यजुर्वेदYajurveda

4.3.13.1

अ॒ग्निर्वृ॒त्राणि॑ जङ्घनद्द्रविण॒स्युर्वि॑प॒न्यया᳚ ।समि॑द्धः शु॒क्र आहु॑तः ॥ त्वं सो॑मासि॒ सत्प॑ति॒स्त्वं राजो॒त वृ॑त्र॒हा ।त्वं भ॒द्रो अ॑सि॒ क्रतुः॑ ॥ भ॒द्रा ते॑ अग्ने स्वनीक सं॒दृग्घो॒रस्य॑ स॒तो विषु॑णस्य॒ चारुः॑ ।न यत्ते॑ शो॒चिस्तम॑सा॒ वर॑न्त॒ न ध्व॒स्मान॑स्त॒नु वि॒ रेप॒ आधुः॑ ॥ भ॒द्रं ते॑ अग्ने सहसि॒न्ननी॑कमुपा॒क आ रो॑चते॒ सूर्य॑स्य ।३० रुश॑द्दृ॒शे द॑दृशे नक्त॒या चि॒दरू᳚क्षितं दृ॒श आ रू॒पे अन्न᳚म् ॥ सैनानी॑केन सुवि॒दत्रो॑ अ॒स्मे यष्टा॑ दे॒वां आय॑जिष्ठः स्व॒स्ति ।अद॑ब्धो गो॒पा उ॒त नः॑ पर॒स्पा अग्ने᳚ द्यु॒मदु॒त रे॒वद्दि॑दीहि ॥ स्व॒स्ति नो॑ दि॒वो अ॑ग्ने पृथि॒व्या वि॒श्वायु॑र्धेहि य॒जथा॑य देव ।यथ्सी॒महि॑ दिविजात॒ प्रश॑स्तं॒ तद॒स्मासु॒ द्रवि॑णं धेहि चि॒त्रम् ॥ यथा॑ होत॒र्मनु॑षो ३१ दे॒वता॑ ता य॒ज्ञेभिः॑ सूनो सहसो॒ यजा॑सि ।ए॒वा नो॑ अ॒द्य स॑म॒ना स॑मा॒नानु॒शन्न॑ग्न उश॒तो य॑क्षि दे॒वान् ॥ अ॒ग्निमी॑डे पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज᳚म् ।होता॑रं रत्न॒धात॑मम् ॥ वृषा॑ सोम द्यु॒मां अ॑सि॒ वृषा॑ देव॒ वृष॑व्रतः ।वृषा॒ धर्मा॑णि दधिषे ॥ सांत॑पना इ॒दं ह॒विर्मरु॑त॒स्तज्जु॑जुष्टन ।यु॒ष्माको॒ती रि॑शादसः ॥ यो नो॒ मर्तो॑ वसवो दुर्हृणा॒युस्ति॒रः स॒त्यानि॑ मरुतो॒ ३२ जिघां॑सात् ।द्रु॒हः पाशं॒ प्रति॒ स मु॑चीष्ट॒ तपि॑ष्ठेन॒ तप॑सा हन्तना॒ तम् ॥ सं॒व॒थ्स॒रीणा॑ म॒रुतः॑ स्व॒र्का उ॑रु॒क्षयाः॒ सग॑णा॒ मानु॑षेषु ।ते᳚ऽस्मत्पाशा॒न् प्र मु॑ञ्च॒न्त्वंह॑सः सांतप॒ना म॑दि॒रा मा॑दयि॒ष्णवः॑ ॥ पि॒प्री॒हि दे॒वां उ॑श॒तो य॑विष्ठ वि॒द्वां ऋ॒तूं रृ॑तुपते यजे॒ह ।ये दैव्या॑ ऋ॒त्विज॒स्तेभि॑रग्ने॒ त्वं होतॄ॑णाम॒स्याय॑जिष्ठः ॥ अग्ने॒ यद॒द्य वि॒शो अ॑ध्वरस्य होतः॒ पाव॑क ३३ शोचे॒ वेष्ट्वं हि यज्वा᳚ ।ऋ॒ता य॑जासि महि॒ना वि यद्भूर्ह॒व्या व॑ह यविष्ठ॒ या ते॑ अ॒द्य ॥ अ॒ग्निना॑ र॒यिम॑श्नव॒त्पोष॑मे॒व दि॒वेदि॑वे ।य॒शसं॑ वी॒रव॑त्तमम् ॥ ग॒य॒स्फानो॑ अमीव॒हा व॑सु॒वित्पु॑ष्टि॒वर्ध॑नः ।सु॒मि॒त्रः सो॑म नो भव ॥ गृह॑मेधास॒ आ ग॑त॒ मरु॑तो॒ मा प॑ भूतन ।प्र॒मु॒ञ्चन्तो॑ नो॒ अंह॑सः ॥ पू॒र्वीभि॒र्हि द॑दाशि॒म श॒रद्भि॑र्मरुतो व॒यम् ।महो॑भि ३४ श्चचर्षणी॒नाम् ॥ प्र बु॒ध्निया॑ ईरते वो॒ महां॑सि॒ प्रणामा॑नि प्रयज्यवस्तिरध्वम् ।स॒ह॒स्रियं॒ दम्यं॑ भा॒गमे॒तं गृ॑हमे॒धीयं॑ मरुतो जुषध्वम् ॥ उप॒ यमेति॑ युव॒तिः सु॒दक्षं॑ दो॒षा वस्तोर्॑ ह॒विष्म॑ती घृ॒ताची᳚ ।उप॒ स्वैन॑म॒रम॑तिर्वसू॒युः ॥ इ॒मो अ॑ग्ने वी॒तत॑मानि ह॒व्याज॑स्रो वक्षि दे॒वता॑ति॒मच्छ॑ ।प्रति॑ न ईं सुर॒भीणि॑ वियन्तु ।क्री॒डं वः॒ शर्धो॒ मारु॑तमन॒र्वाणं॑ रथे॒शुभ᳚म् ।३५ कण्वा॑ अ॒भि प्र गा॑यत ॥ अत्या॑सो॒ न ये म॒रुतः॒ स्वञ्चो॑ यक्ष॒दृशो॒ न शु॒भय॑न्त॒ मर्या᳚ः ।ते ह॑र्म्ये॒ष्ठाः शिश॑वो॒ न शु॒भ्रा व॒थ्सासो॒ न प्र॑क्री॒डिनः॑ पयो॒धाः ॥ प्रैषा॒मज्मे॑षु विथु॒रेव॑ रेजते॒ भूमि॒र्यामे॑षु॒ यद्ध॑ यु॒ञ्जते॑ शु॒भे ।ते क्री॒डयो॒ धुन॑यो॒ भ्राज॑दृष्टयः स्व॒यं म॑हि॒त्वं प॑नयन्त॒ धूत॑यः ॥ उ॒प॒ह्व॒रेषु॒ यदचि॑ध्वं य॒यिं वय॑ इव मरुतः॒ केन॑ ३६ चित्प॒था ।श्चोत॑न्ति॒ कोशा॒ उप॑ वो॒ रथे॒ष्वा घृ॒तमु॑क्षता॒ मधु॑वर्ण॒मर्च॑ते ॥ अ॒ग्निम॑ग्निं॒॒ हवी॑मभिः॒ सदा॑ हवन्त वि॒श्पति᳚म् ।ह॒व्य॒वाहं॑ पुरुप्रि॒यम् ॥ तं हि शश्व॑न्त॒ ईड॑ते स्रु॒चा दे॒वं घृ॑त॒श्चुता᳚ ।अ॒ग्निं ह॒व्याय॒ वोढ॑वे ॥ इन्द्रा᳚ग्नी रोच॒ना दि॒वः श्नथ॑द्वृ॒त्रमिन्द्रं॑ वो वि॒श्वत॒स्परीन्द्रं॒ नरो॒ विश्व॑कर्मन् ह॒विषा॑ वावृधा॒नो विश्व॑कर्मन् ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन सूर्य॑स्य॒ मनु॑षो

agnirvṛtrāṇi jaṅghanaddraviṇasyurvipanyayā̋ | samiddhaḥ śukra āhutaḥ || tvaṃ somāsi satpatistvaṃ rājota vṛtrahā | tvaṃ bhadro asi kratuḥ || bhadrā te agne svanīka saṃdṛgghorasya sato viṣuṇasya cāruḥ | na yatte śocistamasā varanta na dhvasmānastanu vi repa ādhuḥ || bhadraṃ te agne sahasinnanīkamupāka ā rocate sūryasya | 30 ruśaddṛśe dadṛśe naktayā cidarū̋kṣitaṃ dṛśa ā rūpe anna̋m || sainānīkena suvidatro asme yaṣṭā devāṃ āyajiṣṭhaḥ svasti | adabdho gopā uta naḥ paraspā agne̋ dyumaduta revaddidīhi || svasti no divo agne pṛthivyā viśvāyurdhehi yajathāya deva | yathsīmahi divijāta praśastaṃ tadasmāsu draviṇaṃ dhehi citram || yathā hotarmanuṣo 31 devatā tā yajñebhiḥ sūno sahaso yajāsi | evā no adya samanā samānānuśannagna uśato yakṣi devān || agnimīḍe purohitaṃ yajñasya devamṛtvija̋m | hotāraṃ ratnadhātamam || vṛṣā soma dyumāṃ asi vṛṣā deva vṛṣavrataḥ | vṛṣā dharmāṇi dadhiṣe || sāṃtapanā idaṃ havirmarutastajjujuṣṭana | yuṣmākotī riśādasaḥ || yo no marto vasavo durhṛṇāyustiraḥ satyāni maruto 32 jighāṃsāt | druhaḥ pāśaṃ prati sa mucīṣṭa tapiṣṭhena tapasā hantanā tam || saṃvathsarīṇā marutaḥ svarkā urukṣayāḥ sagaṇā mānuṣeṣu | te̋'smatpāśān pra muñcantvaṃhasaḥ sāṃtapanā madirā mādayiṣṇavaḥ || piprīhi devāṃ uśato yaviṣṭha vidvāṃ ṛtūṃ rṛtupate yajeha | ye daivyā ṛtvijastebhiragne tvaṃ hotṝṇāmasyāyajiṣṭhaḥ || agne yadadya viśo adhvarasya hotaḥ pāvaka 33 śoce veṣṭvaṃ hi yajvā̋ | ṛtā yajāsi mahinā vi yadbhūrhavyā vaha yaviṣṭha yā te adya || agninā rayimaśnavatpoṣameva divedive | yaśasaṃ vīravattamam || gayasphāno amīvahā vasuvitpuṣṭivardhanaḥ | sumitraḥ soma no bhava || gṛhamedhāsa ā gata maruto mā pa bhūtana | pramuñcanto no aṃhasaḥ || pūrvībhirhi dadāśima śaradbhirmaruto vayam | mahobhi 34 ścacarṣaṇīnām || pra budhniyā īrate vo mahāṃsi praṇāmāni prayajyavastiradhvam | sahasriyaṃ damyaṃ bhāgametaṃ gṛhamedhīyaṃ maruto juṣadhvam || upa yameti yuvatiḥ sudakṣaṃ doṣā vastor haviṣmatī ghṛtācī̋ | upa svainamaramatirvasūyuḥ || imo agne vītatamāni havyājasro vakṣi devatātimaccha | prati na īṃ surabhīṇi viyantu | krīḍaṃ vaḥ śardho mārutamanarvāṇaṃ ratheśubha̋m | 35 kaṇvā abhi pra gāyata || atyāso na ye marutaḥ svañco yakṣadṛśo na śubhayanta maryā̋ḥ | te harmyeṣṭhāḥ śiśavo na śubhrā vathsāso na prakrīḍinaḥ payodhāḥ || praiṣāmajmeṣu vithureva rejate bhūmiryāmeṣu yaddha yuñjate śubhe | te krīḍayo dhunayo bhrājadṛṣṭayaḥ svayaṃ mahitvaṃ panayanta dhūtayaḥ || upahvareṣu yadacidhvaṃ yayiṃ vaya iva marutaḥ kena 36 citpathā | ścotanti kośā upa vo ratheṣvā ghṛtamukṣatā madhuvarṇamarcate || agnimagniṃ havīmabhiḥ sadā havanta viśpati̋m | havyavāhaṃ purupriyam || taṃ hi śaśvanta īḍate srucā devaṃ ghṛtaścutā̋ | agniṃ havyāya voḍhave || indrā̋gnī rocanā divaḥ śnathadvṛtramindraṃ vo viśvatasparīndraṃ naro viśvakarman haviṣā vāvṛdhāno viśvakarman haviṣā vardhanena sūryasya manuṣo

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: हवि-आहुति पर पुरोनुवाक्या और याज्या के रूप में पाठ

धन चाहने वाले अग्नि ने प्रेरित स्तुति के बल पर बाधाओं (वृत्रों) को मार गिराया; वे प्रज्वलित, उज्ज्वल और आहुति पाए हुए हैं। हे सोम, तुम सज्जनों के स्वामी, राजा और वृत्रहा हो, तुम कल्याणकारी संकल्प-शक्ति (क्रतु) हो। हे सुन्दर मुख वाले अग्नि, भयंकर और सर्वत्र फैले हुए होकर भी तुम्हारा रूप मंगल और मनोहर है; अन्धकार तुम्हारी ज्वाला को नहीं रोकता, न कालिख तुम्हारे शरीर पर दाग लगाती है। हे बलशाली अग्नि, तुम्हारा मुख सूर्य के समान पास से चमकता है, रात में भी उज्ज्वल दिखता है; तुम्हारे रूप में अन्न अक्षय दिखाई देता है। इसी मुख के साथ, हमारे प्रति उदार, देवताओं के श्रेष्ठ याजक, कल्याण के लिए — हे अग्नि, अजेय रक्षक और पार ले जाने वाले, तेज और धन के साथ चमको। हे देव अग्नि, यज्ञ के लिए हमें द्युलोक और पृथ्वी से कल्याण और पूर्ण आयु दो; हे द्युलोक में जन्मे, जो प्रशंसित धन हम पाना चाहें, वह विचित्र धन हममें स्थापित करो। हे होता, बल के पुत्र, जैसे तुमने मनु के देवताओं का यज्ञों से यजन किया, वैसे ही आज हमारे लिए, उत्सुक होकर, उत्सुक देवताओं का एक साथ यजन करो। मैं अग्नि की स्तुति करता हूँ — पुरोहित, यज्ञ के देव, ऋत्विज, होता, रत्नों के सबसे बड़े दाता। हे सोम, तुम वृषभ और तेजस्वी हो, वृषभ-व्रत वाले देव हो; वृषभ के रूप में तुम धर्मों (विधानों) को धारण करते हो। हे सांतपन मरुतो, इस हवि का सेवन करो, हे शत्रुभक्षी, अपनी रक्षा के साथ। हे वसुओ, मरुतो, जो क्रुद्ध-मन मनुष्य सत्य का उल्लंघन कर हमें मारना चाहे, वह द्रोह का फन्दा अपने ऊपर डाले; उसे अपने तीव्रतम ताप से मारो। वार्षिक, सुन्दर गान वाले, विस्तृत निवास वाले, मनुष्यों में गणों सहित रहने वाले, आनन्दित और आनन्द देने वाले सांतपन मरुत हमसे पाप के फन्दे खोल दें। हे युवतम, उत्सुक देवताओं को तृप्त करो; हे ऋतुओं के स्वामी, ऋतुओं को जानते हुए यहाँ यजन करो; जो दिव्य ऋत्विज हैं उनके साथ, हे अग्नि, तुम होताओं में श्रेष्ठ याजक हो। हे अग्नि, पवित्र करने वाले होता, जब तुम आज प्रजा के यज्ञ में जाते हो तो चमको, क्योंकि तुम याजक हो; ऋत के अनुसार यजन करो, क्योंकि तुम महिमा से फैले हो; हे युवतम, आज जो तुम्हारी हवियाँ हैं उन्हें ले जाओ। अग्नि से मनुष्य धन पाता है, दिन-प्रतिदिन पुष्टि, यशस्वी और वीरों से सम्पन्न। हे सोम, घर बढ़ाने वाले, रोग-नाशक, धन पाने वाले, पुष्टि बढ़ाने वाले, हमारे अच्छे मित्र बनो। हे गृहमेधी मरुतो, आओ, दूर मत रहो, हमें पाप से छुड़ाते हुए। हे मरुतो, हमने बहुत-से शरद् (वर्षों) तक मनुष्यों की महिमाओं के साथ तुम्हें दान दिया है। हे यज्ञ-योग्य मरुतो, तुम्हारी महिमाएँ गहराई से उठती हैं, अपने नाम फैलाओ; यह सहस्रगुण, घर का, गृहमेधीय भाग स्वीकार करो। जिस कुशल (अग्नि) के पास युवती सायं-प्रातः हवि और घी की स्रुवा लेकर आती है, उसके पास धन चाहने वाली उसकी अपनी भक्ति (अरमति) आती है। हे अग्नि, इन अत्यन्त प्रिय हवियों को तुम निरन्तर देवताओं तक ले जाते हो; (देवता) हमारी सुगन्धित हवियों को स्वीकार करें। हे कण्वो, क्रीड़ाशील, अजेय, रथ में शोभित मरुत्-दल का गान करो। जो मरुत घोड़ों के समान वेगवान हैं, उत्सव देखने वाले युवकों की तरह सजे हैं, महलों में रहने वाले बच्चों की तरह उज्ज्वल, बछड़ों की तरह खेलने वाले, जल धारण करने वाले हैं। जब वे शोभा के लिए जुतते हैं, उनके मार्गों पर पृथ्वी दुर्बल की तरह काँपती है; वे क्रीड़ाशील, कम्पाने वाले, चमकते भालों वाले स्वयं अपनी महिमा प्रकट करते हैं। हे मरुतो, जब तुमने पक्षियों की तरह किसी मार्ग से ढलानों पर अपना वेग जमाया, तुम्हारे रथों पर (जल के) कोश टपकते हैं; स्तोता के लिए मधु-वर्ण घी बरसाओ। प्रजा के स्वामी, हव्यवाह, बहुतों के प्रिय अग्नि को वे सदा आह्वानों से पुकारते हैं। उसी देव अग्नि की बहुत-से लोग घी टपकाती स्रुवा से स्तुति करते हैं, हवि ले जाने के लिए। (इसके बाद कुछ मन्त्र केवल आरम्भिक शब्दों से सूचित हैं: इन्द्राग्नी, श्नथद्वृत्रम्, इन्द्रं वो विश्वतस्परि, इन्द्रं नरः, विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः, विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन।)

टिप्पणी:Note: यह खण्ड सूक्त नहीं, बल्कि विभिन्न इष्टियों के पुरोनुवाक्या-याज्या जोड़ों का संग्रह है (अधिकांश ऋग्वेद से)। सांतपन, गृहमेधी और क्रीडी मरुतों तथा 'अनीकवान्' अग्नि के मन्त्र चातुर्मास्य के साकमेध पर्व की आहुतियों से मेल खाते हैं; यह पहचान प्रचलित है पर प्रत्येक मन्त्र का विनियोग यहाँ नहीं दिया गया। 'अरूक्षितं दृश आ रूपे अन्नम्' अस्पष्ट है; 'अक्षय अन्न' एक सम्भावित अर्थ है। 'महोभिश्चर्षणीनाम्' का अर्थ भी अनिश्चित है। अन्त के 'सूर्यस्य मनुषो' मन्त्र नहीं, बल्कि अनुवाक-सूची के शब्द हैं (देखें 4.3.13.2)। स्क्रीन के लिए यह अनुवाद संक्षिप्त है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Recited as the puronuvakya (invitation verse) and yajya (offering verse) for an offering of havis (oblation)

Agni, seeking wealth, has struck down the obstacles (vritras) through inspired praise — kindled, bright, offered into. Soma, you are lord of the good, king and Vritra-slayer; you are auspicious resolve. Agni of the fair face, though fearsome and spreading everywhere, your look is auspicious and lovely; darkness does not block your flame, nor does soot leave a stain on your body. Mighty Agni, your face shines close by like the sun's, bright to see even at night; in your form food appears unfailing. With this face, generous to us, best sacrificer to the gods, for well-being — undeceived guardian who carries us through, Agni, shine with splendour and with wealth. God Agni, grant us well-being from heaven and earth and full life for sacrificing; heaven-born one, the admired wealth we would win, place that bright wealth in us. As you, hotar, son of strength, sacrificed to Manu's gods with offerings, so today, eager, sacrifice for us to the eager gods together. I praise Agni, the household priest, god of the sacrifice, the officiant, the hotar who best bestows treasure. Soma, you are a bull, brilliant; a god of bullish vows; as a bull you uphold the ordinances. Santapana Maruts, enjoy this oblation, with your help, devourers of foes. Vasus, Maruts — whatever angry-hearted mortal, overstepping the truths, seeks to kill us, let him fasten on himself the noose of treachery; strike him with your hottest heat. May the yearly Maruts, well-singing, wide-dwelling, moving in troops among men — the Santapanas, exhilarated and exhilarating — loosen from us the nooses of distress. Youngest one, satisfy the eager gods; lord of the seasons, knowing the seasons, sacrifice here; with the divine officiants, Agni, you are the best sacrificer among hotars. Agni, purifying hotar, when today you come to the people's rite, shine, for you are the sacrificer; sacrifice by the truths, since you have spread out by your greatness; carry, youngest one, the oblations that are yours today. Through Agni a man wins wealth and prosperity day after day, glorious and richest in heroes. Soma, increaser of the household, slayer of sickness, finder of goods, increaser of prosperity — be a good friend to us. Grihamedhin Maruts, come; do not stay away, freeing us from distress. Maruts, for many autumns we have given to you, with the greatness of the peoples. Your powers rise from the depths; Maruts worthy of worship, spread your names; accept this thousandfold domestic share, the grihamedhin portion. To the skilful one the young woman comes evening and morning with oblation and ghee-ladle; to him comes his own devotion (aramati), seeking goods. Agni, unceasing, you carry these most welcome oblations to the gods; may they accept our fragrant offerings in turn. Kanvas, sing to your playful Marut troop, unassailable, glittering on chariots. The Maruts, swift like coursers, adorned like young men at a spectacle, bright like children in a mansion, playful like calves, holders of rain. At their onset the earth shakes like something frail when they yoke for splendour; playful, shaking, with gleaming spears, the shakers themselves proclaim their greatness. Maruts, when like birds by some path you have massed your course on the slopes, the casks drip upon your chariots; sprinkle honey-coloured ghee for the singer. They always call on Agni after Agni with invocations — lord of the clans, bearer of oblations, dear to many. Him the many praise with the ghee-dripping ladle, the god Agni, to carry the oblation. (Several verses follow by their opening words only: indragni rocana divah, shnathad vritram, indram vo vishvatas pari, indram narah, vishvakarman havisha vavridhanah, vishvakarman havisha vardhanena.)

टिप्पणी:Note: This section is not a hymn but a collection of invitatory and offering verse pairs (puronuvakya and yajya) for various ishtis, mostly taken from the Rigveda. The verses to the Santapana, Grihamedhin and Kridin Maruts and to Agni 'with the face' match the offerings of the Sakamedha festival of the Chaturmasya. That identification is standard, but the passage does not assign each verse to its offering. 'arukshitam drisha a rupe annam' is obscure; 'unfailing food' is one possible reading. 'mahobhish charshaninam' is also uncertain. The closing words 'suryasya manusho' are not mantra text but part of the anuvaka index (see 4.3.13.2). The translation here is condensed for the screen.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction