3.4.7.1
ऋ॒ता॒षाडृ॒तधा॑मा॒ग्निर्ग॑न्ध॒र्वस्तस्यौष॑धयोऽप्स॒रस॒ ऊर्जो॒ नाम॒ स इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ ता इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा᳚न्तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ ताभ्यः॒ स्वाहा॑ संहि॒तो वि॒श्वसा॑मा॒ सूऱ्यो॑ गन्ध॒र्वस्तस्य॒ मरी॑चयोऽप्स॒रस॑ आ॒युवः॑ सुषु॒म्नः सूर्य॑रश्मिश्च॒न्द्रमा॑ गन्ध॒र्वस्तस्य॒ नक्ष॑त्राण्यप्स॒रसो॑ बे॒कुर॑यो भु॒ज्युः सु॑प॒र्णो य॒ज्ञो ग॑न्ध॒र्वस्तस्य॒ दक्षि॑णा अप्स॒रसः॑ स्त॒वाः प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ मनो॑ २० गन्ध॒र्वस्तस्य॑र्क्सा॒मान्य॑प्स॒रसो॒ वह्न॑य इषि॒रो वि॒श्वव्य॑चा॒ वातो॑ गन्ध॒र्वस्तस्यापो᳚ऽप्स॒रसो॑ मु॒दा भुव॑नस्य पते॒ यस्य॑ त उ॒परि॑ गृ॒हा इ॒ह च॑ ।स नो॑ रा॒स्वाज्या॑निं रा॒यस्पोषं॑ सु॒वीर्यं॑ संवथ्स॒रीणाग्॑ स्व॒स्तिम् ॥ प॒र॒मे॒ष्ठ्यधि॑पतिर्मृ॒त्युर्ग॑न्ध॒र्वस्तस्य॒ विश्व॑मप्स॒रसो॒ भुवः॑ सुक्षि॒तिः सुभू॑तिर्भद्र॒कृथ्सुव॑र्वान्प॒र्जन्यो॑ गन्ध॒र्वस्तस्य॑ वि॒द्युतो᳚ऽप्स॒रसो॒ रुचो॑ दू॒रेहे॑तिरमृड॒यो २१ मृ॒त्युर्ग॑न्ध॒र्वस्तस्य॑ प्र॒जा अ॑प्स॒रसो॑ भी॒रुव॒श्चारुः॑ कृपणका॒शी कामो॑ गन्ध॒र्वस्तस्या॒धयो᳚ऽप्स॒रसः॑ शो॒चय॑न्ती॒र्नाम॒ स इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ ता इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा᳚न्तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ ताभ्यः॒ स्वाहा॒ स नो॑ भुवनस्य पते॒ यस्य॑ त उ॒परि॑ गृ॒हा इ॒ह च॑ ।उ॒रु ब्रह्म॑णेऽ॒स्मै क्ष॒त्राय॒ महि॒ शर्म॑ यच्छ मनोऽ॑मृड॒यष्षट्च॑त्वारिंशच्च
ṛtāṣāḍṛtadhāmāgnirgandharvastasyauṣadhayo'psarasa ūrjo nāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pā̋ntu tasmai svāhā tābhyaḥ svāhā saṃhito viśvasāmā sūṟyo gandharvastasya marīcayo'psarasa āyuvaḥ suṣumnaḥ sūryaraśmiścandramā gandharvastasya nakṣatrāṇyapsaraso bekurayo bhujyuḥ suparṇo yajño gandharvastasya dakṣiṇā apsarasaḥ stavāḥ prajāpatirviśvakarmā mano 20 gandharvastasyarksāmānyapsaraso vahnaya iṣiro viśvavyacā vāto gandharvastasyāpő'psaraso mudā bhuvanasya pate yasya ta upari gṛhā iha ca | sa no rāsvājyāniṃ rāyaspoṣaṃ suvīryaṃ saṃvathsarīṇāg svastim || parameṣṭhyadhipatirmṛtyurgandharvastasya viśvamapsaraso bhuvaḥ sukṣitiḥ subhūtirbhadrakṛthsuvarvānparjanyo gandharvastasya vidyutő'psaraso ruco dūrehetiramṛḍayo 21 mṛtyurgandharvastasya prajā apsaraso bhīruvaścāruḥ kṛpaṇakāśī kāmo gandharvastasyādhayő'psarasaḥ śocayantīrnāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pā̋ntu tasmai svāhā tābhyaḥ svāhā sa no bhuvanasya pate yasya ta upari gṛhā iha ca | uru brahmaṇe'smai kṣatrāya mahi śarma yaccha mano'mṛḍayaṣṣaṭcatvāriṃśacca
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: राष्ट्रभृत् आहुतियाँ देते हुए — हर गन्धर्व को एक और उसकी अप्सराओं को एक घी की आहुति
ऋत से जीतने वाला, ऋत में बसने वाला अग्नि गन्धर्व है; औषधियाँ उसकी अप्सराएँ हैं, जिनका नाम 'ऊर्ज' है। वह और वे इस ब्रह्म (पुरोहित-शक्ति) और क्षत्र (राज-शक्ति) की रक्षा करें; उसे स्वाहा, उन्हें स्वाहा। इसी तरह सूर्य गन्धर्व है और किरणें ('आयुव') उसकी अप्सराएँ; चन्द्रमा और नक्षत्र ('बेकुरि'); यज्ञ और दक्षिणाएँ ('स्तव'); प्रजापति विश्वकर्मा मन और ऋक्-साम ('वह्नि'); वात और जल ('मुद')। हे भुवन के स्वामी, जिसके घर ऊपर भी हैं और यहाँ भी, हमें बिना हानि का धन, धन की वृद्धि, अच्छी संतान और वर्ष भर का कल्याण दो। फिर परमेष्ठी अधिपति मृत्यु और विश्व ('भुव'); पर्जन्य और बिजलियाँ ('रुच'); दूर से वार करने वाला, दया न करने वाला मृत्यु और प्रजाएँ ('भीरु'); काम और मन की पीड़ाएँ ('शोचयन्ती')। हे भुवन के स्वामी, इस ब्रह्म और इस क्षत्र को बड़ा और विस्तृत आश्रय दो।
टिप्पणी:Note: ये बारह राष्ट्रभृत् ('राष्ट्र को धारण करने वाली') आहुतियाँ हैं। 'स इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु … ताभ्यः स्वाहा' वाला अंश पाठ में केवल पहले और अन्तिम युग्म के साथ लिखा है, पर हर युग्म के साथ बोला जाता है। गन्धर्वों के विशेषण सामान्यतः ऐसे समझे जाते हैं: संहित, विश्वसामा (सूर्य); सुषुम्न, सूर्यरश्मि (चन्द्रमा); भुज्यु, सुपर्ण (यज्ञ); इषिर, विश्वव्यचा (वात); सुक्षिति, सुभूति, भद्रकृत्, सुवर्वान् (पर्जन्य); चारु, कृपणकाशी (काम)। अप्सराओं के कई नाम अस्पष्ट हैं — 'आयुव' (चंचल?), 'बेकुरि' (चमकने वाली या ध्वनि करने वाली? अर्थ अनिश्चित), 'मुद' (आनन्द) — और 'कृपणकाशी' का अर्थ 'दीनों पर दृष्टि रखने वाला' माना जाता है, पर यह विवादित है। अन्त में 'मनोऽमृडयः षट्चत्वारिंशच्च' पाठ की गिनती का संकेत है (खण्डों के आरम्भिक शब्द और 46 शब्द), यह मन्त्र का भाग नहीं है। दूसरे 'मृत्यु' के स्थान पर कुछ पाठ भिन्न गन्धर्व पढ़ते हैं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Making the rashtrabhrt (realm-sustaining) offerings: one ghee offering to each Gandharva and one to his Apsarases
Agni, who prevails by rta and whose seat is rta, is the gandharva; the plants are his apsarases, named Vigours. May he and they protect this brahman (priestly power) and kshatra (ruling power); svaha to him, svaha to them. In the same way Surya is gandharva with the rays (the Restless) as apsarases; the Moon with the stars (the Bekuris); the yajna with the priestly gifts (the Praises); Prajapati Vishvakarman, Mind, with the verses and chants (the Bearers); the Wind with the waters (the Joys). Lord of the world, whose houses are above and also here, give us wealth that does not dwindle, growth of riches, good offspring, and well-being for the year. Then the supreme lord Mrtyu with the universe (the Beings); Parjanya with the lightnings (the Lights); Mrtyu, who strikes from far and shows no mercy, with living creatures (the Timid); Kama with the heart's torments (the Burning Ones). Lord of the world, grant wide, great shelter to this brahman and this kshatra.
टिप्पणी:Note: These are the twelve Rashtrabhrit ('realm-sustaining') oblations. The refrain 'may he protect this brahman and kshatra … svaha to them' is written out only with the first and last pairs but is spoken with every pair. The gandharvas' epithets are usually taken as: samhita, vishvasaman (Surya); sushumna, suryarashmi (Moon); bhujyu, suparna (yajna); ishira, vishvavyacas (Wind); sukshiti, subhuti, bhadrakrt, suvarvan (Parjanya); caru, krpanakashi (Kama). Several apsaras names are obscure: ayuvah (restless?), bekurayah (shining or sounding? uncertain), mudah (joys). Krpanakashi is usually read as 'who looks on the wretched', but this is disputed. The closing 'mano 'mrdayah shatcatvarimshac ca' is a recitation count (opening words of the sections and 46 words), not part of the mantra. Some recensions read a different gandharva in place of the second Mrtyu.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction