यजुर्वेदYajurveda

3.4.8.1

रा॒ष्ट्रका॑माय होत॒व्या॑ रा॒ष्ट्रं वै रा᳚ष्ट्र॒भृतो॑ रा॒ष्ट्रेणै॒वास्मै॑ रा॒ष्ट्रमव॑ रुंधे रा॒ष्ट्रमे॒व भ॑वत्या॒त्मने॑ होत॒व्या॑ रा॒ष्ट्रं वै रा᳚ष्ट्र॒भृतो॑ रा॒ष्ट्रं प्र॒जा रा॒ष्ट्रं प॒शवो॑ रा॒ष्ट्रं यच्छ्रेष्ठो॒ भव॑ति रा॒ष्ट्रेणै॒व रा॒ष्ट्रमव॑ रुंधे॒ वसि॑ष्ठः समा॒नानां᳚ भवति॒ ग्राम॑कामाय होत॒व्या॑ रा॒ष्ट्रं वै रा᳚ष्ट्र॒भृतो॑ रा॒ष्ट्रं स॑जा॒ता रा॒ष्ट्रेणै॒वास्मै॑ रा॒ष्ट्रं स॑जा॒तानव॑ रुंधे ग्रा॒ २३ म्ये॑व भ॑वत्यधि॒देव॑ने जुहोत्यधि॒देव॑न ए॒वास्मै॑ सजा॒तानव॑ रुंधे॒ त ए॑न॒मव॑रुद्धा॒ उप॑ तिष्ठन्ते रथमु॒ख ओज॑स्कामस्य होत॒व्या॑ ओजो॒ वै रा᳚ष्ट्र॒भृत॒ ओजो॒ रथ॒ ओज॑सै॒वास्मा॒ ओजोऽव॑ रुंध ओज॒स्व्ये॑व भ॑वति॒ यो रा॒ष्ट्रादप॑भूतः॒ स्यात्तस्मै॑ होत॒व्या॑ याव॑न्तोऽस्य॒ रथाः॒ स्युस्तान्ब्रू॑याद्यु॒ङ्घ्वमिति॑ रा॒ष्ट्रमे॒वास्मै॑ युन॒क्त्या २४ ऽहु॑तयो॒ वा ए॒तस्याक्लृ॑प्ता॒ यस्य॑ रा॒ष्ट्रं न कल्प॑ते स्वर॒थस्य॒ दक्षि॑णं च॒क्रं प्र॒वृह्य॑ ना॒डीम॒भि जु॑हुया॒दाहु॑तीरे॒वास्य॑ कल्पयति॒ ता अ॑स्य॒ कल्प॑माना रा॒ष्ट्रमनु॑ कल्पते संग्रा॒मे संय॑त्ते होत॒व्या॑ रा॒ष्ट्रं वै रा᳚ष्ट्र॒भृतो॑ रा॒ष्ट्रे खलु॒ वा ए॒ते व्याय॑च्छन्ते॒ ये सं॑ग्रा॒मं सं॒यन्ति॒ यस्य॒ पूर्व॑स्य॒ जुह्व॑ति॒ स ए॒व भ॑वति॒ जय॑ति॒ तं सं॑ग्रा॒मं मा᳚न्धु॒क इ॒ध्मो २५ भ॑व॒त्यङ्गा॑रा ए॒व प्र॑ति॒वेष्ट॑माना अ॒मित्रा॑णामस्य॒ सेनां॒ प्रति॑ वेष्टयन्ति॒ य उ॒न्माद्ये॒त्तस्मै॑ होत॒व्या॑ गन्धर्वाप्स॒रसो॒ वा ए॒तमुन्मा॑दयन्ति॒ य उ॒न्माद्य॑त्ये॒ते खलु॒ वै ग॑न्धर्वाप्स॒रसो॒ यद्रा᳚ष्ट्र॒भृत॒स्तस्मै॒ स्वाहा॒ ताभ्यः॒ स्वाहेति॑ जुहोति॒ तेनै॒वैना᳚ञ्छमयति॒ नैय॑ग्रोध॒ औदुं॑बर॒ आश्व॑त्थः॒ प्लाक्ष॒ इती॒ध्मो भ॑वत्ये॒ते वै ग॑न्धर्वाप्स॒रसां᳚ गृ॒हाः स्व ए॒वैना॑ २६ ना॒यत॑ने शमयत्यभि॒चर॑ता प्रतिलो॒मं हो॑त॒व्या᳚ः प्रा॒णाने॒वास्य॑ प्र॒तीचः॒ प्रति॑ यौति॒ तं ततो॒ येन॒ केन॑ च स्तृणुते॒ स्वकृ॑त॒ इरि॑णे जुहोति प्रद॒रे वै॒तद्वा अ॒स्यै निरृ॑तिगृहीतं॒ निऋर्॑तिगृहीत ए॒वैनं॒ निऋर्॑त्या ग्राहयति॒ यद्वा॒चः क्रू॒रं तेन॒ वष॑ट्करोति वा॒च ए॒वैनं॑ क्रू॒रेण॒ प्र वृ॑श्चति ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ यस्य॑ का॒मये॑ता॒न्नाद्य॒ २७ मा द॑दी॒येति॒ तस्य॑ स॒भाया॑मुत्ता॒नो नि॒पद्य॒ भुव॑नस्य पत॒ इति॒ तृणा॑नि॒ सं गृ॑ह्णीयात्प्र॒जाप॑ति॒र्वै भुव॑नस्य॒ पतिः॑ प्र॒जाप॑तिनै॒वास्या॒न्नाद्य॒मा द॑त्त इ॒दम॒हम॒मुष्या॑मुष्याय॒णस्या॒न्नाद्यं॑ हरा॒मीत्या॑हा॒न्नाद्य॑मे॒वास्य॑ हरति ष॒ड्भिर्ह॑रति॒ षड्वा ऋ॒तवः॑ प्र॒जाप॑तिनै॒वास्या॒न्नाद्य॑मा॒दाय॒र्तवो᳚ऽस्मा॒ अनु॒ प्र य॑च्छन्ति॒ २८ यो ज्ये॒ष्ठब॑न्धु॒रप॑भूतः॒ स्यात्त२ं स्थलेऽ॑व॒साय्य॑ ब्रह्मौद॒नं चतुः॑शरावं प॒क्त्वा तस्मै॑ होत॒व्या॑ वर्ष्म॒ वै रा᳚ष्ट्र॒भृतो॒ वर्ष्म॒ स्थलं॒ वर्ष्म॑णै॒वैनं॒ वर्ष्म॑ समा॒नानां᳚ गमयति॒ चतुः॑शरावो भवति दि॒क्ष्वे॑व प्रति॑ तिष्ठति क्षी॒रे भ॑वति॒ रुच॑मे॒वास्मि॑न्दधा॒त्युद्ध॑रति शृत॒त्वाय॑ स॒र्पिष्वा᳚न्भवति मेध्य॒त्वाय॑ च॒त्वार॑ आर्षे॒याः प्राश्न॑न्ति दि॒शामे॒व ज्योति॑षि जुहोति ग्रा॒मी यु॑नक्ती॒ध्मः स्व ए॒वैना॑न॒न्नाद्यं॑

rāṣṭrakāmāya hotavyā rāṣṭraṃ vai rā̋ṣṭrabhṛto rāṣṭreṇaivāsmai rāṣṭramava ruṃdhe rāṣṭrameva bhavatyātmane hotavyā rāṣṭraṃ vai rā̋ṣṭrabhṛto rāṣṭraṃ prajā rāṣṭraṃ paśavo rāṣṭraṃ yacchreṣṭho bhavati rāṣṭreṇaiva rāṣṭramava ruṃdhe vasiṣṭhaḥ samānānāṃ̋ bhavati grāmakāmāya hotavyā rāṣṭraṃ vai rā̋ṣṭrabhṛto rāṣṭraṃ sajātā rāṣṭreṇaivāsmai rāṣṭraṃ sajātānava ruṃdhe grā 23 myeva bhavatyadhidevane juhotyadhidevana evāsmai sajātānava ruṃdhe ta enamavaruddhā upa tiṣṭhante rathamukha ojaskāmasya hotavyā ojo vai rā̋ṣṭrabhṛta ojo ratha ojasaivāsmā ojo'va ruṃdha ojasvyeva bhavati yo rāṣṭrādapabhūtaḥ syāttasmai hotavyā yāvanto'sya rathāḥ syustānbrūyādyuṅghvamiti rāṣṭramevāsmai yunaktyā 24 'hutayo vā etasyāklṛptā yasya rāṣṭraṃ na kalpate svarathasya dakṣiṇaṃ cakraṃ pravṛhya nāḍīmabhi juhuyādāhutīrevāsya kalpayati tā asya kalpamānā rāṣṭramanu kalpate saṃgrāme saṃyatte hotavyā rāṣṭraṃ vai rā̋ṣṭrabhṛto rāṣṭre khalu vā ete vyāyacchante ye saṃgrāmaṃ saṃyanti yasya pūrvasya juhvati sa eva bhavati jayati taṃ saṃgrāmaṃ mā̋ndhuka idhmo 25 bhavatyaṅgārā eva prativeṣṭamānā amitrāṇāmasya senāṃ prati veṣṭayanti ya unmādyettasmai hotavyā gandharvāpsaraso vā etamunmādayanti ya unmādyatyete khalu vai gandharvāpsaraso yadrā̋ṣṭrabhṛtastasmai svāhā tābhyaḥ svāheti juhoti tenaivainā̋ñchamayati naiyagrodha auduṃbara āśvatthaḥ plākṣa itīdhmo bhavatyete vai gandharvāpsarasāṃ̋ gṛhāḥ sva evainā 26 nāyatane śamayatyabhicaratā pratilomaṃ hotavyā̋ḥ prāṇānevāsya pratīcaḥ prati yauti taṃ tato yena kena ca stṛṇute svakṛta iriṇe juhoti pradare vaitadvā asyai nirṛtigṛhītaṃ niṛrtigṛhīta evainaṃ niṛrtyā grāhayati yadvācaḥ krūraṃ tena vaṣaṭkaroti vāca evainaṃ krūreṇa pra vṛścati tājagārtimārcchati yasya kāmayetānnādya 27 mā dadīyeti tasya sabhāyāmuttāno nipadya bhuvanasya pata iti tṛṇāni saṃ gṛhṇīyātprajāpatirvai bhuvanasya patiḥ prajāpatinaivāsyānnādyamā datta idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasyānnādyaṃ harāmītyāhānnādyamevāsya harati ṣaḍbhirharati ṣaḍvā ṛtavaḥ prajāpatinaivāsyānnādyamādāyartavő'smā anu pra yacchanti 28 yo jyeṣṭhabandhurapabhūtaḥ syātta2ṃ sthale'vasāyya brahmaudanaṃ catuḥśarāvaṃ paktvā tasmai hotavyā varṣma vai rā̋ṣṭrabhṛto varṣma sthalaṃ varṣmaṇaivainaṃ varṣma samānānāṃ̋ gamayati catuḥśarāvo bhavati dikṣveva prati tiṣṭhati kṣīre bhavati rucamevāsmindadhātyuddharati śṛtatvāya sarpiṣvā̋nbhavati medhyatvāya catvāra ārṣeyāḥ prāśnanti diśāmeva jyotiṣi juhoti grāmī yunaktīdhmaḥ sva evainānannādyaṃ

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

राष्ट्र चाहने वाले के लिए (राष्ट्रभृत् आहुतियाँ) दी जाएँ: राष्ट्रभृत् ही राष्ट्र हैं, उनसे वह राष्ट्र पाता है। अपने लिए दें तो वह समानों में श्रेष्ठ होता है। ग्राम चाहने वाले के लिए दें तो सजात (स्वजन) मिलते हैं और वह ग्रामी (ग्राम-प्रमुख) बनता है। द्यूत-स्थल पर आहुति देने से स्वजन वश में होकर उसकी सेवा में आते हैं। ओज चाहने वाले के लिए रथ के अग्रभाग पर दें तो वह ओजस्वी होता है। राष्ट्र से च्युत व्यक्ति के लिए दें, उसके रथों से कहें 'जुत जाओ', और अपने रथ का दाहिना पहिया उतारकर नाभि पर आहुति दें, तब आहुतियाँ ठीक बैठती हैं और राष्ट्र भी ठीक होता है। युद्ध छिड़ने पर दें: जिसकी ओर से पहले आहुति दी जाती है, वही युद्ध जीतता है; समिधा मान्धुक की हो, उसके सिकुड़ते अंगारे शत्रु-सेना को सिकोड़ते हैं। उन्मत्त के लिए दें: गन्धर्व-अप्सराएँ ही उन्मत्त करती हैं और राष्ट्रभृत् वही हैं; 'उसके लिए स्वाहा, उनके लिए स्वाहा' कहकर उन्हें शान्त करता है; समिधा न्यग्रोध, उदुम्बर, अश्वत्थ, प्लक्ष की हो, जो उनके घर हैं। अभिचार करने वाला इन्हें उलटे क्रम से दे, इससे शत्रु के प्राण उलटे होकर अलग होते हैं; वह स्वयं खोदे ऊसर गड्ढे या दरार में आहुति दे, जो निर्ऋति से ग्रस्त है, और कठोर वाणी से वषट्कार करे; तब शत्रु शीघ्र विपत्ति में पड़ता है। जिसका अन्न लेना चाहे, उसकी सभा में पीठ के बल लेटकर 'हे भुवन के पति' कहते हुए तिनके समेटे और कहे 'मैं अमुक के पुत्र अमुक का अन्न लेता हूँ'; प्रजापति ही भुवन-पति हैं, छह (तिनकों) से लेता है क्योंकि ऋतुएँ छह हैं, और ऋतुएँ वह अन्न उसे देती हैं। जो ज्येष्ठ बन्धु होकर भी च्युत हो, उसे ऊँचे स्थल पर बैठाकर, दूध में घी सहित चार शराव का ब्रह्मौदन पकाकर उसके लिए आहुतियाँ दें; ऊँचाई से वह उसे समानों में ऊँचाई पर पहुँचाता है; ओदन को चार आर्षेय खाते हैं, और यों वह दिशाओं की ज्योति में आहुति देता है।

टिप्पणी:Note: यह गद्य राष्ट्रभृत् आहुतियों (पिछले अनुवाक के मन्त्र) के प्रयोग समझाता है। पूरे अंश के लिए एक-दो वाक्य पर्याप्त नहीं थे, इसलिए सार संक्षिप्त रखा है। 'मान्धुक' वृक्ष अज्ञात है। 'नाडी' को सामान्यतः पहिये की नाभि माना जाता है। 'ज्येष्ठबन्धु' का अर्थ अनिश्चित है ('ज्येष्ठ सम्बन्धी' या 'जिसका सम्बन्ध ज्येष्ठ कुल से हो')। 'प्रति यौति' और 'स्तृणुते' कठिन हैं, उनका अर्थ प्रचलित व्याख्या के अनुसार दिया है। अन्त के 'ग्रामी युनक्ति इध्मः स्व एवैनान् अन्नाद्यं' मूल पाठ का भाग नहीं हैं। ये पारम्परिक अनुक्रमणी के शब्द हैं, जिनमें हर पचास-पद खण्ड का अन्तिम शब्द गिनाया जाता है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

The Rashtrabhrit offerings are to be made for one who wants a kingdom: the Rashtrabhrits are the kingdom, so through them he gains the kingdom. Made for oneself, they make him the best of his equals. Made for one who wants a following, they win him his kinsmen and he becomes a village chief; offered on the gaming ground, they bring the kinsmen to attend on him. Offered at the front of a chariot, they bring strength to one who wants it. For a man driven from his kingdom, he tells as many of the man's chariots as there are, 'Be yoked', takes off the right wheel of his own chariot and offers over the nave; then the offerings are put in order, and the kingdom falls into order after them. When battle is joined, the side whose offering comes first wins; the kindling is of mandhuka wood, and its writhing coals make the enemy army writhe. For a man gone mad: it is the Gandharvas and Apsarases who madden him, and they are the Rashtrabhrits. He offers with 'To him svaha, to them svaha' and so calms them, using kindling of nyagrodha, udumbara, ashvattha and plaksha, which are their homes. A man practising sorcery offers them in reverse order, which turns his enemy's breaths back and cuts them off. He offers in barren ground he has dug himself, or in a cleft, since that is seized by Nirriti, and he says the vashat with harsh words; the enemy soon comes to ruin. To take another man's food, he lies on his back in that man's assembly hall, says 'Lord of the world', gathers six blades of grass, and says 'I take the food of N., son of N.'. Prajapati is the lord of the world, and there are six seasons, so the seasons hand the food over to him. For an eldest kinsman who has lost his place, he seats him on high ground, cooks a brahmaudana of four sharavas in milk with ghee, and makes the offerings. The high ground raises him to the top among his equals. Four men of rishi descent eat the rice, and so he offers into the light of the quarters.

टिप्पणी:Note: This prose explains how the Rashtrabhrit offerings (the mantras of the previous anuvaka) are used. The passage was too long for one or two sentences, so the gloss is a condensed summary. The mandhuka tree is unidentified. Nadi is usually taken as the nave of the wheel. Jyeshthabandhu is uncertain: it may mean 'eldest kinsman' or 'one belonging to the senior line'. Prati yauti and strinute are difficult, and the usual readings are given. The closing words 'grami yunakti idhmah sva evainan annadyam' are not part of the text. They are the traditional index, which lists the last word of each fifty-word section.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction