2.5.9.1
अग्ने॑ म॒हां अ॒सीत्या॑ह म॒हान् ह्ये॑ष यद॒ग्निर्ब्रा᳚ह्म॒णेत्या॑ह ब्राह्म॒णो ह्ये॑ष भा॑र॒तेत्या॑है॒ष हि दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं भर॑ति दे॒वेद्ध॒ इत्या॑ह दे॒वा ह्ये॑तमैन्ध॑त॒ मन्वि॑द्ध॒ इत्या॑ह॒ मनु॒र्ह्ये॑तमुत्त॑रो दे॒वेभ्य॒ ऐन्धर्षि॑ष्टुत॒ इत्या॒हर्ष॑यो॒ ह्ये॑तमस्तु॑व॒न्विप्रा॑नुमदित॒ इत्या॑ह॒ ५२ विप्रा॒ ह्ये॑ते यच्छु॑श्रु॒वांसः॑ कविश॒स्त इत्या॑ह क॒वयो॒ ह्ये॑ते यच्छु॑श्रु॒वांसो॒ ब्रह्म॑संशित॒ इत्या॑ह॒ ब्रह्म॑संशितो॒ ह्ये॑ष घृ॒ताह॑वन॒ इत्या॑ह घृताहु॒तिर्ह्य॑स्य प्रि॒यत॑मा प्र॒णीर्य॒ज्ञाना॒मित्या॑ह प्र॒णीर्ह्ये॑ष य॒ज्ञानां॑ र॒थीर॑ध्व॒राणा॒मित्या॑है॒ष हि दे॑वर॒थोऽ॑तूर्तो॒ होतेत्या॑ह॒ न ह्ये॑तं कश्च॒न ५३ तर॑ति॒ तूर्णि॑र्हव्य॒वाडित्या॑ह॒ सर्व॒ग्ग्॒ ह्ये॑ष तर॒त्यास्पात्रं॑ जु॒हूर्दे॒वाना॒मित्या॑ह जु॒हूर्ह्ये॑ष दे॒वानां᳚ चम॒सो दे॑व॒पान॒ इत्या॑ह चम॒सो ह्ये॑ष दे॑व॒पानोऽ॒रां इ॑वाग्ने ने॒मिर्दे॒वाग्स्त्वं प॑रि॒भूर॒सीत्या॑ह दे॒वान् ह्ये॑ष प॑रि॒भूर्यद्ब्रू॒यादा व॑ह दे॒वान्दे॑वय॒ते यज॑माना॒येति॒ भ्रातृ॑व्यमस्मै ५४ जनये॒दा व॑ह दे॒वान्, यज॑माना॒येत्या॑ह॒ यज॑मानमे॒वैतेन॑ वर्धयत्य॒ग्निम॑ग्न॒ आ व॑ह॒ सोम॒मा व॒हेत्या॑ह दे॒वता॑ ए॒व तद्य॑थापू॒र्वमुप॑ ह्वयत॒ आ चा᳚ग्ने दे॒वान्, वह॑ सु॒यजा॑ च यज जातवेद॒ इत्या॑हा॒ग्निमे॒व तथ्स२ंश्य॑ति॒ सो᳚ऽस्य॒ संशि॑तो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं व॑हत्य॒ग्निर्होते ५५ त्या॑हा॒ग्निर्वै दे॒वानां॒॒ होता॒ य ए॒व दे॒वानां॒॒ होता॒ तं वृ॑णीते॒ स्मो व॒यमित्या॑हा॒त्मान॑मे॒व स॒त्त्वं ग॑मयति सा॒धु ते॑ यजमान दे॒वतेत्या॑हा॒शिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्ते॒ यद्ब्रू॒याद्यो᳚ऽग्निं होता॑र॒मवृ॑था॒ इत्य॒ग्निनोऽ॑भ॒यतो॒ यज॑मानं॒ परि॑ गृह्णीयात् प्र॒मायु॑कः स्याद्यजमानदेव॒त्या॑ वै जु॒हूर्भ्रा॑तृव्यदेव॒त्योऽ॑प॒भृद् ५६ यद्द्वे इ॑व ब्रू॒याद्भ्रातृ॑व्यमस्मै जनयेद्घृ॒तव॑तीमध्वऱ्यो॒ स्रुच॒मास्य॒स्वेत्या॑ह॒ यज॑मानमे॒वैतेन॑ वर्धयति देवा॒युव॒मित्या॑ह दे॒वान् ह्ये॑षाव॑ति वि॒श्ववा॑रा॒मित्या॑ह॒ विश्व॒ग्ग्॒ ह्ये॑षाव॒तीडा॑महै दे॒वां ई॒डेन्या᳚न्नम॒स्याम॑ नम॒स्यान्॑ यजा॑म य॒ज्ञिया॒नित्या॑ह मनु॒ष्या॑ वा ई॒डेन्या᳚ः पि॒तरो॑ नम॒स्या॑ दे॒वा य॒ज्ञिया॑ दे॒वता॑ ए॒व तद्य॑थाभा॒गं य॑जति ॥ २। ५। ९॥ विप्रा॑नुमदित॒ इत्या॑ह च॒नास्मै॒ होतो॑प॒भृद्दे॒वता॑ ए॒व त्रीणि॑ च
agne mahāṃ asītyāha mahān hyeṣa yadagnirbrā̋hmaṇetyāha brāhmaṇo hyeṣa bhāratetyāhaiṣa hi devebhyo havyaṃ bharati deveddha ityāha devā hyetamaindhata manviddha ityāha manurhyetamuttaro devebhya aindharṣiṣṭuta ityāharṣayo hyetamastuvanviprānumadita ityāha 52 viprā hyete yacchuśruvāṃsaḥ kaviśasta ityāha kavayo hyete yacchuśruvāṃso brahmasaṃśita ityāha brahmasaṃśito hyeṣa ghṛtāhavana ityāha ghṛtāhutirhyasya priyatamā praṇīryajñānāmityāha praṇīrhyeṣa yajñānāṃ rathīradhvarāṇāmityāhaiṣa hi devaratho'tūrto hotetyāha na hyetaṃ kaścana 53 tarati tūrṇirhavyavāḍityāha sarvagg hyeṣa taratyāspātraṃ juhūrdevānāmityāha juhūrhyeṣa devānāṃ̋ camaso devapāna ityāha camaso hyeṣa devapāno'rāṃ ivāgne nemirdevāgstvaṃ paribhūrasītyāha devān hyeṣa paribhūryadbrūyādā vaha devāndevayate yajamānāyeti bhrātṛvyamasmai 54 janayedā vaha devān, yajamānāyetyāha yajamānamevaitena vardhayatyagnimagna ā vaha somamā vahetyāha devatā eva tadyathāpūrvamupa hvayata ā cā̋gne devān, vaha suyajā ca yaja jātaveda ityāhāgnimeva tathsa2ṃśyati ső'sya saṃśito devebhyo havyaṃ vahatyagnirhote 55 tyāhāgnirvai devānāṃ hotā ya eva devānāṃ hotā taṃ vṛṇīte smo vayamityāhātmānameva sattvaṃ gamayati sādhu te yajamāna devatetyāhāśiṣamevaitāmā śā̋ste yadbrūyādyő'gniṃ hotāramavṛthā ityagnino'bhayato yajamānaṃ pari gṛhṇīyāt pramāyukaḥ syādyajamānadevatyā vai juhūrbhrātṛvyadevatyo'pabhṛd 56 yaddve iva brūyādbhrātṛvyamasmai janayedghṛtavatīmadhvaṟyo srucamāsyasvetyāha yajamānamevaitena vardhayati devāyuvamityāha devān hyeṣāvati viśvavārāmityāha viśvagg hyeṣāvatīḍāmahai devāṃ īḍenyā̋nnamasyāma namasyān yajāma yajñiyānityāha manuṣyā vā īḍenyā̋ḥ pitaro namasyā devā yajñiyā devatā eva tadyathābhāgaṃ yajati || 2| 5| 9|| viprānumadita ityāha canāsmai hotopabhṛddevatā eva trīṇi ca
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
होता अग्नि को इन विशेषणों से पुकारता है, और ब्राह्मण हर एक का कारण बताता है। अग्नि महान है, ब्राह्मण है; वह 'भारत' है क्योंकि देवताओं तक हव्य ले जाता (भरति) है। उसे देवों ने और फिर मनु ने जलाया, ऋषियों ने उसकी स्तुति की, विद्वान (विप्र) उससे प्रसन्न हुए, कवियों ने उसकी प्रशंसा की। वह ब्रह्म से तेज किया गया है, उसे घी की आहुति सबसे प्रिय है, वह यज्ञों का अगुआ और अनुष्ठानों का रथी है। वह ऐसा होता है जिसे कोई पार नहीं कर सकता, और वह स्वयं वेग से सबको पार कर जाता है। वह देवों की जुहू और देवों के पीने का चमस है, और जैसे नेमि अरों को घेरती है वैसे देवों को घेरे रहता है। यदि होता कहे 'देवपूजक यजमान के लिए देवों को लाओ', तो यजमान के लिए शत्रु पैदा करेगा; इसलिए केवल 'यजमान के लिए देवों को लाओ' कहता है और इससे यजमान बढ़ता है। 'हे अग्नि, अग्नि को लाओ, सोम को लाओ' कहकर वह देवताओं को क्रम से बुलाता है। 'हे जातवेदस्, देवों को लाओ और उनका ठीक से यजन करो' कहकर वह अग्नि को तेज करता है, और तेज हुआ अग्नि देवों तक हव्य ले जाता है। 'अग्नि होता है' कहता है, क्योंकि अग्नि ही देवों का होता है, और वह उसी को चुनता है। 'हम (यहाँ) हैं' कहकर वह अपने को अस्तित्व तक पहुँचाता है। 'हे यजमान, तेरे देवता अच्छे हैं' कहकर वह आशीर्वाद माँगता है। यदि वह कहे 'जिसने अग्नि को होता चुना', तो यजमान को दोनों ओर अग्नि से घेर देगा और यजमान जल्दी मर जाएगा। जुहू यजमान की है और उपभृत् शत्रु की; यदि वह दोनों का नाम ले तो यजमान के लिए शत्रु पैदा करेगा। इसलिए कहता है 'हे अध्वर्यु, घी से भरी स्रुच् (एकवचन) उठाओ', और इससे यजमान बढ़ता है। 'देवायुवम्' कहता है क्योंकि यह स्रुच् देवों की रक्षा करती है; 'विश्ववाराम्' कहता है क्योंकि यह सबकी रक्षा करती है। 'स्तुति योग्य देवों की स्तुति करें, नमस्कार योग्य को नमस्कार करें, यजन योग्य का यजन करें' कहता है; मनुष्य स्तुति के योग्य हैं, पितर नमस्कार के, देव यजन के। इस तरह वह हर देवता का उसके भाग के अनुसार यजन करता है।
टिप्पणी:Note: यह खण्ड इष्टि में होता द्वारा बोले जाने वाले प्रवर/निगद (अग्ने महाँ असि...) की व्याख्या है; उद्धृत अंश मन्त्र हैं, पर पूरा खण्ड ब्राह्मण है। 'भारत', 'देवायुवम्' (av- 'रक्षा करना' से) और 'विश्ववाराम्' की व्युत्पत्तियाँ ब्राह्मण की अपनी व्याख्या हैं, भाषाशास्त्रीय अर्थ नहीं। 'स्मो वयम्' और 'आत्मानं सत्त्वं गमयति' का ठीक आशय अस्पष्ट है; यहाँ 'स्वयं को अस्तित्व/सत्ता तक पहुँचाना' वाला सामान्य अर्थ लिया गया है। 'दोनों ओर अग्नि से घेरना' का अर्थ शायद यह है कि होता-अग्नि और आहवनीय-अग्नि यजमान के दोनों ओर हो जाते हैं; इसे लेकर व्याख्याएँ अलग हैं। अंत की पंक्ति (विप्रानुमदित इत्याह... त्रीणि च) अनुक्रमणी है, पाठ का हिस्सा नहीं; उसका अनुवाद नहीं किया गया।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The hotar addresses Agni with a series of epithets, and the text gives the reason for each. Agni is great and is a brahmana; he is 'Bharata' because he carries (bharati) the oblation to the gods. The gods kindled him, and after them Manu; the rishis praised him; learned singers (vipras) delighted in him and poets extolled him. He is sharpened by sacred speech (brahman), the ghee offering is dearest to him, he leads the sacrifices and drives the chariot of the rites. He is a hotar nobody can outstrip, and in his speed he outstrips everything. He is the gods' juhu ladle and the cup they drink from, and he surrounds the gods the way a wheel's rim surrounds its spokes. If the hotar said 'bring the gods for the god-worshipping sacrificer', he would create a rival for him, so he says only 'bring the gods for the sacrificer', and this makes the sacrificer prosper. By saying 'Agni, bring Agni, bring Soma' he summons the deities in their proper order. By saying 'bring the gods, Jatavedas, and worship them well' he sharpens Agni, and Agni, once sharpened, carries the oblation to the gods. He says 'Agni is hotar' because Agni is the gods' hotar, and he chooses that very one. By saying 'we are here' he brings himself into being. By saying 'your deities are good, sacrificer' he prays for a blessing. If he said 'you who have chosen Agni as hotar', he would hem the sacrificer in with Agni on both sides, and the sacrificer would die early. The juhu belongs to the sacrificer and the upabhrit to his rival, so if he spoke as though of two ladles he would create a rival for him. Instead he says 'Adhvaryu, take up the ladle (singular) full of ghee', and this makes the sacrificer prosper. He calls the ladle 'devayuvam' because it helps the gods, and 'vishvavaram' because it helps everyone. He says 'let us praise those worthy of praise, honour those worthy of honour, worship those worthy of worship': men are to be praised, the ancestors honoured, and the gods worshipped. In this way he worships each deity according to its share.
टिप्पणी:Note: This section explains the pravara/nigada formula (agne mahan asi...) that the hotar recites in the ishti. The quoted phrases are mantras, but the section as a whole is brahmana. The derivations of 'Bharata', 'devayuvam' (taken from av-, 'to help') and 'vishvavaram' are the text's own explanations, not linguistic etymologies. The exact sense of 'smo vayam' and 'atmanam sattvam gamayati' is unclear; I have taken the usual reading, 'brings himself into being/reality'. 'Hemming him in with Agni on both sides' probably means Agni as hotar on one side and the sacrificial fire on the other, but interpretations differ. The final line (viprānumadita ityāha... trīṇi ca) is an anukramani index of the section's sub-divisions, not part of the text, and is not translated.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction