यजुर्वेदYajurveda

3.5.10.1

त्वे क्रतु॒मपि॑ वृञ्जन्ति॒ विश्वे॒ द्विर्यदे॒ते त्रिर्भव॒न्त्यूमा᳚ः ।स्वा॒दोः स्वादी॑यः स्वा॒दुना॑ सृजा॒ समत॑ ऊ॒षु मधु॒ मधु॑ना॒भि यो॑धि ॥ उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनिः॑ प्र॒जाप॑तये त्वा ।प्रा॒ण॒ग्र॒हान् गृ॑ह्णात्ये॒ताव॒द्वा अ॑स्ति॒ याव॑दे॒ते ग्रहाः॒ स्तोमा॒श्छन्दां॑सि पृ॒ष्ठानि॒ दिशो॒ याव॑दे॒वास्ति॒ त ३० दव॑ रुंधे ज्ये॒ष्ठा वा ए॒तान्ब्रा᳚ह्म॒णाः पु॒रा वि॒दाम॑क्रन्तस्मा॒त्तेषां॒॒ सर्वा॒ दिशोऽ॒भिजि॑ता अभूव॒न्॒, यस्यै॒ते गृ॒ह्यन्ते॒ ज्यैष्ठ्य॑मे॒व ग॑च्छत्य॒भि दिशो॑ जयति॒ पञ्च॑ गृह्यन्ते॒ पञ्च॒ दिशः॒ सर्वा᳚स्वे॒व दि॒क्ष्वृ॑ध्नुवन्ति॒ नव॑नव गृह्यन्ते॒ नव॒ वै पुरु॑षे प्रा॒णाः प्रा॒णाने॒व यज॑मानेषु दधति प्राय॒णीये॑ चोदय॒नीये॑ च गृह्यन्ते प्रा॒णा वै प्रा॑णग्र॒हाः ३१ प्रा॒णैरे॒व प्र॒ यन्ति॑ प्रा॒णैरुद्य॑न्ति दश॒मेऽह॑न् गृह्यन्ते प्रा॒णा वै प्रा॑णग्र॒हाः प्रा॒णेभ्यः॒ खलु॒ वा ए॒तत्प्र॒जा य॑न्ति॒ यद्वा॑मदे॒व्यं योने॒श्च्यव॑ते दश॒मेऽह॑न्वामदे॒व्यं योने᳚श्च्यवते॒ यद्द॑श॒मेऽह॑न् गृ॒ह्यन्ते᳚ प्रा॒णेभ्य॑ ए॒व तत्प्र॒जा न य॑न्ति तत्प्रा॑ण ग्र॒हास्स॒प्त

tve kratumapi vṛñjanti viśve dviryadete trirbhavantyūmā̋ḥ | svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā samata ūṣu madhu madhunābhi yodhi || upayāmagṛhīto'si prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmyeṣa te yoniḥ prajāpataye tvā | prāṇagrahān gṛhṇātyetāvadvā asti yāvadete grahāḥ stomāśchandāṃsi pṛṣṭhāni diśo yāvadevāsti ta 30 dava ruṃdhe jyeṣṭhā vā etānbrā̋hmaṇāḥ purā vidāmakrantasmātteṣāṃ sarvā diśo'bhijitā abhūvan, yasyaite gṛhyante jyaiṣṭhyameva gacchatyabhi diśo jayati pañca gṛhyante pañca diśaḥ sarvā̋sveva dikṣvṛdhnuvanti navanava gṛhyante nava vai puruṣe prāṇāḥ prāṇāneva yajamāneṣu dadhati prāyaṇīye codayanīye ca gṛhyante prāṇā vai prāṇagrahāḥ 31 prāṇaireva pra yanti prāṇairudyanti daśame'han gṛhyante prāṇā vai prāṇagrahāḥ prāṇebhyaḥ khalu vā etatprajā yanti yadvāmadevyaṃ yoneścyavate daśame'hanvāmadevyaṃ yone̋ścyavate yaddaśame'han gṛhyante̋ prāṇebhya eva tatprajā na yanti tatprāṇa grahāssapta

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: कमconfidence: low

संदर्भ:Context: प्रजापति के लिए प्राणग्रह (सोम-पात्र) भरते हुए

[मन्त्र] सब लोग अपना संकल्प तुझमें रखते हैं, जब ये सहायक दो और तीन गुना हो जाते हैं; मीठे से भी अधिक मीठे को मीठे के साथ मिला, और मधु से मधु को जीत ले। तू उपयाम से गृहीत है, प्रजापति के लिए प्रिय तुझे ग्रहण करता हूँ; यह तेरा स्थान है, तुझे प्रजापति के लिए। [व्याख्या] वह प्राणग्रह ग्रहण करता है, क्योंकि ग्रह (सोम-पात्र), स्तोम, छन्द, पृष्ठ (स्तोत्र) और दिशाएँ जितने हैं उतना ही सब कुछ है, और वह यह सब पा लेता है; पुराने श्रेष्ठ ब्राह्मण इन्हें जानते थे, इसलिए उन्होंने सब दिशाएँ जीत लीं, और जिसके लिए ये ग्रह भरे जाते हैं वह श्रेष्ठता पाता है और दिशाएँ जीतता है। पाँच ग्रह भरे जाते हैं क्योंकि दिशाएँ पाँच हैं; नौ-नौ भरे जाते हैं क्योंकि मनुष्य में नौ प्राण हैं, और इससे यजमानों में प्राण स्थापित होते हैं; प्रायणीय और उदयनीय दिन पर भरे जाते हैं, क्योंकि प्राणग्रह ही प्राण हैं, और प्राणों के सहारे ही वे यज्ञ आरम्भ करते और समाप्त करते हैं; दसवें दिन वामदेव्य साम अपने स्थान से हटता है, और ऐसा होने पर प्रजा प्राणों से अलग हो जाती है, इसलिए दसवें दिन ये भरे जाते हैं ताकि प्रजा प्राणों से अलग न हो।

टिप्पणी:Note: यह अंश मिश्रित है: पहले ऋग्वेद 10.120.3 का मन्त्र और उपयाम-सूत्र है (ग्रह भरते समय बोला जाता है), और 'प्राणग्रहान् गृह्णाति' से आगे ब्राह्मण-व्याख्या है। मन्त्र अस्पष्ट है: 'ऊमाः' का अर्थ 'सहायक/रक्षक' लिया गया है (सायण इसे पुत्र-पौत्र मानते हैं), 'द्विः त्रिः' का आशय विवादित है, और 'अभि योधि' (युध् धातु) का अर्थ 'जीत ले' या 'मिला दे' लिया जाता है। 'पञ्च' और 'नव-नव' का एक-दूसरे से सम्बन्ध पाठ से स्पष्ट नहीं होता। अन्त के शब्द 'तत् प्राण ग्रहाः सप्त' पाठ नहीं हैं, अनुवाक की गणना-सूची के अंश हैं; 30 और 31 खण्ड-संख्याएँ हैं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: कमconfidence: low

संदर्भ:Context: While filling the pranagraha (soma cup) for Prajapati

[Mantra] In you all place their resolve, when these helpers become two and three; mix what is sweeter than sweet with the sweet, and win honey with honey. You are taken with a support; I take you, welcome to Prajāpati; this is your place; you for Prajāpati. [Explanation] He draws the prāṇa cups, since all that exists is as much as these cups, stomas, metres, pṛṣṭhas and quarters, and he secures all of it. The eldest brahmins of old knew these, so they conquered all the quarters; the man for whom they are drawn reaches pre-eminence and conquers the quarters. Five are drawn, since there are five quarters; nine at a time, since a person has nine breaths, and so breaths are placed in the sacrificers. They are drawn on the opening and closing days, since the prāṇa cups are the breaths, and with breaths the sacrificers begin and complete the rite. On the tenth day the vāmadevya chant leaves its place, which cuts creatures off from their breaths; drawing the cups on the tenth day keeps that from happening.

टिप्पणी:Note: This passage is mixed. It opens with a mantra, Ṛgveda 10.120.3, and the upayāma formula, which are spoken while the cup is drawn; from 'prāṇagrahān gṛhṇāti' on it is brāhmaṇa explanation. The mantra is obscure: 'ūmāḥ' is taken as 'helpers/protectors' (Sāyaṇa reads it as sons and grandsons), the sense of 'twice, thrice' is disputed, and 'abhi yodhi' (from the root yudh) is read either as 'win' or as 'join'. The text does not make clear how the five and the nine-at-a-time relate. The closing words 'tat prāṇa grahāḥ sapta' are not part of the text but belong to the anuvāka's index of sections, and 30 and 31 are section numbers.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction