2.3.12.1
प्र॒जाप॑ति॒र्वरु॑णा॒याश्व॑मनय॒थ्स स्वां दे॒वता॑मार्च्छ॒थ्स पर्य॑दीर्यत॒ स ए॒तं वा॑रु॒णं चतु॑ष्कपालमपश्य॒त् तं निर॑वप॒त् ततो॒ वै स व॑रुणपा॒शाद॑मुच्यत॒ वरु॑णो॒ वा ए॒तं गृ॑ह्णाति॒ योऽश्वं॑ प्रति गृ॒ह्णाति॒ याव॒तोऽश्वा᳚न् प्रति गृह्णी॒यात्ताव॑तो वारु॒णाञ्चतु॑ष्कपाला॒न्निर्व॑पे॒द्वरु॑णमे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॑ वरुणपा॒शान्मु॑ञ्चति॒ ४७ चतु॑ष्कपाला भवन्ति॒ चतु॑ष्पा॒द्ध्यश्वः॒ समृ॑द्ध्या॒ एक॒मति॑रिक्तं॒ निर्व॑पे॒द्यमे॒व प्र॑तिग्रा॒ही भव॑ति॒ यं वा॒ नाध्येति॒ तस्मा॑दे॒व व॑रुणपा॒शान्मु॑च्यते॒ यद्यप॑रं प्रतिग्रा॒ही स्याथ्सौ॒र्यमेक॑कपाल॒मनु॒ निर्व॑पेद॒मुमे॒वादि॒त्यमु॑च्चा॒रं कु॑रुतेऽ॒पोऽ॑वभृ॒थमवै᳚त्य॒प्सु वै वरु॑णः सा॒क्षादे॒व वरु॑ण॒मव॑ यजतेऽपोन॒प्त्रीयं॑ च॒रुं पुन॒रेत्य॒ निर्व॑पेद॒प्सुयो॑नि॒र्वा अश्वः॒ स्वामे॒वैनं॒ योनिं॑ गमयति॒ स ए॑नं शा॒न्त उप॑तिष्ठते मुं॒च॒ति॒ च॒रुग्ं स॒प्तद॑श च
prajāpatirvaruṇāyāśvamanayathsa svāṃ devatāmārcchathsa paryadīryata sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālamapaśyat taṃ niravapat tato vai sa varuṇapāśādamucyata varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo'śvaṃ prati gṛhṇāti yāvato'śvā̋n prati gṛhṇīyāttāvato vāruṇāñcatuṣkapālānnirvapedvaruṇameva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ varuṇapāśānmuñcati 47 catuṣkapālā bhavanti catuṣpāddhyaśvaḥ samṛddhyā ekamatiriktaṃ nirvapedyameva pratigrāhī bhavati yaṃ vā nādhyeti tasmādeva varuṇapāśānmucyate yadyaparaṃ pratigrāhī syāthsauryamekakapālamanu nirvapedamumevādityamuccāraṃ kurute'po'vabhṛthamavai̋tyapsu vai varuṇaḥ sākṣādeva varuṇamava yajate'ponaptrīyaṃ caruṃ punaretya nirvapedapsuyonirvā aśvaḥ svāmevainaṃ yoniṃ gamayati sa enaṃ śānta upatiṣṭhate muṃcati carugṃ saptadaśa ca
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
प्रजापति ने वरुण के लिए अश्व दिया। तब वह अपने ही देवता की पकड़ में आ गया और फूल गया। उसने वरुण के लिए चार कपालों वाली यह आहुति देखी, उसे अर्पित किया और वरुण के पाश से छूट गया। जो अश्व का दान लेता है उसे वरुण पकड़ लेता है, इसलिए वह जितने अश्व ले उतनी ही चार कपालों वाली वरुण-आहुतियाँ अर्पित करे। इस तरह वह वरुण के पास उसका अपना भाग लेकर जाता है, और वरुण उसे अपने पाश से छोड़ देता है। कपाल चार होते हैं, क्योंकि अश्व चार पैरों वाला है; यह सिद्धि के लिए है। वह एक आहुति अधिक अर्पित करे, उस अश्व के लिए जिसे वह आगे लेगा या जिसका उसे ध्यान न रहा हो; इससे भी वह वरुण के पाश से छूटता है। यदि उसे आगे फिर दान लेना हो, तो इसके बाद सूर्य के लिए एक कपाल की आहुति अर्पित करे; इस तरह वह उस आदित्य को अपने निकलने का मार्ग बनाता है। वह अवभृथ स्नान के लिए जल में उतरता है; वरुण जल में ही रहता है, इसलिए वह सीधे वरुण को ही यजन करता है। लौटकर वह अपां नपात् के लिए चरु अर्पित करे। अश्व का उद्गम जल है, इसलिए वह उसे उसके अपने उद्गम तक पहुँचाता है, और शान्त होकर वह अश्व उसकी सेवा में आ जाता है।
टिप्पणी:Note: 'स्वां देवताम् आर्च्छत्' और 'पर्यदीर्यत' अस्पष्ट हैं। प्रचलित अर्थ है कि अश्व का अपना देवता वरुण है, और अश्व देने से प्रजापति वरुण की पकड़ में आ गया और (जलोदर से) फूल गया। 'उच्चार' का अर्थ यहाँ 'ऊपर निकलने का मार्ग' लिया गया है; दूसरे विद्वान इसे 'उदय' मानते हैं। अन्तिम 'मुंचति चरुं सप्तदश च' अनुक्रमणी का अंश है, अर्थ का भाग नहीं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
Prajapati gave a horse to Varuna. He ran up against his own deity and swelled up. He saw this offering to Varuna on four potsherds, offered it, and was freed from Varuna's noose. Varuna seizes whoever accepts a horse, so for as many horses as he accepts he should offer that many four-potsherd offerings to Varuna. In this way he approaches Varuna with Varuna's own share, and Varuna frees him from his noose. There are four potsherds because the horse has four feet; this is for success. He should offer one extra, for a horse he will accept later or one he has overlooked; that too frees him from Varuna's noose. If he is going to accept gifts again, he should then offer to Surya on one potsherd; this makes the sun yonder his way out. He goes down into the waters for the closing bath (avabhṛtha). Varuna lives in the waters, so he sacrifices to Varuna directly. When he comes back he should offer a caru to Apam Napat. The horse was born from the waters, so he sends it back to its own birthplace, and once appeased it comes to serve him.
टिप्पणी:Note: Two phrases are obscure: 'svāṃ devatām ārcchat' and 'paryadīryata'. The usual reading is that the horse's own deity is Varuna, and by giving away a horse Prajapati fell into Varuna's grip and swelled up (with dropsy). 'Uccāra' is taken here as 'way of rising out'; others read it as 'ascent' or 'rising'. The closing 'muṃcati caruṃ saptadaśa ca' is an index tag from the anukramaṇī and not part of the sense.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction