3.4.10.1
ग्राम॑कामो॒ ज्योगा॑मयावी॒यं य॒ज्ञो य ई॑जा॒नो यं मे॒धा रुक्का॑मो॒ष्टौ ॥ देवि॑का भवंति दधति रा॒ष्ट्रका॑माय भवति दधाति ॥ ३६ वास्तो᳚ष्पते॒ प्रति॑ जानीह्य॒स्मान्थ्स्वा॑वे॒शो अ॑नमी॒वो भ॑वा नः ।यत्त्वेम॑हे॒ प्रति॒ तन्नो॑ जुषस्व॒ शं न॑ एधि द्वि॒पदे॒ शं चतु॑ष्पदे ॥ वास्तो᳚ष्पते श॒ग्मया॑ सं॒॒सदा॑ ते सक्षी॒महि॑ र॒ण्वया॑ गातु॒मत्या᳚ ।आवः॒, क्षेम॑ उ॒त योगे॒ वरं॑ नो यू॒यं पा॑त स्व॒स्तिभिः॒ सदा॑ नः ॥ यथ्सा॒यं प्रा॑तरग्निहो॒त्रं जु॒होत्या॑हुतीष्ट॒का ए॒व ता उप॑ धत्ते॒ ३७ यज॑मानोऽहोरा॒त्राणि॒ वा ए॒तस्येष्ट॑का॒ य आहि॑ताग्नि॒र्यथ्सा॒यं प्रा॑तर्जु॒होत्य॑होरा॒त्राण्ये॒वाप्त्वेष्ट॑काः कृ॒त्वोप॑ धत्ते॒ दश॑ समा॒नत्र॑ जुहोति॒ दशा᳚क्षरा वि॒राड्वि॒राज॑मे॒वाप्त्वेष्ट॑कां कृ॒त्वोप॑ ध॒त्तेऽथो॑ वि॒राज्ये॒व य॒ज्ञमा᳚प्नोति॒ चित्य॑श्चित्योऽस्य भवति॒ तस्मा॒द्यत्र॒ दशो॑षि॒त्वा प्र॒याति॒ तद्य॑ज्ञवा॒स्त्ववा᳚स्त्वे॒व तद्यत्ततो᳚ऽर्वा॒चीनं॑ ३८ रु॒द्रः खलु॒ वै वा᳚स्तोष्प॒तिर्यदहु॑त्वा वास्तोष्प॒तीयं॑ प्रया॒याद्रु॒द्र ए॑नं भू॒त्वाग्निर॑नू॒त्थाय॑ हन्याद्वास्तोष्प॒तीयं॑ जुहोति भाग॒धेये॑नै॒वैनं॑ शमयति॒ नार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ यज॑मानो॒ यद्यु॒क्ते जु॑हु॒याद्यथा॒ प्रया॑ते॒ वास्ता॒वाहु॑तिं जु॒होति॑ ता॒दृगे॒व तद्यदयु॑क्ते जुहु॒याद्यथा॒ क्षेम॒ आहु॑तिं जु॒होति॑ ता॒दृगे॒व तदहु॑तमस्य वास्तोष्प॒तीयग्ग्॑ स्या॒द् ३९ दक्षि॑णो यु॒क्तो भव॑ति स॒व्योऽयु॒क्तोऽथ॑ वास्तोष्प॒तीयं॑ जुहोत्यु॒भय॑मे॒वाक॒रप॑रिवर्गमे॒वैनं॑ शमयति॒ यदेक॑या जुहु॒याद्द॑र्विहो॒मं कु॑र्यात् पुरोऽनुवा॒क्या॑म॒नूच्य॑ या॒ज्य॑या जुहोति सदेव॒त्वाय॒ यद्धु॒त आ॑द॒ध्याद्रु॒द्रं गृ॒हान॒न्वारो॑हये॒द्यद॑व॒क्षाणा॒न्यसं॑ प्रक्षाप्य प्रया॒याद्यथा॑ यज्ञवेश॒सं वा॒दह॑नं वा ता॒दृगे॒व तद॒यंते॒ योनि॑रृ॒त्विय॒ इत्य॒रण्यो᳚ः स॒मारो॑हय ४० त्ये॒ष वा अ॒ग्नेऱ्योनिः॒ स्व ए॒वैनं॒ योनौ॑ स॒मारो॑हय॒त्यथो॒ खल्वा॑हु॒र्यद॒रण्यो᳚ः स॒मारू॑ढो॒ नश्ये॒दुद॑स्या॒ग्निः सी॑देत्पुनरा॒धेयः॑ स्या॒दिति॒ या ते॑ अग्ने य॒ज्ञिया॑ त॒नूस्तयेह्या रो॒हेत्या॒त्मन्थ्स॒मारो॑हयते॒ यज॑मानो॒ वा अ॒ग्नेऱ्योनिः॒ स्वाया॑मे॒वैनं॒ योन्यां॑ स॒मारो॑हयते
grāmakāmo jyogāmayāvīyaṃ yajño ya ījāno yaṃ medhā rukkāmoṣṭau || devikā bhavaṃti dadhati rāṣṭrakāmāya bhavati dadhāti || 36 vāstőṣpate prati jānīhyasmānthsvāveśo anamīvo bhavā naḥ | yattvemahe prati tanno juṣasva śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade || vāstőṣpate śagmayā saṃsadā te sakṣīmahi raṇvayā gātumatyā̋ | āvaḥ, kṣema uta yoge varaṃ no yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ || yathsāyaṃ prātaragnihotraṃ juhotyāhutīṣṭakā eva tā upa dhatte 37 yajamāno'horātrāṇi vā etasyeṣṭakā ya āhitāgniryathsāyaṃ prātarjuhotyahorātrāṇyevāptveṣṭakāḥ kṛtvopa dhatte daśa samānatra juhoti daśā̋kṣarā virāḍvirājamevāptveṣṭakāṃ kṛtvopa dhatte'tho virājyeva yajñamā̋pnoti cityaścityo'sya bhavati tasmādyatra daśoṣitvā prayāti tadyajñavāstvavā̋stveva tadyattatő'rvācīnaṃ 38 rudraḥ khalu vai vā̋stoṣpatiryadahutvā vāstoṣpatīyaṃ prayāyādrudra enaṃ bhūtvāgniranūtthāya hanyādvāstoṣpatīyaṃ juhoti bhāgadheyenaivainaṃ śamayati nārtimārcchati yajamāno yadyukte juhuyādyathā prayāte vāstāvāhutiṃ juhoti tādṛgeva tadyadayukte juhuyādyathā kṣema āhutiṃ juhoti tādṛgeva tadahutamasya vāstoṣpatīyagg syād 39 dakṣiṇo yukto bhavati savyo'yukto'tha vāstoṣpatīyaṃ juhotyubhayamevākaraparivargamevainaṃ śamayati yadekayā juhuyāddarvihomaṃ kuryāt puro'nuvākyāmanūcya yājyayā juhoti sadevatvāya yaddhuta ādadhyādrudraṃ gṛhānanvārohayedyadavakṣāṇānyasaṃ prakṣāpya prayāyādyathā yajñaveśasaṃ vādahanaṃ vā tādṛgeva tadayaṃte yonirṛtviya ityaraṇyőḥ samārohaya 40 tyeṣa vā agneṟyoniḥ sva evainaṃ yonau samārohayatyatho khalvāhuryadaraṇyőḥ samārūḍho naśyedudasyāgniḥ sīdetpunarādheyaḥ syāditi yā te agne yajñiyā tanūstayehyā rohetyātmanthsamārohayate yajamāno vā agneṟyoniḥ svāyāmevainaṃ yonyāṃ samārohayate
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
(मन्त्र:) हे वास्तोष्पति, हमें पहचानो, हमारे लिए सुखद निवास और रोग-रहित बनो, हमारे दो-पैर वालों और चार-पैर वालों के लिए कल्याणकारी हो; ठहरने और यात्रा दोनों में हमारी रक्षा करो। (व्याख्या:) आहिताग्नि के लिए दिन-रात ही ईंटें हैं, इसलिए सुबह-शाम की अग्निहोत्र आहुतियाँ उसकी ईंटें बनती हैं। जहाँ वह दस आहुतियाँ देकर (दस दिन रहकर) निकलता है, वह यज्ञ-स्थान (यज्ञवास्तु) है; वास्तोष्पति रुद्र ही है, इसलिए निकलते समय दायाँ बैल जोतकर और बायाँ बिना जोते, पुरोनुवाक्या और याज्या के साथ उसे आहुति देता है, नहीं तो अग्नि रुद्र बनकर उसके पीछे उठकर उसे मार डाले। फिर 'अयं ते योनिर् ऋत्वियः' से अग्नि को अरणियों में, या 'या ते अग्ने यज्ञिया तनूः' से अपने भीतर चढ़ाता है, क्योंकि यजमान ही अग्नि की योनि है।
टिप्पणी:Note: यह खण्ड मिला-जुला है: आरम्भ के 'ग्रामकामो ज्योगामयावी … दधाति ॥ ३६' शब्द पिछले अनुवाक (3.4.9) की सूची (अनुक्रमणी) के अंश हैं, पाठ नहीं। दो वास्तोष्पति मन्त्र (ऋग्वेद 7.54.1 और 7.54.3) और दो समारोहण मन्त्र प्रस्थान के समय वास्तोष्पति आहुति और अग्नि-समारोहण में बोले जाते हैं; बाकी सब ब्राह्मण-व्याख्या है। कुछ अंश कठिन हैं: 'चित्यश्चित्योऽस्य भवति' ('हर स्थान उसके लिए चिनी हुई वेदी बन जाता है' – यह सामान्य अर्थ है), 'यद्धुत आदध्यात्' (आहुति के बाद फिर ईंधन रखना, जिससे रुद्र घर में चढ़ आए) और 'अवक्षाणानि असंप्रक्षाप्य' (अधजली लकड़ियाँ बिना जलाए छोड़कर जाना, जो 'यज्ञवेशस' यानी यज्ञ के विनाश या दाह-स्थान जैसा होगा)। ये अर्थ अनुमानित हैं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
(Mantras:) Vastoshpati, recognise us; be a good dwelling for us, free of disease, and bring well-being to our two-footed and four-footed creatures; protect us whether we stay or travel. (Explanation:) For one who has set up the fires, days and nights are the bricks, so his morning and evening agnihotra offerings become bricks he lays. Where he leaves after offering ten times in one place (ten syllables = viraj), that is a sacrificial site. Vastoshpati is Rudra, so on leaving he makes the Vastoshpati offering with the right ox yoked and the left unyoked, using an invitatory verse and an offering verse. Otherwise Agni would become Rudra, rise up after him and kill him. Then, saying 'This is your timely womb', he makes the fire mount into the kindling-sticks, or, saying 'Agni, with your sacrificial body come and mount', into himself, for the sacrificer is Agni's womb.
टिप्पणी:Note: This passage is mixed. The opening words 'grāmakāmo jyogāmayāvī … dadhāti || 36' are fragments of the index (anukramaṇī) for the previous section (3.4.9), not running text. The two Vastoshpati mantras (RV 7.54.1 and 7.54.3) and the two samārohaṇa mantras are recited at the Vastoshpati offering on departure and when the fire is made to mount; the rest is brahmana explanation. Some phrases are difficult: 'cityaś cityo 'sya bhavati' (usually read as 'each place becomes a piled fire-altar for him'), 'yad dhuta ādadhyāt' (putting fuel on after the offering, which would make Rudra follow him into the house) and 'avakṣāṇāny asaṃprakṣāpya' (leaving without burning up the half-burnt sticks, which would be like 'yajñaveśasa', a ruin of the sacrifice, or a cremation ground). These readings are tentative.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction