5.7.3.1
इन्द्र॑स्य॒ वज्रोऽ॑सि॒ वार्त्र॑घ्नस्तनू॒पा नः॑ प्रतिस्प॒शः ।यो नः॑ पु॒रस्ता᳚द्दक्षिण॒तः प॒श्चादु॑त्तर॒तोऽ॑घा॒युर॑भि॒दास॑त्ये॒तं सोऽश्मा॑नमृच्छतु ॥ दे॒वा॒सु॒राः संय॑त्ता आस॒न्तेऽसु॑रा दि॒ग्भ्य आबा॑धन्त॒ तान्दे॒वा इष्वा॑ च॒ वज्रे॑ण॒ चापा॑नुदन्त॒ यद्व॒ज्रिणी॑रुप॒दधा॒तीष्वा॑ चै॒व तद्वज्रे॑ण च॒ यज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्या॒नप॑ नुदते दि॒क्षूप॑ १० दधाति देवपु॒रा ए॒वैतास्त॑नू॒पानीः॒ पर्यू॑ह॒तेऽग्ना॑विष्णू स॒जोष॑से॒मा व॑र्धन्तु वां॒ गिरः॑ ।द्यु॒म्नैर्वाजे॑भि॒रा ग॑तम् ॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति॒ यन्न दे॒वता॑यै॒ जुह्व॒त्यथ॑ किंदेव॒त्या॑ वसो॒र्धारेत्य॒ग्निर्वसु॒स्तस्यै॒षा धारा॒ विष्णु॒र्वसु॒स्तस्यै॒षा धारा᳚ग्नावैष्ण॒व्यर्चा वसो॒र्धारां᳚ जुहोति भाग॒धेये॑नै॒वैनौ॒ सम॑र्धय॒त्यथो॑ ए॒ता ११ मे॒वाहु॑तिमा॒यत॑नवतीं करोति॒ यत्का॑म एनां जु॒होति॒ तदे॒वाव॑ रुंधे रु॒द्रो वा ए॒ष यद॒ग्निस्तस्यै॒ते त॒नुवौ॑ घो॒रान्या शि॒वान्या यच्छ॑तरु॒द्रीयं॑ जु॒होति॒ यैवास्य॑ घो॒रा त॒नूस्तां तेन॑ शमयति॒ यद्वसो॒र्धारां᳚ जु॒होति॒ यैवास्य॑ शि॒वा त॒नूस्तान्तेन॑ प्रीणाति॒ यो वै वसो॒र्धारा॑यै १२ प्रति॒ष्ठां वेद॒ प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति॒ यदाज्य॑मु॒च्छिष्ये॑त॒ तस्मि॑न्ब्रह्मौद॒नं प॑चे॒त्तं ब्रा᳚ह्म॒णाश्च॒त्वारः॒ प्राश्नी॑युरे॒ष वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रो यद्ब्रा᳚ह्म॒ण ए॒षा खलु॒ वा अ॒ग्नेः प्रि॒या त॒नूर्यद्वै᳚श्वान॒रः प्रि॒याया॑मे॒वैनां᳚ त॒नुवां॒ प्रति॑ ष्ठापयति॒ चत॑स्रो धे॒नूर्द॑द्या॒त्ताभि॑रे॒व यज॑मानोऽ॒मुष्मि॑३ंल्लो॒के᳚ऽ ग्निं दु॑हे उपै॒तां धारा॑यै॒ षट्च॑त्वारिंशच्च
indrasya vajro'si vārtraghnastanūpā naḥ pratispaśaḥ | yo naḥ purastā̋ddakṣiṇataḥ paścāduttarato'ghāyurabhidāsatyetaṃ so'śmānamṛcchatu || devāsurāḥ saṃyattā āsante'surā digbhya ābādhanta tāndevā iṣvā ca vajreṇa cāpānudanta yadvajriṇīrupadadhātīṣvā caiva tadvajreṇa ca yajamāno bhrātṛvyānapa nudate dikṣūpa 10 dadhāti devapurā evaitāstanūpānīḥ paryūhate'gnāviṣṇū sajoṣasemā vardhantu vāṃ giraḥ | dyumnairvājebhirā gatam || brahmavādino vadanti yanna devatāyai juhvatyatha kiṃdevatyā vasordhāretyagnirvasustasyaiṣā dhārā viṣṇurvasustasyaiṣā dhārā̋gnāvaiṣṇavyarcā vasordhārāṃ̋ juhoti bhāgadheyenaivainau samardhayatyatho etā 11 mevāhutimāyatanavatīṃ karoti yatkāma enāṃ juhoti tadevāva ruṃdhe rudro vā eṣa yadagnistasyaite tanuvau ghorānyā śivānyā yacchatarudrīyaṃ juhoti yaivāsya ghorā tanūstāṃ tena śamayati yadvasordhārāṃ̋ juhoti yaivāsya śivā tanūstāntena prīṇāti yo vai vasordhārāyai 12 pratiṣṭhāṃ veda pratyeva tiṣṭhati yadājyamucchiṣyeta tasminbrahmaudanaṃ pacettaṃ brā̋hmaṇāścatvāraḥ prāśnīyureṣa vā agnirvai̋śvānaro yadbrā̋hmaṇa eṣā khalu vā agneḥ priyā tanūryadvai̋śvānaraḥ priyāyāmevaināṃ̋ tanuvāṃ prati ṣṭhāpayati catasro dhenūrdadyāttābhireva yajamāno'muṣmi3ṃlloke̋' gniṃ duhe upaitāṃ dhārāyai ṣaṭcatvāriṃśacca
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
(मन्त्र:) "तुम इन्द्र के वृत्रघ्न वज्र हो, हमारे शरीर के रक्षक और प्रहरी हो; जो दुष्ट हम पर आगे, दक्षिण, पीछे या उत्तर से आक्रमण करे, वह इस पत्थर से टकराए।" (व्याख्या:) देव और असुर लड़ रहे थे, असुरों ने दिशाओं से दबाव डाला, तो देवों ने उन्हें बाण और वज्र से भगा दिया; वज्रिणी ईंटें रखकर यजमान भी बाण और वज्र से अपने शत्रुओं को भगाता है, और इन शरीर-रक्षक ईंटों को दिशाओं में देवताओं के दुर्ग के रूप में चारों ओर रखता है। (मन्त्र:) "हे अग्नि और विष्णु, साथ मिलकर रहने वालो, ये वाणियाँ तुम्हें बढ़ाएँ; तेज और बल के साथ आओ।" (व्याख्या:) ब्रह्मवादी पूछते हैं: जब किसी देवता के नाम से आहुति नहीं दी जाती, तो वसोर्धारा किस देवता की है? अग्नि वसु है, यह उसकी धारा है; विष्णु वसु है, यह उसकी धारा है — इसलिए अग्नि-विष्णु की ऋचा से वसोर्धारा दी जाती है; इससे वह दोनों को उनका भाग देकर समृद्ध करता है, आहुति को आधार देता है, और जिस कामना से देता है वह पाता है। अग्नि रुद्र ही है, उसके दो शरीर हैं, एक घोर और एक शिव; शतरुद्रीय की आहुति से वह घोर शरीर को शान्त करता है, वसोर्धारा से शिव शरीर को प्रसन्न करता है; जो वसोर्धारा का आधार जानता है, वह स्थिर होता है। जो घी बचे उसमें ब्रह्मौदन पकाए और चार ब्राह्मण उसे खाएँ; ब्राह्मण अग्नि वैश्वानर है, और वैश्वानर अग्नि का प्रिय शरीर है, अतः वह इसे (आहुति को) उसके प्रिय शरीर में स्थापित करता है। वह चार दुधारू गायें दान करे; उनसे यजमान परलोक में अग्नि को दुहता है।
टिप्पणी:Note: यह खण्ड मुख्यतः ब्राह्मण (व्याख्या) है, पर इसमें दो मन्त्र जुड़े हैं: वज्रिणी/तनूपानी ईंटें दिशाओं में रखते समय का मन्त्र, और वसोर्धारा (घी की निरन्तर धारा) की आहुति के साथ अग्नि-विष्णु की ऋचा। 'प्रतिस्पशः' का अर्थ प्रायः 'प्रहरी/जासूस' लिया जाता है; कुछ इसे 'विरोधियों का प्रतिकार करने वाले' समझते हैं। 'अश्मानम्' (पत्थर) से ईंट ही अभिप्रेत मानी जाती है। 'एनाम्' को आहुति के अर्थ में लिया है। अन्त का 'उपैतां धारायै षट्चत्वारिंशच्च' पाठ-सूची (अनुक्रमणी) है — अनुवाकों के आरम्भिक शब्द और शब्द-संख्या (46) — इसलिए इसका अनुवाद नहीं किया गया।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
(Mantra:) "You are Indra's Vritra-slaying vajra, guardians of our bodies, our watchers; whoever with evil intent attacks us from the front, the south, behind or the north, let him strike against this stone." (Explanation:) The gods and asuras were at war; the asuras pressed in from the quarters, and the gods drove them off with arrow and vajra. By setting down the vajra bricks, the sacrificer likewise drives off his rivals with arrow and vajra; he places them in the quarters, setting these body-guarding bricks around as fortresses of the gods. (Mantra:) "Agni and Vishnu, acting together, may these songs make you grow; come with splendour and strength." (Explanation:) The Brahman-theorists ask: since it is not offered to a named deity, to which deity does the vasordhara belong? Agni is a vasu and this is his stream; Vishnu is a vasu and this is his stream; so he offers the vasordhara with a verse to Agni and Vishnu, prospering both with their share, giving the offering a resting-place, and obtaining whatever he wishes for in making it. Agni is Rudra and has two bodies, one dreadful and one kindly: by offering the Shatarudriya he calms the dreadful body, and by offering the vasordhara he pleases the kindly one. Whoever knows the support of the vasordhara gains a firm footing. If ghee is left over, he should cook a brahmaudana in it for four brahmins to eat; the brahmin is Agni Vaishvanara, Vaishvanara is Agni's dear body, so he sets it in that dear body. He should give four milch cows; through them the sacrificer milks Agni in the world beyond.
टिप्पणी:Note: This section is mainly brahmana (explanation) but embeds two mantras: one spoken while placing the vajra/body-guarding (tanūpānī) bricks in the quarters, and the Agni-Vishnu verse that accompanies the vasordhara (continuous stream of ghee) offering. 'Pratispaśaḥ' is usually taken as 'watchers/spies'; some read it as 'those who repel opponents'. 'The stone' is understood as the brick itself. 'Enām' is taken as referring to the offering. The closing 'upaitāṃ dhārāyai ṣaṭcatvāriṃśacca' is an index line (opening words of the segments and a word count of 46), so it is not translated.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction