यजुर्वेदYajurveda

2.3.1.1

प्र॒जाप॑ति॒स्तास्सृ॒ष्टा अ॒ग्नये॑ पथि॒कृतेऽ॒ग्नये॒ कामा॑या॒ग्नयेऽन्न॑वते वैश्वान॒रमा॑दि॒त्यं च॒रुमैं॒द्रं च॒रुमिंद्रा॒यान्वृ॑जव आग्नावैष्ण॒वम॒सौ सो॑मारौ॒द्रमैं॒द्रमेका॑दशकपालं हिरण्यग॒र्भो द्वाद॑श ॥ प्र॒जाप॑तिर॒ग्नये॒ कामा॑याऽ॒भि सं भ॑वतो॒ यो वि॑द्विषा॒णयो॑रि॒ध्मे संन॑ह्येदाग्नावैष्ण॒वमु॒परि॑ष्टा॒द्यासि॑ दा॒श्वांस॒मेक॑सप्ततिः ॥ प्र॒जाप॑तिः॒ प्रेदु॑ हरि वः श्रु॒तस्य॑ ॥ १ आ॒दि॒त्येभ्यो॒ भुव॑द्वद्भ्यश्च॒रुं निर्व॑पे॒द्भूति॑काम आदि॒त्या वा ए॒तं भूत्यै॒ प्रति॑ नुदन्ते॒ योऽलं॒ भूत्यै॒ सन्भूतिं॒ न प्रा॒प्नोत्या॑दि॒त्याने॒व भुव॑द्वतः॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ त ए॒वैनं॒ भूतिं॑ गमयन्ति॒ भव॑त्ये॒वाऽदि॒त्येभ्यो॑ धा॒रय॑द्वद्भ्यश्च॒रुं निर्व॑पे॒दप॑रुद्धो वापरु॒ध्यमा॑नो वाऽदि॒त्या वा अ॑परो॒द्धार॑ आदि॒त्या अ॑वगमयि॒तार॑ आदि॒त्याने॒व धा॒रय॑द्वतः॒ २ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ त ए॒वैनं॑ वि॒शि दा᳚ध्रत्यनपरु॒ध्यो भ॑व॒त्यदि॒तेऽनु॑ मन्य॒स्वेत्य॑परु॒ध्यमा॑नोऽस्य प॒दमा द॑दीते॒यं वा अदि॑तिरि॒यमे॒वास्मै॑ रा॒ज्यमनु॑ मन्यते स॒त्याशीरित्या॑ह स॒त्यामे॒वाशिषं॑ कुरुत इ॒ह मन॒ इत्या॑ह प्र॒जा ए॒वास्मै॒ सम॑नसः करो॒त्युप॒ प्रेत॑ मरुतः ३ सुदानव ए॒ना वि॒श्पति॑ना॒भ्य॑मुं राजा॑न॒मित्या॑ह मारु॒ती वै विड्ज्ये॒ष्ठो वि॒श्पति॑र्वि॒शैवैनं॑ रा॒ष्ट्रेण॒ सम॑र्धयति॒ यः प॒रस्ता᳚द्ग्राम्यवा॒दी स्यात्तस्य॑ गृ॒हाद्व्री॒हीना ह॑रेच्छु॒क्लाग्श्च॑ कृ॒ष्णाग्श्च॒ वि चि॑नुया॒ द्ये शु॒क्लाः स्युस्तमा॑दि॒त्यं च॒रुं निर्व॑पेदादि॒त्या वै दे॒वत॑या॒ विड्विश॑मे॒वाव॑ गच्छ॒ ४ त्यव॑गतास्य॒ विडन॑वगतं रा॒ष्ट्रमित्या॑हु॒र्ये कृ॒ष्णाः स्युस्तं वा॑रु॒णं च॒रुं निर्व॑पेद्वारु॒णं वै रा॒ष्ट्रमु॒भे ए॒व विशं॑ च रा॒ष्ट्रं चाव॑ गच्छति॒ यदि॒ नाव॒गच्छे॑दि॒मम॒हमा॑दि॒त्येभ्यो॑ भा॒गं निर्व॑पा॒म्यामुष्मा॑द॒मुष्यै॑ वि॒शोऽव॑गन्तो॒रिति॒ निर्व॑पेदादि॒त्या ए॒वैनं॑ भाग॒धेयं॑ प्रे॒प्सन्तो॒ विश॒मव॑ ५ गमयन्ति॒ यदि॒ नाव॒गच्छे॒दाश्व॑त्थान्म॒यूखा᳚न्थ्स॒प्त म॑ध्यमे॒षाया॒मुप॑ हन्यादि॒दम॒हमा॑दि॒त्यान्ब॑ध्ना॒म्यामुष्मा॑द॒मुष्यै॑ वि॒शोऽव॑गन्तो॒रित्या॑दि॒त्या ए॒वैनं॑ ब॒द्धवी॑रा॒ विश॒मव॑ गमयन्ति॒ यदि॒ नाव॒गच्छे॑दे॒तमे॒वादि॒त्यं च॒रुं निर्व॑पेदि॒ध्मेऽपि॑ म॒यूखा॒न्थ्सं न॑ह्येदनपरु॒ध्यमे॒वाव॑ गच्छ॒त्याश्व॑त्था भवन्ति म॒रुतां॒ वा ए॒तदोजो॒ यद॑श्व॒त्थ ओज॑सै॒व विश॒मव॑ गच्छति स॒प्त भ॑वन्ति स॒प्तग॑णा॒ वै म॒रुतो॑ गण॒श ए॒व विश॒मव॑ गच्छति धा॒रय॑द्वतो मरुतो गच्छति॒

prajāpatistāssṛṣṭā agnaye pathikṛte'gnaye kāmāyāgnaye'nnavate vaiśvānaramādityaṃ carumaiṃdraṃ carumiṃdrāyānvṛjava āgnāvaiṣṇavamasau somāraudramaiṃdramekādaśakapālaṃ hiraṇyagarbho dvādaśa || prajāpatiragnaye kāmāyā'bhi saṃ bhavato yo vidviṣāṇayoridhme saṃnahyedāgnāvaiṣṇavamupariṣṭādyāsi dāśvāṃsamekasaptatiḥ || prajāpatiḥ predu hari vaḥ śrutasya || 1 ādityebhyo bhuvadvadbhyaścaruṃ nirvapedbhūtikāma ādityā vā etaṃ bhūtyai prati nudante yo'laṃ bhūtyai sanbhūtiṃ na prāpnotyādityāneva bhuvadvataḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainaṃ bhūtiṃ gamayanti bhavatyevā'dityebhyo dhārayadvadbhyaścaruṃ nirvapedaparuddho vāparudhyamāno vā'dityā vā aparoddhāra ādityā avagamayitāra ādityāneva dhārayadvataḥ 2 svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainaṃ viśi dā̋dhratyanaparudhyo bhavatyadite'nu manyasvetyaparudhyamāno'sya padamā dadīteyaṃ vā aditiriyamevāsmai rājyamanu manyate satyāśīrityāha satyāmevāśiṣaṃ kuruta iha mana ityāha prajā evāsmai samanasaḥ karotyupa preta marutaḥ 3 sudānava enā viśpatinābhyamuṃ rājānamityāha mārutī vai viḍjyeṣṭho viśpatirviśaivainaṃ rāṣṭreṇa samardhayati yaḥ parastā̋dgrāmyavādī syāttasya gṛhādvrīhīnā harecchuklāgśca kṛṣṇāgśca vi cinuyā dye śuklāḥ syustamādityaṃ caruṃ nirvapedādityā vai devatayā viḍviśamevāva gaccha 4 tyavagatāsya viḍanavagataṃ rāṣṭramityāhurye kṛṣṇāḥ syustaṃ vāruṇaṃ caruṃ nirvapedvāruṇaṃ vai rāṣṭramubhe eva viśaṃ ca rāṣṭraṃ cāva gacchati yadi nāvagacchedimamahamādityebhyo bhāgaṃ nirvapāmyāmuṣmādamuṣyai viśo'vagantoriti nirvapedādityā evainaṃ bhāgadheyaṃ prepsanto viśamava 5 gamayanti yadi nāvagacchedāśvatthānmayūkhā̋nthsapta madhyameṣāyāmupa hanyādidamahamādityānbadhnāmyāmuṣmādamuṣyai viśo'vagantorityādityā evainaṃ baddhavīrā viśamava gamayanti yadi nāvagacchedetamevādityaṃ caruṃ nirvapedidhme'pi mayūkhānthsaṃ nahyedanaparudhyamevāva gacchatyāśvatthā bhavanti marutāṃ vā etadojo yadaśvattha ojasaiva viśamava gacchati sapta bhavanti saptagaṇā vai maruto gaṇaśa eva viśamava gacchati dhārayadvato maruto gacchati

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

जो समृद्धि चाहे, वह 'भुवद्वत्' आदित्यों को चरु दे; तब आदित्य उसे समृद्धि तक पहुँचाते हैं। जो राज्य से निकाला गया हो या निकाला जा रहा हो, वह 'धारयद्वत्' आदित्यों को चरु दे; तब वे उसे प्रजा में स्थिर करते हैं। 'अदिति, अनुमति दो' कहकर वह पदचिह्न की मिट्टी उठाए, क्योंकि अदिति यह पृथ्वी है और वही उसे राज्य की अनुमति देती है। 'सत्य आशीष', 'यहाँ मन' और 'हे दानी मरुतो, इस प्रजापति के साथ उस राजा के पास आओ' कहकर वह प्रजा को एकमन करता है और राष्ट्र से जोड़ता है। ग्राम्यवादी के घर से धान लाकर सफ़ेद और काले दाने अलग करे; सफ़ेद का चरु आदित्यों को दे, क्योंकि प्रजा उनकी है, और काले का चरु वरुण को दे, क्योंकि राष्ट्र वरुण का है। फिर भी प्रजा न मिले तो वह 'अमुक से अमुक प्रजा पाने के लिए यह भाग आदित्यों को देता हूँ' कहकर आहुति दे। तब भी न मिले तो बीच की ईषा में अश्वत्थ की सात खूँटियाँ ठोंके और 'यहाँ मैं आदित्यों को बाँधता हूँ' कहे। उसके बाद भी न मिले तो वही चरु दे और खूँटियों को समिधा के गट्ठर में बाँध दे। अश्वत्थ मरुतों का ओज है और मरुत सात गणों में हैं, इसलिए वह प्रजा को गण-गण करके पाता है।

टिप्पणी:Note: यह पूरा अनुवाक एक प्रविष्टि में है, इसलिए यहाँ अर्थ संक्षेप में दिया है। आरम्भ का 'प्रजापतिस्ताः सृष्टाः… एकसप्ततिः… प्रेदु हरि वः श्रुतस्य' भाग अनुवाक-सूची है: इसमें पिछले अनुवाकों के प्रतीक और गिनतियाँ हैं, इस अनुवाक का पाठ नहीं; इसलिए उसका अनुवाद नहीं किया। 'अदिते अनु मन्यस्व' आदि उद्धरण बीच में बोले जाने वाले मन्त्र हैं, जबकि बाकी गद्य व्याख्या है। 'ग्राम्यवादी' का अर्थ सायण 'गाँव के विवाद निपटाने वाला' बताते हैं, पर यह निश्चित नहीं है। 'परस्तात्' का अर्थ 'पहले का' या 'बाहर का' दोनों हो सकता है। 'मध्यमेषा' शायद बीच की ईषा, यानी गाड़ी या छप्पर का डंडा, है। 'बद्धवीराः' का ठीक अर्थ अस्पष्ट है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

Whoever wants prosperity should offer a caru to the Adityas 'who have becoming' (bhuvadvat), and the Adityas lead him to prosperity. A man who has been expelled, or is being expelled, should offer a caru to the Adityas 'who hold firm' (dhārayadvat), and they settle him firmly among the people. Saying 'Aditi, consent', he takes up earth from the footprint: Aditi is this earth, and she grants him the kingship. With 'true blessing', 'here the mind', and 'Approach, generous Maruts, with this lord of the people, toward that king', he makes the people of one mind with him and joins him to the realm. From the house of the grāmyavādin he should fetch rice and sort the white grains from the black. The white go in a caru to the Adityas, because the people belong to them; the black go in a caru to Varuna, because the realm belongs to Varuna. If the people still do not come, he offers with the words 'I offer this share to the Adityas, so that the people of so-and-so may come over from so-and-so.' If they still do not come, he drives seven ashvattha pegs into the middle pole, saying 'Here I bind the Adityas.' If even that fails, he offers the same caru and ties the pegs into the kindling bundle. The ashvattha is the Maruts' strength, and the Maruts go in seven troops, so he wins the people troop by troop.

टिप्पणी:Note: The whole anuvaka comes as one entry, so the gloss is a summary. The opening 'prajāpatis tāḥ sṛṣṭāḥ … ekasaptatiḥ … predu hari vaḥ śrutasya' is an index of earlier anuvakas, listing their opening words and counts. It is not text of this section and is left untranslated. Quoted formulas such as 'adite 'nu manyasva' are mantras spoken within the rite; the rest is explanatory prose. 'Grāmyavādin' is taken by Sayana as a village arbiter of disputes, but the sense is uncertain, and 'parastāt' may mean either 'formerly' or 'from outside'. 'Madhyameṣā' is probably the middle pole, of a cart or a shed. The exact sense of 'baddhavīrāḥ' is unclear.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction