यजुर्वेदYajurveda

5.3.7.1

ना॒क॒सद्भि॒र्वै दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कमा॑य॒न्तन्ना॑क॒सदां᳚ नाकस॒त्त्वं यन्ना॑क॒सद॑ उप॒दधा॑ति नाक॒सद्भि॑रे॒व तद्यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति सुव॒र्गो वै लो॒को नाको॒ यस्यै॒ता उ॑पधी॒यन्ते॒ नास्मा॒ अकं॑ भवति यजमानायत॒नं वै ना॑क॒सदो॒ यन्ना॑क॒सद॑ उप॒दधा᳚त्या॒यत॑नमे॒व तद्यज॑मानः कुरुते पृ॒ष्ठानां॒ वा ए॒तत्तेजः॒ संभृ॑तं॒ यन्ना॑क॒सदो॒ यन्ना॑क॒सद॑ ३२ उप॒दधा॑ति पृ॒ष्ठाना॑मे॒व तेजोऽव॑ रुंधे पञ्च॒चोडा॒ उप॑ दधात्यप्स॒रस॑ ए॒वैन॑मे॒ता भू॒ता अ॒मुष्मि॑३ंल्लो॒क उप॑ शे॒रेऽथो॑ तनू॒पानी॑रे॒वैता यज॑मानस्य॒ यं द्वि॒ष्यात्तमु॑प॒दध॑द्ध्यायेदे॒ताभ्य॑ ए॒वैनं॑ दे॒वता᳚भ्य॒ आ वृ॑श्चति ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॒त्युत्त॑रा नाक॒सद्भ्य॒ उप॑ दधाति॒ यथा॑ जा॒यामा॒नीय॑ गृ॒हेषु॑ निषा॒दय॑ति ता॒दृगे॒व तत् ३३ प॒श्चात्प्राची॑मुत्त॒मामुप॑ दधाति॒ तस्मा᳚त्प॒श्चात्प्राची॒ पत्न्यन्वा᳚स्ते स्वयमातृ॒ण्णां च॑ विक॒र्णीं चो᳚त्त॒मे उप॑ दधाति प्रा॒णो वै स्व॑यमातृ॒ण्णायु॑र्विक॒र्णी प्रा॒णं चै॒वायु॑श्च प्रा॒णाना॑मुत्त॒मौ ध॑त्ते॒ तस्मा᳚त्प्रा॒णश्चायु॑श्च प्रा॒णाना॑मुत्त॒मौ नान्यामुत्त॑रा॒मिष्ट॑का॒मुप॑ दध्या॒द्यद॒न्यामुत्त॑रा॒मिष्ट॑कामुपद॒ध्यात्प॑शू॒नां ३४ च॒ यज॑मानस्य च प्रा॒णं चायु॒श्चापि॑ दध्या॒त्तस्मा॒न्नान्योत्त॒रेष्ट॑कोप॒धेया᳚ स्वयमातृ॒ण्णामुप॑ दधात्य॒सौ वै स्व॑यमातृ॒ण्णामूमे॒वोप॑ ध॒त्तेऽश्व॒मुप॑ घ्रापयति प्रा॒णमे॒वास्यां᳚ दधा॒त्यथो᳚ प्राजाप॒त्यो वा अश्वः॑ प्र॒जाप॑तिनै॒वाग्निं चि॑नुते स्वयमातृ॒ण्णा भ॑वति प्रा॒णाना॒मुथ्सृ॑ष्ट्या॒ अथो॑ सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्यानु॑ख्यात्या ए॒षा वै दे॒वानां॒ विक्रा᳚न्ति॒र्यद्वि॑क॒र्णी यद्वि॑क॒र्णीमु॑प॒दधा॑ति दे॒वाना॑मे॒व विक्रा᳚न्ति॒मनु॒ वि क्र॑मत उत्तर॒त उप॑ दधाति॒ तस्मा॑दुत्तर॒त उ॑पचारोऽ॒ग्निर्वा॑यु॒मती॑ भवति॒ समि॑द्ध्यै संभृ॑तं॒

nākasadbhirvai devāḥ suvargaṃ lokamāyantannākasadāṃ̋ nākasattvaṃ yannākasada upadadhāti nākasadbhireva tadyajamānaḥ suvargaṃ lokameti suvargo vai loko nāko yasyaitā upadhīyante nāsmā akaṃ bhavati yajamānāyatanaṃ vai nākasado yannākasada upadadhā̋tyāyatanameva tadyajamānaḥ kurute pṛṣṭhānāṃ vā etattejaḥ saṃbhṛtaṃ yannākasado yannākasada 32 upadadhāti pṛṣṭhānāmeva tejo'va ruṃdhe pañcacoḍā upa dadhātyapsarasa evainametā bhūtā amuṣmi3ṃlloka upa śere'tho tanūpānīrevaitā yajamānasya yaṃ dviṣyāttamupadadhaddhyāyedetābhya evainaṃ devatā̋bhya ā vṛścati tājagārtimārcchatyuttarā nākasadbhya upa dadhāti yathā jāyāmānīya gṛheṣu niṣādayati tādṛgeva tat 33 paścātprācīmuttamāmupa dadhāti tasmā̋tpaścātprācī patnyanvā̋ste svayamātṛṇṇāṃ ca vikarṇīṃ cőttame upa dadhāti prāṇo vai svayamātṛṇṇāyurvikarṇī prāṇaṃ caivāyuśca prāṇānāmuttamau dhatte tasmā̋tprāṇaścāyuśca prāṇānāmuttamau nānyāmuttarāmiṣṭakāmupa dadhyādyadanyāmuttarāmiṣṭakāmupadadhyātpaśūnāṃ 34 ca yajamānasya ca prāṇaṃ cāyuścāpi dadhyāttasmānnānyottareṣṭakopadheyā̋ svayamātṛṇṇāmupa dadhātyasau vai svayamātṛṇṇāmūmevopa dhatte'śvamupa ghrāpayati prāṇamevāsyāṃ̋ dadhātyathő prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānāmuthsṛṣṭyā atho suvargasya lokasyānukhyātyā eṣā vai devānāṃ vikrā̋ntiryadvikarṇī yadvikarṇīmupadadhāti devānāmeva vikrā̋ntimanu vi kramata uttarata upa dadhāti tasmāduttarata upacāro'gnirvāyumatī bhavati samiddhyai saṃbhṛtaṃ

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

देवता नाकसद् ईंटों के सहारे स्वर्गलोक गए; नाक स्वर्ग है, और जिसके लिए ये रखी जाती हैं उसे 'अक' (दुःख) नहीं होता। ये यजमान का निवास और पृष्ठों का संचित तेज हैं। पञ्चचोडा ईंटें परलोक में अप्सराएँ बनकर उसकी सेवा करती हैं और उसके शरीर की रक्षक हैं; इन्हें रखते समय वह जिससे द्वेष करे उसका ध्यान करे, तो वह इन देवताओं से कट जाता है और शीघ्र विपत्ति में पड़ता है। इन्हें नाकसदों के आगे रखना वैसा ही है जैसे पत्नी को लाकर घर में बैठाना; अन्तिम ईंट पश्चिम में पूर्व की ओर रखी जाती है, इसीलिए पत्नी पीछे पूर्वमुख बैठती है। सबसे ऊपर स्वयमातृण्णा (प्राण) और विकर्णी (आयु) रखी जाती हैं, इसलिए इनके ऊपर कोई और ईंट नहीं रखनी चाहिए, नहीं तो पशुओं और यजमान के प्राण और आयु ढक जाएँगे। स्वयमातृण्णा वह (द्युलोक) है; उसे घोड़े को सुँघाकर उसमें प्राण रखा जाता है; उसका अपने-आप छिद्रयुक्त होना प्राणों के निकलने और स्वर्ग को दिखाने के लिए है। विकर्णी देवताओं का पग है; उसे उत्तर की ओर रखने से वह देवताओं के पगों के पीछे पग रखता है, इसीलिए सेवा उत्तर की ओर से होती है, और अग्नि प्रज्वलित होने के लिए वायु से युक्त होता है।

टिप्पणी:Note: इस व्याख्या में 'नाक' को न + अ-क (दुःख नहीं) बताकर समझाया गया है। 'पृष्ठ' पृष्ठ-स्तोत्र हैं। 'पञ्चचोडा' (पाँच चोडा ईंटें) का शाब्दिक अर्थ अनिश्चित है। 'ताजक्' का सामान्य अर्थ 'शीघ्र' लिया जाता है। 'उत्तराः' का अर्थ 'आगे/बाद में' या 'ऊपर' हो सकता है। स्वयमातृण्णा अपने-आप छिद्रयुक्त पत्थर है। 'वायुमती' इसलिए कि विकर्णी वायु से जुड़ी है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

By the nākasad bricks the gods went to the heavenly world; nāka is heaven, and the man for whom these are laid has no 'a-ka' (pain). They are the sacrificer's dwelling and the gathered brilliance of the pṛṣṭhas. The pañcacoḍā bricks become apsarases who wait on him in the world beyond, and they protect his body; if he thinks of the man he hates while laying them, he cuts that man off from these deities and the man soon comes to harm. Laying them beyond the nākasads is like bringing a wife home and seating her in the house; the last one is laid at the west facing east, which is why the wife sits behind, facing east. The svayamātṛṇṇā (breath) and the vikarṇī (life) are laid uppermost, so no brick may be laid above them, or it would cover up the breath and life of the cattle and the sacrificer. The svayamātṛṇṇā is yonder world; making the horse sniff it puts breath into it, and the horse belongs to Prajāpati. It is naturally perforated so that the breaths can go out and the heavenly world can be seen. The vikarṇī is the stride of the gods: laying it on the north side, he strides after the gods' strides, which is why service is done from the north, and the fire has wind in it so that it blazes up.

टिप्पणी:Note: The text explains 'nāka' as na + a-ka ('no pain'). The pṛṣṭhas are the pṛṣṭha chants. The literal sense of 'pañcacoḍā' (the five coḍā bricks) is uncertain. 'tājak' is usually taken as 'quickly'. 'uttarāḥ' can mean 'beyond/after' or 'higher than'. The svayamātṛṇṇā is a naturally perforated stone. 'vāyumatī' because the vikarṇī is linked to Vāyu.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction