3.4.11.1
त्वम॑ग्ने बृ॒हद्वयो॒ दधा॑सि देव दा॒शुषे᳚ ।क॒विर्गृ॒हप॑ति॒र्युवा᳚ ॥ ह॒व्य॒वाड॒ग्निर॒जरः॑ पि॒ता नो॑ वि॒भुर्वि॒भावा॑ सु॒दृशी॑को अ॒स्मे ।सु॒गा॒र्॒ह॒प॒त्याः समिषो॑ दिदीह्यस्म॒द्रिय॒क्संमि॑मीहि॒ श्रवां॑सि ॥ त्वं च॑ सोम नो॒ वशो॑ जी॒वातुं॒ न म॑रामहे ।प्रि॒यस्तो᳚त्रो॒ वन॒स्पतिः॑ ॥ ब्र॒ह्मा दे॒वानां᳚ पद॒वीः क॑वी॒नामृषि॒र्विप्रा॑णां महि॒षो मृ॒गाणा᳚म् ।श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ग्॒ स्वधि॑ति॒र्वना॑नां॒॒ सोमः॑ ४२ प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒ रेभन्॑ ॥ आ वि॒श्वदे॑वं॒॒ सत्प॑तिं सू॒क्तैर॒द्या वृ॑णीमहे ।स॒त्यस॑वं सवि॒तार᳚म् ॥ आ स॒त्येन॒ रज॑सा॒ वर्त॑मानो निवे॒शय॑न्न॒मृतं॒ मर्त्यं॑ च ।हि॒र॒ण्यये॑न सवि॒ता रथे॒ना दे॒वो या॑ति॒ भुव॑ना वि॒पश्यन्॑ ॥ यथा॑ नो॒ अदि॑तिः॒ कर॒त् पश्वे॒ नृभ्यो॒ यथा॒ गवे᳚ ।यथा॑ तो॒काय॑ रु॒द्रिय᳚म् ॥ मा न॑स्तो॒के तन॑ये॒ मा न॒ आयु॑षि॒ मा नो॒ गोषु॒ मा ४३ नो॒ अश्वे॑षु रीरिषः ।वी॒रान्मा नो॑ रुद्र भामि॒तो व॑धीर्ह॒विष्म॑न्तो॒ नम॑सा विधेम ते ॥ उ॒द॒प्रुतो॒ न वयो॒ रक्ष॑माणा॒ वाव॑दतो अ॒भ्रिय॑स्येव॒ घोषा᳚ः ।गि॒रि॒भ्रजो॒ नोर्मयो॒ मद॑न्तो॒ बृह॒स्पति॑म॒भ्य॑र्का अ॑नावन् ॥ हं॒॒सैरि॑व॒ सखि॑भि॒र्वाव॑दद्भिरश्म॒न्मया॑नि॒ नह॑ना॒ व्यस्यन्॑ ।बृह॒स्पति॑रभि॒कनि॑क्रद॒द्गाउ॒त प्रास्तौ॒दुच्च॑ वि॒द्वां अ॑गायत् ॥ एन्द्र॑ सान॒सिं र॒यिं ४४ स॒जित्वा॑नं सदा॒सह᳚म् ।वर्षि॑ष्ठमू॒तये॑ भर ॥ प्र स॑साहिषे पुरुहूत॒ शत्रू॒ञ्ज्येष्ठ॑स्ते॒ शुष्म॑ इ॒ह रा॒तिर॑स्तु ।इन्द्रा भ॑र॒ दक्षि॑णेना॒ वसू॑नि॒ पतिः॒ सिन्धू॑नामसि रे॒वती॑नाम् ॥ त्वं सु॒तस्य॑ पी॒तये॑ स॒द्यो वृ॒द्धो अ॑जायथाः ।इन्द्र॒ ज्यैष्ठ्या॑य सुक्रतो ॥ भुव॒स्त्वमि॑न्द्र॒ ब्रह्म॑णा म॒हान्भुवो॒ विश्वे॑षु॒ सव॑नेषु य॒ज्ञियः॑ ।भुवो॒ नॄग्श्च्यौ॒त्नो विश्व॑स्मि॒न् भरे॒ ज्येष्ठ॑श्च॒ मन्त्रो॑ ४५ विश्वचर्षणे ॥ मि॒त्रस्य॑ चर्षणी॒धृतः॒ श्रवो॑ दे॒वस्य॑ सान॒सिम् ।स॒त्यं चि॒त्रश्र॑वस्तमम् ॥ मि॒त्रो जनान्॑ यातयति प्रजा॒नन्मि॒त्रो दा॑धार पृथि॒वीमु॒त द्याम् ।मि॒त्रः कृ॒ष्टीरनि॑मिषा॒भि च॑ष्टे स॒त्याय॑ ह॒व्यं घृ॒तव॑द्विधेम ॥ प्र स मि॑त्र॒ मर्तो॑ अस्तु॒ प्रय॑स्वा॒न्॒ यस्त॑ आदित्य॒ शिक्ष॑ति व्र॒तेन॑ ।न ह॑न्यते॒ न जी॑यते॒ त्वोतो॒ नैन॒मंहो॑ अश्नो॒त्यन्ति॑तो॒ न दू॒रात् ॥ य ४६ च्चि॒द्धि ते॒ विशो॑ यथा॒ प्र दे॑व वरुण व्र॒तम् ।मि॒नी॒मसि॒ द्यवि॑द्यवि ॥ यत्किं चे॒दं व॑रुण॒ दैव्ये॒ जनेऽ॑भिद्रो॒हं म॑नु॒ष्या᳚श्चरा॑मसि ।अचि॑त्ती॒ यत्तव॒ धर्मा॑ युयोपि॒म मा न॒स्तस्मा॒देन॑सो देव रीरिषः ॥ कि॒त॒वासो॒ यद्रि॑रि॒पुर्न दी॒वि यद्वा॑ घा स॒त्यमु॒त यन्न वि॒द्म ।सर्वा॒ ता विष्य॑ शिथि॒रेव॑ दे॒वाथा॑ ते स्याम वरुण प्रि॒यासः॑ सोमो॒ गोषु॒
tvamagne bṛhadvayo dadhāsi deva dāśuṣe̋ | kavirgṛhapatiryuvā̋ || havyavāḍagnirajaraḥ pitā no vibhurvibhāvā sudṛśīko asme | sugārhapatyāḥ samiṣo didīhyasmadriyaksaṃmimīhi śravāṃsi || tvaṃ ca soma no vaśo jīvātuṃ na marāmahe | priyastőtro vanaspatiḥ || brahmā devānāṃ̋ padavīḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇā̋m | śyeno gṛdhrāṇāg svadhitirvanānāṃ somaḥ 42 pavitramatyeti rebhan || ā viśvadevaṃ satpatiṃ sūktairadyā vṛṇīmahe | satyasavaṃ savitāra̋m || ā satyena rajasā vartamāno niveśayannamṛtaṃ martyaṃ ca | hiraṇyayena savitā rathenā devo yāti bhuvanā vipaśyan || yathā no aditiḥ karat paśve nṛbhyo yathā gave̋ | yathā tokāya rudriya̋m || mā nastoke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā 43 no aśveṣu rīriṣaḥ | vīrānmā no rudra bhāmito vadhīrhaviṣmanto namasā vidhema te || udapruto na vayo rakṣamāṇā vāvadato abhriyasyeva ghoṣā̋ḥ | giribhrajo normayo madanto bṛhaspatimabhyarkā anāvan || haṃsairiva sakhibhirvāvadadbhiraśmanmayāni nahanā vyasyan | bṛhaspatirabhikanikradadgāuta prāstauducca vidvāṃ agāyat || endra sānasiṃ rayiṃ 44 sajitvānaṃ sadāsaha̋m | varṣiṣṭhamūtaye bhara || pra sasāhiṣe puruhūta śatrūñjyeṣṭhaste śuṣma iha rātirastu | indrā bhara dakṣiṇenā vasūni patiḥ sindhūnāmasi revatīnām || tvaṃ sutasya pītaye sadyo vṛddho ajāyathāḥ | indra jyaiṣṭhyāya sukrato || bhuvastvamindra brahmaṇā mahānbhuvo viśveṣu savaneṣu yajñiyaḥ | bhuvo nṝgścyautno viśvasmin bhare jyeṣṭhaśca mantro 45 viśvacarṣaṇe || mitrasya carṣaṇīdhṛtaḥ śravo devasya sānasim | satyaṃ citraśravastamam || mitro janān yātayati prajānanmitro dādhāra pṛthivīmuta dyām | mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhi caṣṭe satyāya havyaṃ ghṛtavadvidhema || pra sa mitra marto astu prayasvān yasta āditya śikṣati vratena | na hanyate na jīyate tvoto nainamaṃho aśnotyantito na dūrāt || ya 46 cciddhi te viśo yathā pra deva varuṇa vratam | minīmasi dyavidyavi || yatkiṃ cedaṃ varuṇa daivye jane'bhidrohaṃ manuṣyā̋ścarāmasi | acittī yattava dharmā yuyopima mā nastasmādenaso deva rīriṣaḥ || kitavāso yadriripurna dīvi yadvā ghā satyamuta yanna vidma | sarvā tā viṣya śithireva devāthā te syāma varuṇa priyāsaḥ somo goṣu
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: देवताओं को आहुति देते समय पढ़ी जाने वाली अनुवाक्या/याज्या ऋचाएँ
हे अग्नि, तुम दान देने वाले को बड़ी शक्ति देते हो; तुम कवि, गृहपति और युवा हो। हव्य ले जाने वाले, अजर अग्नि, हमारे पिता, व्यापक और तेजस्वी, हमें अच्छा गृहस्थ बनाने वाला अन्न चमकाओ और हमारी ओर यश नापकर दो। हे सोम, तुम चाहो तो हम जीवित रहें और न मरें; तुम स्तुति-प्रिय वनस्पति हो। देवों में ब्रह्मा, कवियों में अगुआ, विप्रों में ऋषि, पशुओं में भैंसा, गिद्धों में श्येन, पेड़ों में कुल्हाड़ी—ऐसा सोम गूँजता हुआ छलनी के पार जाता है। आज हम सूक्तों से सब देवों के लिए, सत्य के स्वामी, सच्ची प्रेरणा वाले सवितृ को चुनते हैं; देव सवितृ अन्तरिक्ष में घूमते, अमर और मर्त्य को उनके स्थान पर बिठाते, सोने के रथ पर लोकों को देखते हुए आते हैं। जिससे अदिति हमारे पशुओं, मनुष्यों, गायों और सन्तान के लिए रुद्र की कृपा (या औषध) करे; हे रुद्र, हमारी सन्तान, आयु, गायों और घोड़ों को हानि न पहुँचाओ, क्रोध में हमारे वीरों को न मारो; हवि लेकर हम नमस्कार से तुम्हारी सेवा करें। जल-पक्षियों की तरह चौकस, बादल की गर्जना की तरह, पर्वत से फूटती लहरों की तरह आनन्दित स्तुतियाँ बृहस्पति की ओर गूँजीं; हंसों की तरह बोलते साथियों के साथ, पत्थर के बाड़े तोड़ते हुए, बृहस्पति ने गायों की ओर गर्जकर, जानते हुए, ऊँचे स्वर में स्तुति और गान किया। हे इन्द्र, हमारी रक्षा के लिए जीतने वाला, सदा विजयी, सबसे बड़ा धन लाओ। हे पुरुहूत, तुमने शत्रुओं को दबाया है; तुम्हारा बल सबसे बड़ा है, यहाँ तुम्हारा दान हो; हे इन्द्र, दाएँ हाथ से धन लाओ, तुम धनी नदियों के स्वामी हो। हे सुक्रतु इन्द्र, तुम सोम पीने के लिए तुरन्त बढ़कर, श्रेष्ठता के लिए उत्पन्न हुए। हे इन्द्र, तुम ब्रह्म (स्तुति-वचन) से महान हुए, सब सवनों में यज्ञ के योग्य हुए, हर युद्ध में मनुष्यों को आगे बढ़ाने वाले और श्रेष्ठ मन्त्र हुए, हे सब जनों के स्वामी। जनों को धारण करने वाले देव मित्र का यश जीतने वाला, सच्चा और अत्यन्त विख्यात है। मित्र जानते हुए लोगों को व्यवस्थित करते हैं, मित्र ने पृथिवी और द्यौ को थामा है, मित्र बिना पलक झपकाए लोगों को देखते हैं; उस सत्य-रूप के लिए हम घृत-युक्त हवि दें। हे मित्र, हे आदित्य, जो मनुष्य तुम्हारे व्रत के अनुसार तुम्हारी सेवा करे, वह अन्न-सम्पन्न हो; तुमसे रक्षित वह न मारा जाता है, न हारता है, उसे पाप न पास से छूता है न दूर से। हे देव वरुण, जैसे प्रजाएँ करती हैं, वैसे हम दिन-प्रतिदिन तुम्हारे जिस किसी व्रत को तोड़ते हैं; हे वरुण, हम मनुष्य दैवी जन के प्रति जो भी द्रोह करते हैं, अनजाने में जो तुम्हारे धर्म बिगाड़े हैं, उस पाप के कारण हमें हानि न पहुँचाओ। जुआरियों ने जुए में जो छल किया, जो हमने सचमुच किया या जो हम नहीं जानते—हे देव, उन सबको ढीली गाँठ की तरह खोल दो; तब हे वरुण, हम तुम्हारे प्रिय हों।
टिप्पणी:Note: यह खण्ड अलग-अलग देवताओं (अग्नि, सोम, सवितृ, अदिति/रुद्र, बृहस्पति, इन्द्र, मित्र, वरुण) की ऋचाओं का संग्रह है, जो अधिकतर ऋग्वेद से ली गई हैं; इन्हें आहुति की अनुवाक्या-याज्या मानना पारम्परिक है, पर कौन-सी ऋचा किस कर्म में आती है, यह इस पाठ से तय नहीं होता। 'रुद्रिय' का अर्थ 'रुद्र की कृपा' या 'रुद्र की औषध' दोनों माना गया है। 'ज्येष्ठश्च मन्त्रः' का अर्थ 'श्रेष्ठ परामर्श देने वाला' भी लिया जाता है। अन्त में आए 'सोमो गोषु' शब्द मन्त्र का हिस्सा नहीं हैं; वे अगले अंश में दी गई शब्द-सूची की शुरुआत हैं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Anuvakya/yajya verses recited when making offerings to the gods
Agni, god, you give great vigour to the worshipper — seer, master of the house, ever young. Agni the oblation-bearer, ageless, our father, far-reaching, radiant, fair to look on among us: shine forth food that makes for good householding, and measure out fame toward us. And you, Soma, if you will it, we live and do not die; you are the lord of the forest, fond of praise. Brahman among the gods, leader of poets, seer among the inspired, buffalo among beasts, falcon among vultures, axe among trees — Soma passes over the filter, singing. Today with hymns we choose Savitar, the true lord for all the gods, whose impulse is true; moving through space, settling immortal and mortal in their places, god Savitar comes on his golden chariot, looking over the worlds. So that Aditi may make Rudra's favour (or remedy) for our animals, our men, our cows and our children: Rudra, do not harm us in our children, our offspring, our lifespan, our cows or our horses; do not in anger strike our heroes — with oblations we serve you with homage. Like watchful water-birds, like the loud roar of a raincloud, like waves bursting from a mountain, the joyful songs have roared toward Brihaspati; with companions calling like geese, breaking open the stone enclosures, Brihaspati bellowed toward the cows, and knowing, he praised and sang aloud. Indra, bring us for our help wealth that wins, that conquers, that always prevails — the most abundant. Much-invoked, you have overpowered enemies; your strength is the greatest — let your gift be here. Indra, bring riches with your right hand; you are lord of the rich rivers. Indra of good resolve, you were born at once full-grown to drink the pressed soma, for supremacy. Indra, you became great through the sacred word, worthy of worship at all the pressings; you became the one who drives men forward in every battle, and the foremost counsel, lord of all peoples. The fame of god Mitra, who upholds the peoples, is winning, true, most brilliantly renowned. Mitra, knowing, sets peoples in order; Mitra holds up earth and heaven; Mitra watches the peoples without blinking — to the true one let us offer an oblation rich with ghee. Mitra, Aditya, let that mortal be rich in food who serves you by your law; protected by you he is neither killed nor defeated, and no distress reaches him from near or far. God Varuna, whatever law of yours we break day after day, as people do; whatever offence we humans commit against the divine folk, Varuna, if through thoughtlessness we have disturbed your ordinances, god, do not harm us for that sin. What gamblers have cheated at dice, what we did knowingly or do not know of — loosen all of it like a slack knot, god; then may we be dear to you, Varuna.
टिप्पणी:Note: This section collects verses to several deities (Agni, Soma, Savitar, Aditi/Rudra, Brihaspati, Indra, Mitra, Varuna), most of them taken from the Rigveda. They are traditionally taken as invitatory and offering verses for oblations, but this text does not show which verse belongs to which rite. 'Rudriya' is read either as 'Rudra's favour' or as 'Rudra's remedy'. 'Jyeshthash cha mantrah' is also understood as 'the foremost counsellor'. The final words 'somo goshu' are not part of the verses; they begin the word index given in the next passage.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction