3.2.4.1
स्फ्यः स्व॒स्तिर्वि॑घ॒नः स्व॒स्तिः पर्शु॒र्वेदिः॑ पर॒शुर्नः॑ स्व॒स्तिः ।य॒ज्ञिया॑ यज्ञ॒कृतः॑ स्थ॒ ते मा॒स्मिन्, य॒ज्ञ उप॑ ह्वयध्व॒मुप॑ मा॒ द्यावा॑पृथि॒वी ह्व॑येता॒मुपा᳚स्ता॒वः क॒लशः॒ सोमो॑ अ॒ग्निरुप॑ दे॒वा उप॑ य॒ज्ञ उप॑ मा॒ होत्रा॑ उपह॒वे ह्व॑यन्तां॒ नमोऽ॒ग्नये॑ मख॒घ्ने म॒खस्य॑ मा॒ यशो᳚ऽर्या॒दित्या॑हव॒नीय॒मुप॑ तिष्ठते य॒ज्ञो वै म॒खो १२ य॒ज्ञं वाव स तद॑ह॒न्तस्मा॑ ए॒व न॑म॒स्कृत्य॒ सदः॒ प्र स॑र्पत्या॒त्मनोऽना᳚र्त्यै॒ नमो॑ रु॒द्राय॑ मख॒घ्ने नम॑स्कृत्या मा पा॒हीत्याग्नी᳚ध्रं॒ तस्मा॑ ए॒व न॑म॒स्कृत्य॒ सदः॒ प्र स॑र्पत्या॒त्मनोऽना᳚र्त्यै॒ नम॒ इन्द्रा॑य मख॒घ्न इं॑द्रि॒यं मे॑ वी॒र्यं॑ मा निर्व॑धी॒रिति॑ हो॒त्रीय॑मा॒शिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्त इन्द्रि॒यस्य॑ वी॒र्य॑स्यानि॑र्घाताय॒ या वै १३ दे॒वताः॒ सद॒स्यार्ति॑मा॒र्पय॑न्ति॒ यस्ता वि॒द्वान्प्र॒सर्प॑ति॒ न सद॒स्यार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ नमोऽ॒ग्नये॑ मख॒घ्न इत्या॑है॒ता वै दे॒वताः॒ सद॒स्यार्ति॒मार्प॑यन्ति॒ ता य ए॒वं वि॒द्वान्प्र॒सर्प॑ति॒ न सद॒स्यार्ति॒मार्छ॑ति दृ॒ढे स्थः॑ शिथि॒रे स॒मीची॒ मांह॑सस्पातं॒॒ सूऱ्यो॑ मा दे॒वो दि॒व्यादंह॑सस्पातु वा॒युर॒न्तरि॑क्षा १४ ऽद॒ग्निः पृ॑थि॒व्या य॒मः पि॒तृभ्यः॒ सर॑स्वती मनु॒ष्ये᳚भ्यो॒ देवी᳚ द्वारौ॒ मा मा॒ संता᳚प्तं॒ नमः॒ सद॑से॒ नमः॒ सद॑स॒स्पत॑ये॒ नमः॒ सखी॑नां पुरो॒गाणां॒ चक्षु॑षे॒ नमो॑ दि॒वे नमः॑ पृथि॒व्या अहे॑ दैधिष॒व्योदत॑स्तिष्ठा॒न्यस्य॒ सद॑ने सीद॒ यो᳚ऽस्मत्पाक॑तर॒ उन्नि॒वत॒ उदु॒द्वत॑श्च गेषं पा॒तं मा᳚ द्यावापृथिवी अ॒द्याह्नः॒ सदो॒ वै प्र॒सर्प॑न्तं १५ पि॒तरोऽनु॒ प्र स॑र्पन्ति॒ त ए॑नमीश्व॒रा हिंसि॑तोः॒ सदः॑ प्र॒सृप्य॑ दक्षिणा॒र्धं परे᳚क्षे॒ताग॑न्त पितरः पितृ॒मान॒हं यु॒ष्माभि॑र्भूयासं सुप्र॒जसो॒ मया॑ यू॒यं भू॑या॒स्तेति॒ तेभ्य॑ ए॒व न॑म॒स्कृत्य॒ सदः॒ प्र स॑र्पत्या॒त्मनोऽना᳚र्त्यै म॒खो वा अं॒तरि॑क्षात्प्र॒सर्पं॑तं॒
sphyaḥ svastirvighanaḥ svastiḥ parśurvediḥ paraśurnaḥ svastiḥ | yajñiyā yajñakṛtaḥ stha te māsmin, yajña upa hvayadhvamupa mā dyāvāpṛthivī hvayetāmupā̋stāvaḥ kalaśaḥ somo agnirupa devā upa yajña upa mā hotrā upahave hvayantāṃ namo'gnaye makhaghne makhasya mā yaśő'ryādityāhavanīyamupa tiṣṭhate yajño vai makho 12 yajñaṃ vāva sa tadahantasmā eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpatyātmano'nā̋rtyai namo rudrāya makhaghne namaskṛtyā mā pāhītyāgnī̋dhraṃ tasmā eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpatyātmano'nā̋rtyai nama indrāya makhaghna iṃdriyaṃ me vīryaṃ mā nirvadhīriti hotrīyamāśiṣamevaitāmā śā̋sta indriyasya vīryasyānirghātāya yā vai 13 devatāḥ sadasyārtimārpayanti yastā vidvānprasarpati na sadasyārtimārcchati namo'gnaye makhaghna ityāhaitā vai devatāḥ sadasyārtimārpayanti tā ya evaṃ vidvānprasarpati na sadasyārtimārchati dṛḍhe sthaḥ śithire samīcī māṃhasaspātaṃ sūṟyo mā devo divyādaṃhasaspātu vāyurantarikṣā 14 'dagniḥ pṛthivyā yamaḥ pitṛbhyaḥ sarasvatī manuṣye̋bhyo devī̋ dvārau mā mā saṃtā̋ptaṃ namaḥ sadase namaḥ sadasaspataye namaḥ sakhīnāṃ purogāṇāṃ cakṣuṣe namo dive namaḥ pṛthivyā ahe daidhiṣavyodatastiṣṭhānyasya sadane sīda yő'smatpākatara unnivata ududvataśca geṣaṃ pātaṃ mā̋ dyāvāpṛthivī adyāhnaḥ sado vai prasarpantaṃ 15 pitaro'nu pra sarpanti ta enamīśvarā hiṃsitoḥ sadaḥ prasṛpya dakṣiṇārdhaṃ pare̋kṣetāganta pitaraḥ pitṛmānahaṃ yuṣmābhirbhūyāsaṃ suprajaso mayā yūyaṃ bhūyāsteti tebhya eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpatyātmano'nā̋rtyai makho vā aṃtarikṣātprasarpaṃtaṃ
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: सदस् में प्रसर्पण करते हुए: आहवनीय, आग्नीध्र और होत्रीय धिष्ण्य के पास खड़े होकर, द्वार-स्तम्भों, सदस् और दक्षिण भाग में पितरों को देखते हुए
मन्त्र: स्फ्य कल्याणकारी हो, विघन कल्याणकारी हो, वेदि पर्शु है, परशु हमारे लिए कल्याणकारी हो; हे यज्ञ के योग्य, यज्ञ करने वालो, इस यज्ञ में मुझे बुलाओ; द्यावापृथिवी, स्ताव, कलश, सोम, अग्नि, देव, यज्ञ और होत्राएँ मुझे उपहव में बुलाएँ। आहवनीय के पास: 'मख का वध करने वाले अग्नि को नमस्कार, मख का यश मुझे मिले'; व्याख्या: मख यज्ञ ही है, अग्नि ने ही तब यज्ञ को मारा था, इसलिए उसे नमस्कार करके अपनी रक्षा के लिए सदस् में जाता है। आग्नीध्र के पास: 'मख का वध करने वाले रुद्र को नमस्कार, नमस्कार किए जाकर मेरी रक्षा करो'; होत्रीय के पास: 'मख का वध करने वाले इन्द्र को नमस्कार, मेरी इन्द्रिय-शक्ति और वीर्य को नष्ट मत करो' — यह इन्द्रिय और वीर्य को बचाने का आशीर्वाद है। व्याख्या: जो देवता सदस् में कष्ट लाते हैं, उन्हें जानकर जो प्रवेश करता है उसे सदस् में कष्ट नहीं होता। द्वार से: 'तुम दोनों दृढ़ हो, शिथिल हो, साथ जुड़े हो, मुझे पाप से बचाओ; सूर्य देव आकाश के पाप से, वायु अन्तरिक्ष के, अग्नि पृथिवी के, यम पितरों के, सरस्वती मनुष्यों के पाप से मेरी रक्षा करें; हे दिव्य द्वारो, मुझे मत तपाओ।' 'सदस् को नमस्कार, सदस्पति को नमस्कार, आगे चलने वाले सखाओं की आँख को नमस्कार, द्यौ को नमस्कार, पृथिवी को नमस्कार।' 'हे दैधिषव्य, यहाँ से उठो, हमसे कम ज्ञानी किसी दूसरे के आसन पर बैठो; मैं नीचे और ऊँचे से पार निकलूँ; हे द्यावापृथिवी, आज इस दिन मेरी रक्षा करो।' व्याख्या: सदस् में जाने वाले के पीछे पितर भी आते हैं और वे उसे हानि पहुँचा सकते हैं; इसलिए भीतर जाकर वह दक्षिण भाग की ओर देखे: 'हे पितरो, तुम आ गए; तुम्हारे द्वारा मैं पितरों वाला बनूँ, मेरे द्वारा तुम अच्छी सन्तान वाले बनो' — उन्हें नमस्कार करके अपनी रक्षा के लिए प्रवेश करता है। (अन्त में: 'मख ही अन्तरिक्ष से प्रवेश करते हुए…' — वाक्य यहाँ अधूरा है।)
टिप्पणी:Note: यह खण्ड मिश्रित है: प्रसर्पण के मन्त्रों के बीच ब्राह्मण-व्याख्या ('यज्ञो वै मखः', 'या वै देवताः…', 'सदो वै प्रसर्पन्तम्…') गुँथी है; इसलिए मुख्य रूप से इसे 'mantra' माना गया है। कई शब्द अस्पष्ट हैं: 'विघन' प्रायः मुद्गर/हथौड़ा, 'पर्शु' प्रायः पसली या हँसिया समझा जाता है — 'पर्शुर्वेदिः' का अर्थ निश्चित नहीं; 'स्ताव' स्तोत्र या स्तुति-स्थल हो सकता है। 'दैधिषव्य' (पुनर्विवाहित स्त्री का पुत्र) सम्बोधन सायण के अनुसार उस व्यक्ति से है जो इस पुरोहित के आसन पर बैठा है; यह व्याख्या विवादित है। 'शिथिरे' का द्वार-स्तम्भों पर ठीक अर्थ भी अस्पष्ट है। अन्तिम वाक्य अधूरा है और अगले अनुवाक से जुड़ता है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Creeping into the sadas (priests' hall): standing by the ahavaniya (offering fire), the agnidhra hearth, and the hotriya dhishnya (Hotr priest's hearth), looking at the doorposts, the sadas, and the ancestors in the southern part
Mantra: The sphya is welfare, the vighana is welfare, the altar is the parshu, the axe is welfare for us; you who are worthy of sacrifice and perform it, call me into this sacrifice; may Heaven and Earth, the stava, the vessel, Soma, Agni, the gods, the sacrifice and the hotra-offices call me in at the invitation. At the ahavaniya: 'Homage to Agni, slayer of Makha; may Makha's glory come to me' — Makha is the sacrifice, and Agni slew it then, so he pays him homage and creeps into the sadas to keep himself from harm. At the agnidhra: 'Homage to Rudra, slayer of Makha; now that you have been paid homage, protect me'; at the hotar's hearth: 'Homage to Indra, slayer of Makha; do not strike away my strength and vigour' — a blessing he asks so that his strength and vigour are not destroyed. Explanation: there are deities who bring harm on people in the sadas, and whoever knows them as he creeps in does not come to harm there. To the door-posts: 'You two are firm, are loose, joined together; protect me from distress; may the god Surya protect me from distress from the sky, Vayu from the mid-air, Agni from the earth, Yama from the fathers, Sarasvati from men; divine doors, do not scorch me.' 'Homage to the sadas, homage to the lord of the sadas, homage to the eye of the companions who go in front, homage to the sky, homage to the earth.' 'Daidhishavya, get up from here and sit in the seat of someone less wise than we are; may I get past both low ground and high; Heaven and Earth, protect me today, for this day.' Explanation: the fathers follow a man as he creeps into the sadas, and they are able to harm him; so once inside he should look toward the southern half: 'You have come, fathers; through you may I be rich in fathers, through me may you be rich in good offspring' — he pays them homage and creeps in to keep himself from harm. (Last words: 'Makha, as he creeps from the mid-air…' — the sentence is cut off here.)
टिप्पणी:Note: This section is mixed: brahmana explanation ('yajño vai makhaḥ', 'yā vai devatāḥ…', 'sado vai prasarpantam…') is woven between the prasarpana mantras, so it is classed mainly as mantra. Several words are obscure: 'vighana' is usually taken as a mallet, and 'parshu' as a rib or sickle, so 'parśur vediḥ' is uncertain; 'stava' may mean the chant or the place where it is sung. Sayana takes the address 'daidhishavya' (son of a remarried woman) to be aimed at whoever is sitting in this priest's seat, but that reading is disputed. What exactly 'shithire' means for the door-posts is also unclear. The final sentence is cut off and runs into the next anuvaka.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction