4.7.14.1
ममा᳚ग्ने॒ वर्चो॑ विह॒वेष्व॑स्तु व॒यं त्वेन्धा॑नास्त॒नुवं॑ पुषेम ।मह्यं॑ नमन्तां प्र॒दिश॒श्चत॑स्र॒स्त्वयाध्य॑क्षेण॒ पृत॑ना जयेम ॥ मम॑ दे॒वा वि॑ह॒वे स॑न्तु॒ सर्व॒ इन्द्रा॑वन्तो म॒रुतो॒ विष्णु॑र॒ग्निः ।ममा॒न्तरि॑क्षमु॒रु गो॒पम॑स्तु॒ मह्यं॒ वातः॑ पवतां॒ कामे॑ अ॒स्मिन् ॥ मयि॑ दे॒वा द्रवि॑ण॒मा य॑जन्तां॒ मय्या॒शीर॑स्तु॒ मयि॑ दे॒वहू॑तिः ।दैव्या॒ होता॑रा वनिषन्त॒ ३० पूर्वेरि॑ष्टाः स्याम त॒नुवा॑ सु॒वीरा᳚ः ॥ मह्यं॑ यजन्तु॒ मम॒ यानि॑ ह॒व्याकू॑तिः स॒त्या मन॑सो मे अस्तु ।एनो॒ मा नि गां᳚ कत॒मच्च॒नाऽहं विश्वे॑ देवासो॒ अधि॑ वोचता मे ॥ देवी᳚ः षडुर्वीरु॒रुणः॑ कृणोत॒ विश्वे॑ देवास इ॒ह वी॑रयध्वम् ।मा हा᳚स्महि प्र॒जया॒ मा त॒नूभि॒र्मा र॑धाम द्विष॒ते सो॑म राजन् ॥ अ॒ग्निर्म॒न्युं प्र॑तिनु॒दन्पु॒रस्ता॒ ३१ दद॑ब्धो गो॒पाः परि॑ पाहिन॒स्त्वम् ।प्र॒त्यञ्चो॑ यन्तु नि॒गुतः॒ पुन॒स्तेऽ॑मैषां᳚ चि॒त्तं प्र॒बुधा॒ वि ने॑शत् ॥ धा॒ता धा॑तृ॒णां भुव॑नस्य॒ यस्पति॑र्दे॒वं स॑वि॒तार॑मभिमाति॒षाहम्᳚ ।इ॒मं य॒ज्ञम॒श्विनो॒भा बृह॒स्पति॑र्दे॒वाः पा᳚न्तु॒ यज॑मानं न्य॒र्थात् ॥ उ॒रु॒व्यचा॑ नो महि॒षः शर्म॑ यंसद॒स्मिन् हवे॑ पुरुहू॒तः पु॑रु॒क्षु ।स नः॑ प्र॒जायै॑ हर्यश्व मृड॒येन्द्र॒ मा ३२ नो॑ रीरिषो॒ मा परा॑दाः ॥ ये नः॑ स॒पत्ना॒ अप॒ ते भ॑वन्त्विन्द्रा॒ग्निभ्या॒मव॑ बाधाम हे॒ तान् ।वस॑वो रु॒द्रा आ॑दि॒त्या उ॑परि॒स्पृशं॑ मो॒ग्रं चेत्ता॑रमधिरा॒जम॑क्रन् ॥ अ॒र्वाञ्च॒मिन्द्र॑म॒मुतो॑ हवामहे॒ यो गो॒जिद्ध॑न॒जिद॑श्व॒जिद्यः ।इ॒मं नो॑ य॒ज्ञं वि॑ह॒वे जु॑षस्वा॒स्य कु॑र्मो हरिवो मे॒ दिनं॑ त्वा व॒नि॒ष॒न्त॒ पु॒रस्ता॒न्मा त्रिच॑त्वारिंशच्च
mamā̋gne varco vihaveṣvastu vayaṃ tvendhānāstanuvaṃ puṣema | mahyaṃ namantāṃ pradiśaścatasrastvayādhyakṣeṇa pṛtanā jayema || mama devā vihave santu sarva indrāvanto maruto viṣṇuragniḥ | mamāntarikṣamuru gopamastu mahyaṃ vātaḥ pavatāṃ kāme asmin || mayi devā draviṇamā yajantāṃ mayyāśīrastu mayi devahūtiḥ | daivyā hotārā vaniṣanta 30 pūrveriṣṭāḥ syāma tanuvā suvīrā̋ḥ || mahyaṃ yajantu mama yāni havyākūtiḥ satyā manaso me astu | eno mā ni gāṃ̋ katamaccanā'haṃ viśve devāso adhi vocatā me || devī̋ḥ ṣaḍurvīruruṇaḥ kṛṇota viśve devāsa iha vīrayadhvam | mā hā̋smahi prajayā mā tanūbhirmā radhāma dviṣate soma rājan || agnirmanyuṃ pratinudanpurastā 31 dadabdho gopāḥ pari pāhinastvam | pratyañco yantu nigutaḥ punaste'maiṣāṃ̋ cittaṃ prabudhā vi neśat || dhātā dhātṛṇāṃ bhuvanasya yaspatirdevaṃ savitāramabhimātiṣāham̋ | imaṃ yajñamaśvinobhā bṛhaspatirdevāḥ pā̋ntu yajamānaṃ nyarthāt || uruvyacā no mahiṣaḥ śarma yaṃsadasmin have puruhūtaḥ purukṣu | sa naḥ prajāyai haryaśva mṛḍayendra mā 32 no rīriṣo mā parādāḥ || ye naḥ sapatnā apa te bhavantvindrāgnibhyāmava bādhāma he tān | vasavo rudrā ādityā uparispṛśaṃ mograṃ cettāramadhirājamakran || arvāñcamindramamuto havāmahe yo gojiddhanajidaśvajidyaḥ | imaṃ no yajñaṃ vihave juṣasvāsya kurmo harivo me dinaṃ tvā vaniṣanta purastānmā tricatvāriṃśacca
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
हे अग्नि, विहव में तेज मेरा हो; तुम्हें प्रज्वलित करते हुए हम अपने शरीर को पुष्ट करें, चारों दिशाएँ मेरे आगे झुकें, तुम्हारे अध्यक्ष रहते हम युद्ध जीतें। विहव में सब देव मेरे पक्ष में हों: इन्द्र के साथ मरुत्, विष्णु और अग्नि; विस्तृत अन्तरिक्ष मेरा रक्षक हो, इस कामना में वात मेरे लिए बहे। देव मुझे धन दें, आशीर्वाद मुझ पर हो, देवों का आह्वान मुझ पर हो; प्राचीन दैव्य होता (हमारे लिए) प्राप्त करें, हम शरीर से अहानि रहें और अच्छे वीरों वाले हों। मेरी जो हवियाँ हैं वे मेरे लिए यज्ञ करें, मेरे मन का संकल्प सत्य हो; मैं किसी भी पाप में न पड़ूँ, हे विश्वेदेव, मेरे पक्ष में बोलो। हे छह विस्तृत देवियो, हमारे लिए विस्तार करो; हे विश्वेदेव, यहाँ पराक्रम दिखाओ; हम संतान से और शरीरों से वंचित न हों, हे राजा सोम, हम द्वेषी के वश में न पड़ें। आगे से क्रोध को पीछे धकेलते हुए, अदम्य रक्षक अग्नि, तुम हमारी चारों ओर से रक्षा करो; शत्रु पीछे लौट जाएँ, और जागने पर उनके घर में ही उनकी बुद्धि नष्ट हो जाए। धाताओं में श्रेष्ठ धाता, जो भुवन का स्वामी है, और शत्रुओं को दबाने वाले देव सविता—ये, दोनों अश्विन्, बृहस्पति और देव इस यज्ञ की और यजमान की विपत्ति से रक्षा करें। विशाल फैलाव वाला, बहुतों से पुकारा गया महिष (इन्द्र) इस आह्वान में हमें भरपूर आश्रय दे; हे हरि घोड़ों वाले इन्द्र, हमारी संतान पर कृपा करो, हमें हानि न पहुँचाओ, हमें त्यागो मत। जो हमारे प्रतिद्वन्द्वी हैं वे दूर हों, इन्द्र और अग्नि के द्वारा हम उन्हें नीचे दबाते हैं; वसुओं, रुद्रों और आदित्यों ने मुझे ऊँचा पहुँचने वाला, उग्र, सजग और अधिराज बनाया है। जो गायें, धन और घोड़े जीतता है, उस इन्द्र को हम वहाँ से इधर बुलाते हैं; विहव में हमारे इस यज्ञ को स्वीकार करो, हे हरिवान्, हम तुम्हें इसका साथी बनाते हैं।
टिप्पणी:Note: यह खण्ड विहव्य सूक्त (ऋग्वेद 10.128) है, जो प्रतिद्वन्द्वी यजमानों के एक साथ देवों को बुलाने (विहव) के प्रसंग का सूक्त है; अग्निचयन में इसका ठीक कौन-सा कर्म है, यह यहाँ से निश्चित नहीं, इसलिए ritual खाली छोड़ा गया है। 'निगुतः' (शत्रु?) और 'अमैषां' (= अमा एषाम्, 'उनके घर में') अस्पष्ट हैं; सबसे प्रचलित अर्थ दिया गया है। 'छह उर्वी' को सामान्यतः छह दिशाएँ/लोक माना जाता है। 'न्यर्थात्' का अर्थ 'विपत्ति/अनर्थ से' लिया गया है। 'मे दिनं' पाठ को 'मेदिनं' (साथी) पढ़ा गया है। 30–32 अंक और अन्त के 'वनिषन्त पुरस्तान्मा त्रिचत्वारिंशच्च' अनुवाक-सूचक (प्रतीक और 43 की गिनती) हैं, पाठ के अर्थ का भाग नहीं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
Agni, may splendour be mine in the contests of invocation; kindling you, may we thrive in body, may the four directions bow to me, and with you as overseer may we win our battles. May all the gods be on my side in the contest: the Maruts with Indra, Vishnu, Agni; may the wide midspace be my guardian, and may the wind blow for me in this desire. May the gods bring wealth to me, may the blessing and the gods' invocation be mine; the ancient divine hotars have won for us; may we be unhurt in body and rich in good men. May the offerings that are mine make sacrifice for me, and may my mind's intention come true; may I not fall into any wrong at all; All-gods, speak up for me. Six divine wide ones, make wide room for us; All-gods, show your strength here; may we not lose our offspring or our bodies, and may we not be made subject to the hater, King Soma. Agni, undeceivable guardian, thrusting back the enemy's fury in front, protect us all around; let the foes turn back again, and let their thought be lost at home when they wake. Dhatar, highest of disposers, lord of the world, and the god Savitar who overpowers enemies — may they, both Ashvins, Brihaspati and the gods protect this sacrifice and the sacrificer from misfortune. May the wide-reaching buffalo, called on by many, grant us ample shelter in this invocation; Indra of the bay horses, be kind to our offspring, do not harm us, do not abandon us. Let those who are our rivals be gone; with Indra and Agni we press them down; the Vasus, Rudras and Adityas have made me high-reaching, formidable, watchful, an overlord. We call Indra here from yonder, who wins cows, wealth and horses; accept this sacrifice of ours in the contest; lord of bay horses, we make you its ally.
टिप्पणी:Note: This section is the vihavya hymn (RV 10.128), for the situation where rival sacrificers invoke the gods at the same time (vihava). Which act it goes with in the agnicayana cannot be settled from this text, so ritual is left empty. 'nigutaḥ' (foes?) and 'amaiṣām' (= amā eṣām, 'at their home') are obscure; the most common reading is given. The 'six wide ones' are usually taken as six directions or realms. 'nyarthāt' is read as 'from misfortune'. 'me dinaṃ' is read as 'medinam' (ally). The numerals 30–32 and the closing 'vaniṣanta purastān mā tricatvāriṃśac ca' are anuvaka markers (catchwords and a count of 43), not part of the sense.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction