यजुर्वेदYajurveda

5.7.9.1

मयि॑ गृह्णा॒म्यग्रे॑ अ॒ग्निं रा॒यस्पोषा॑य सुप्रजा॒स्त्वाय॑ सु॒वीर्या॑य ।मयि॑ प्र॒जां मयि॒ वर्चो॑ दधा॒म्यरि॑ष्टाः स्याम त॒नुवा॑ सु॒वीरा᳚ः ॥ यो नो॑ अ॒ग्निः पि॑तरो हृ॒थ्स्व॑न्तरम॑र्त्यो॒ मर्त्यां॑ आ वि॒वेश॑ ।तमा॒त्मन्परि॑ गृह्णीमहे व॒यं मा सो अ॒स्मां अ॑व॒हाय॒ परा॑ गात् ॥ यद॑ध्व॒र्युरा॒त्मन्न॒ग्निमगृ॑हीत्वा॒ग्निं चि॑नु॒याद्यो᳚ऽस्य॒ स्वो᳚ऽग्निस्तमपि॒ ३७ यज॑मानाय चिनुयाद॒ग्निं खलु॒ वै प॒शवोऽनूप॑ तिष्ठन्तेऽप॒क्रामु॑का अस्मात्प॒शवः॑ स्यु॒र्मयि॑ गृह्णा॒म्यग्रे॑ अ॒ग्निमित्या॑हा॒त्मन्ने॒व स्वम॒ग्निं दा॑धार॒ नास्मा᳚त्प॒शवोऽप॑ क्रामन्ति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ यन्मृच्चाप॑श्चा॒ग्नेर॑ना॒द्यमथ॒ कस्मा᳚न्मृ॒दा चा॒द्भिश्चा॒ग्निश्ची॑यत॒ इति॒ यद॒द्भिः सं॒यौ ३८ त्यापो॒ वै सर्वा॑ दे॒वता॑ दे॒वता॑भिरे॒वैनं॒॒ सं सृ॑जति॒ यन्मृ॒दा चि॒नोती॒यं वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रो᳚ऽग्निनै॒व तद॒ग्निं चि॑नोति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ यन्मृ॒दा चा॒द्भिश्चा॒ग्निश्ची॒यतेथ॒ कस्मा॑द॒ग्निरु॑च्यत॒ इति॒ यच्च्छन्दो॑भिश्चि॒नोत्य॒ग्नयो॒ वै छन्दां॑सि॒ तस्मा॑द॒ग्निरु॑च्य॒तेऽथो॑ इ॒यं वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रो यन् ३९ मृ॒दा चि॒नोति॒ तस्मा॑द॒ग्निरु॑च्यते हिरण्येष्ट॒का उप॑ दधाति॒ ज्योति॒र्वै हिर॑ण्यं॒ ज्योति॑रे॒वास्मि॑न्दधा॒त्यथो॒ तेजो॒ वै हिर॑ण्यं॒ तेज॑ ए॒वात्मन्ध॑त्ते॒ यो वा अ॒ग्निं स॒र्वतो॑मुखं चिनु॒ते सर्वा॑ सु प्र॒जास्वन्न॑मत्ति॒ सर्वा॒ दिशोऽ॒भि ज॑यति गाय॒त्रीं पु॒रस्ता॒दुप॑ दधाति त्रि॒ष्टुभं॑ दक्षिण॒तो जग॑तीं प॒श्चाद॑नु॒ष्टुभ॑मुत्तर॒तः प॒ङ्क्तिं मध्य॑ ए॒ष वा अ॒ग्निः स॒र्वतो॑मुख॒स्तं य ए॒वं वि॒द्वाग्श्चि॑नु॒ते सर्वा॑सु प्र॒जास्वन्न॑मत्ति॒ सर्वा॒ दिशोऽ॒भि ज॑य॒त्यथो॑ दि॒श्ये॑व दिशं॒ प्र व॑यति॒ तस्मा᳚द्दि॒शि दिक्प्रोता᳚ ॥ ५। ७। ९॥ अपि॑ सं॒यौति॑ वैश्वान॒रो यदे॒ष वै पञ्च॑विंशतिश्च

mayi gṛhṇāmyagre agniṃ rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāya | mayi prajāṃ mayi varco dadhāmyariṣṭāḥ syāma tanuvā suvīrā̋ḥ || yo no agniḥ pitaro hṛthsvantaramartyo martyāṃ ā viveśa | tamātmanpari gṛhṇīmahe vayaṃ mā so asmāṃ avahāya parā gāt || yadadhvaryurātmannagnimagṛhītvāgniṃ cinuyādyő'sya svő'gnistamapi 37 yajamānāya cinuyādagniṃ khalu vai paśavo'nūpa tiṣṭhante'pakrāmukā asmātpaśavaḥ syurmayi gṛhṇāmyagre agnimityāhātmanneva svamagniṃ dādhāra nāsmā̋tpaśavo'pa krāmanti brahmavādino vadanti yanmṛccāpaścāgneranādyamatha kasmā̋nmṛdā cādbhiścāgniścīyata iti yadadbhiḥ saṃyau 38 tyāpo vai sarvā devatā devatābhirevainaṃ saṃ sṛjati yanmṛdā cinotīyaṃ vā agnirvai̋śvānarő'gninaiva tadagniṃ cinoti brahmavādino vadanti yanmṛdā cādbhiścāgniścīyatetha kasmādagnirucyata iti yaccchandobhiścinotyagnayo vai chandāṃsi tasmādagnirucyate'tho iyaṃ vā agnirvai̋śvānaro yan 39 mṛdā cinoti tasmādagnirucyate hiraṇyeṣṭakā upa dadhāti jyotirvai hiraṇyaṃ jyotirevāsmindadhātyatho tejo vai hiraṇyaṃ teja evātmandhatte yo vā agniṃ sarvatomukhaṃ cinute sarvā su prajāsvannamatti sarvā diśo'bhi jayati gāyatrīṃ purastādupa dadhāti triṣṭubhaṃ dakṣiṇato jagatīṃ paścādanuṣṭubhamuttarataḥ paṅktiṃ madhya eṣa vā agniḥ sarvatomukhastaṃ ya evaṃ vidvāgścinute sarvāsu prajāsvannamatti sarvā diśo'bhi jayatyatho diśyeva diśaṃ pra vayati tasmā̋ddiśi dikprotā̋ || 5| 7| 9|| api saṃyauti vaiśvānaro yadeṣa vai pañcaviṃśatiśca

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

[मन्त्र:] 'धन की वृद्धि, अच्छी सन्तान और अच्छे वीरों के लिए मैं पहले अग्नि को अपने भीतर ग्रहण करता हूँ; अपने में सन्तान और तेज रखता हूँ; हम शरीर से अहिंसित और सुवीर हों।' 'हे पितरो, जो अमर अग्नि हम मर्त्यों के हृदयों में प्रविष्ट है, उसे हम अपने में थामते हैं; वह हमें छोड़कर न जाए।' [व्याख्या:] यदि अध्वर्यु अग्नि को अपने में ग्रहण किए बिना चयन करे, तो वह अपनी अग्नि भी यजमान के लिए चुन देता है; पशु अग्नि के पास रहते हैं, इसलिए वे उससे दूर चले जाते; यह मन्त्र कहकर वह अपनी अग्नि अपने में धारण करता है और पशु नहीं जाते। ब्रह्मवादी पूछते हैं: मिट्टी और जल अग्नि का भोजन नहीं, तो अग्नि मिट्टी और जल से क्यों चुनी जाती है? जल सब देवता हैं, सो जल से मिलाकर वह इसे देवताओं से जोड़ता है; यह पृथ्वी अग्नि वैश्वानर है, सो मिट्टी से चुनकर वह अग्नि से ही अग्नि चुनता है। फिर इसे 'अग्नि' क्यों कहते हैं? क्योंकि वह छन्दों से चुनता है और छन्द अग्नियाँ हैं; और पृथ्वी अग्नि वैश्वानर है, इसलिए भी। वह सोने की ईंटें रखता है: सोना ज्योति और तेज है, इससे वह इसमें ज्योति और अपने में तेज रखता है। जो सब ओर मुख वाली अग्नि चुनता है, वह सब प्रजाओं में अन्न खाता और सब दिशाएँ जीतता है: वह पूर्व में गायत्री, दक्षिण में त्रिष्टुभ्, पश्चिम में जगती, उत्तर में अनुष्टुभ् और मध्य में पङ्क्ति रखता है; इस प्रकार वह दिशा में दिशा बुनता है, इसलिए दिशाएँ एक-दूसरे में पिरोई हुई हैं।

टिप्पणी:Note: यह खण्ड मुख्यतः ब्राह्मण है जो आरम्भ के दो मन्त्रों की व्याख्या करता है; मन्त्र अध्वर्यु अग्निचयन से पहले अग्नि को अपने में 'ग्रहण' करते हुए बोलता है। 'यो ऽस्य स्वो ऽग्निः तमपि यजमानाय चिनुयात्' का सामान्य अर्थ लिया गया है कि अध्वर्यु अपनी अग्नि भी यजमान को दे बैठता है। 'छन्दों' से अभिप्राय छन्द-नाम वाली ईंटों या उन छन्दों के मन्त्रों से रखी ईंटों से माना जाता है। अन्तिम पंक्ति 'अपि संयौति वैश्वानरो यदेष वै पञ्चविंशतिश्च' पाठ-सूची (अनुक्रमणी) है, जिसमें अनुवाकों के आरम्भिक शब्द और संख्या दी है; इसका अनुवाद नहीं किया गया।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

[Mantras:] 'In myself I first take Agni, for increase of wealth, for good offspring, for good heroes; in myself I place offspring and splendour; may we be unharmed in body, rich in heroes.' 'Fathers, the immortal Agni who has entered our mortal hearts, him we hold within ourselves; let him not leave us and go away.' [Explanation:] If the adhvaryu were to pile the fire without first taking Agni into himself, he would pile his own fire too for the sacrificer; cattle stay close to Agni, so they would leave him; by saying this mantra he keeps his own Agni in himself, and cattle do not leave. Theologians ask: clay and water are not Agni's food, so why is the fire piled with them? Mixing with water joins it to the gods, for the waters are all the gods; piling with clay is piling Agni with Agni, for this earth is Agni Vaishvanara. Why then is it called Agni? Because he piles it with the metres, and the metres are fires; and because the earth is Agni Vaishvanara. He sets down golden bricks: gold is light and brilliance, so he puts light in the fire and brilliance in himself. Whoever piles an Agni facing every way eats food among all creatures and wins all quarters: he lays the gayatri in the east, trishtubh in the south, jagati in the west, anushtubh in the north, pankti in the middle; so he weaves quarter into quarter, and that is why the quarters are woven into one another.

टिप्पणी:Note: The section is chiefly brahmana explaining the two opening mantras, which the adhvaryu recites as he 'takes' Agni into himself before piling the fire altar. 'He would pile his own fire too for the sacrificer' follows the usual reading, i.e. he would give his own fire away. 'Metres' is generally understood as bricks laid with, or named after, those metres. The closing line 'api saṃyauti vaiśvānaro yad eṣa vai pañcaviṃśatiś ca' is an index line giving the opening words of the subsections and a count; it is not translated.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction