2.6.12.1
उ॒शन्त॑स्त्वा हवामह उ॒शन्तः॒ समि॑धीमहि ।उ॒शन्नु॑श॒त आ व॑ह पि॒तॄन् ह॒विषे॒ अत्त॑वे ॥ त्वं सो॑म॒ प्रचि॑कितो मनी॒षा त्वं रजि॑ष्ठ॒मनु॑ नेषि॒ पन्था᳚म् ।तव॒ प्रणी॑ती पि॒तरो॑ न इन्दो दे॒वेषु॒ रत्न॑मभजन्त॒ धीरा᳚ः ॥ त्वया॒ हि नः॑ पि॒तरः॑ सोम॒ पूर्वे॒ कर्मा॑णि च॒क्रुः प॑वमान॒ धीरा᳚ः ।व॒न्वन्नवा॑तः परि॒धीं रपो᳚र्णु वी॒रेभि॒रश्वै᳚र्म॒घवा॑ भवा ६६ नः ॥ त्वं सो॑म पि॒तृभिः॑ संविदा॒नोऽनु॒ द्यावा॑पृथि॒वी आत॑तन्थ ।तस्मै॑ त इन्दो ह॒विषा॑ विधेम व॒य२ं स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥ अग्नि॑ष्वात्ताः पितर॒ एह ग॑च्छत॒ सदः॑ सदः सदत सुप्रणीतयः ।अ॒त्ता ह॒वींषि॒ प्रय॑तानि ब॒र्॒हिष्यथा॑ र॒यिं सर्व॑वीरं दधातन ॥ बर्हि॑षदः पितर ऊ॒त्य॑र्वागि॒मा वो॑ ह॒व्या च॑कृमा जु॒षध्व᳚म् ।त आ ग॒ताव॑सा॒ शंत॑मे॒नाथा॒स्मभ्यं॒॒ ६७ शं योर॑र॒पो द॑धात ॥ आहं पि॒तॄन्थ्सु॑वि॒दत्रां॑ अविथ्सि॒ नपा॑तं च वि॒क्रम॑णं च॒ विष्णो᳚ः ।ब॒र्॒हि॒षदो॒ ये स्व॒धया॑ सु॒तस्य॒ भज॑न्त पि॒त्वस्त इ॒हाग॑मिष्ठाः ॥ उप॑हूताः पि॒तरः॑ सो॒म्यासो॑ बर्हि॒ष्ये॑षु नि॒धिषु॑ प्रि॒येषु॑ ।त आ ग॑मन्तु॒ त इ॒ह श्रु॑व॒न्त्वधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते अ॑वन्त्व॒स्मान् ॥ उदी॑रता॒मव॑र॒ उत्परा॑स॒ उन्म॑ध्य॒माः पि॒तरः॑ सो॒म्यासः॑ ।असुं॒ ६८ य ई॒युर॑वृ॒का ऋ॑त॒ज्ञास्ते नोऽ॑वन्तु पि॒तरो॒ हवे॑षु ॥ इ॒दं पि॒तृभ्यो॒ नमो॑ अस्त्व॒द्य ये पूर्वा॑सो॒ य उप॑रास ई॒युः ।ये पार्थि॑वे॒ रज॒स्या निष॑त्ता॒ ये वा॑ नू॒नं सु॑वृ॒जना॑सु वि॒क्षु ॥ अधा॒ यथा॑ नः पि॒तरः॒ परा॑सः प्र॒त्नासो॑ अग्न ऋ॒तमा॑शुषा॒णाः ।शुचीद॑य॒न्दीधि॑तिमुक्थ॒शासः॒, क्षामा॑ भि॒न्दन्तो॑ अरु॒णीरप॑ व्रन् ॥ यद॑ग्ने ६९ कव्यवाहन पि॒तॄन्, यक्ष्यृ॑ता॒वृधः॑ ।प्र च॑ ह॒व्यानि॑ वक्ष्यसि दे॒वेभ्य॑श्च पि॒तृभ्य॒ आ ॥ त्वम॑ग्न ईडि॒तो जा॑तवे॒दो ऽवा᳚ड्ढ॒व्यानि॑ सुर॒भीणि॑ कृ॒त्वा ।प्रादा᳚ः पि॒तृभ्यः॑ स्व॒धया॒ ते अ॑क्षन्न॒द्धि त्वं दे॑व॒ प्रय॑ता ह॒वींषि॑ ॥ मात॑ली क॒व्यैर्य॒मो अंगि॑रोभि॒र्बृह॒स्पति॒र्॒ ऋक्व॑भिर्वावृधा॒नः ।याग्श्च॑ दे॒वा वा॑वृ॒धुर्ये च॑ दे॒वान्थ्स्वाहा॒न्॒ ये स्व॒धया॒न्ये म॑दन्ति ।७० इ॒मं य॑म प्रस्त॒रमा हि सीदांगि॑रोभिः पि॒तृभिः॑ संविदा॒नः ।आ त्वा॒ मन्त्रा᳚ः कविश॒स्ता व॑हन्त्वे॒ना रा॑जन् ह॒विषा॑ मादयस्व ॥ अंगि॑रोभि॒रा ग॑हि य॒ज्ञिये॑भि॒र्यम॑ वैरू॒पैरि॒ह मा॑दयस्व ।विव॑स्वन्तं हुवे॒ यः पि॒ता तेऽ॒स्मिन्, य॒ज्ञे ब॒र्॒हिष्या नि॒षद्य॑ ॥ अंगि॑रसो नः पि॒तरो॒ नव॑ग्वा॒ अथ॑र्वाणो॒ भृग॑वः सो॒म्यासः॑ ।तेषां᳚ व॒यं सु॑म॒तौ य॒ज्ञिया॑ना॒मपि॑ भ॒द्रे सौ॑मन॒से स्या॑म भ॒वा॒स्मभ्य॒मसुं॒
uśantastvā havāmaha uśantaḥ samidhīmahi | uśannuśata ā vaha pitṝn haviṣe attave || tvaṃ soma pracikito manīṣā tvaṃ rajiṣṭhamanu neṣi panthā̋m | tava praṇītī pitaro na indo deveṣu ratnamabhajanta dhīrā̋ḥ || tvayā hi naḥ pitaraḥ soma pūrve karmāṇi cakruḥ pavamāna dhīrā̋ḥ | vanvannavātaḥ paridhīṃ rapőrṇu vīrebhiraśvai̋rmaghavā bhavā 66 naḥ || tvaṃ soma pitṛbhiḥ saṃvidāno'nu dyāvāpṛthivī ātatantha | tasmai ta indo haviṣā vidhema vaya2ṃ syāma patayo rayīṇām || agniṣvāttāḥ pitara eha gacchata sadaḥ sadaḥ sadata supraṇītayaḥ | attā havīṃṣi prayatāni barhiṣyathā rayiṃ sarvavīraṃ dadhātana || barhiṣadaḥ pitara ūtyarvāgimā vo havyā cakṛmā juṣadhva̋m | ta ā gatāvasā śaṃtamenāthāsmabhyaṃ 67 śaṃ yorarapo dadhāta || āhaṃ pitṝnthsuvidatrāṃ avithsi napātaṃ ca vikramaṇaṃ ca viṣṇőḥ | barhiṣado ye svadhayā sutasya bhajanta pitvasta ihāgamiṣṭhāḥ || upahūtāḥ pitaraḥ somyāso barhiṣyeṣu nidhiṣu priyeṣu | ta ā gamantu ta iha śruvantvadhi bruvantu te avantvasmān || udīratāmavara utparāsa unmadhyamāḥ pitaraḥ somyāsaḥ | asuṃ 68 ya īyuravṛkā ṛtajñāste no'vantu pitaro haveṣu || idaṃ pitṛbhyo namo astvadya ye pūrvāso ya uparāsa īyuḥ | ye pārthive rajasyā niṣattā ye vā nūnaṃ suvṛjanāsu vikṣu || adhā yathā naḥ pitaraḥ parāsaḥ pratnāso agna ṛtamāśuṣāṇāḥ | śucīdayandīdhitimukthaśāsaḥ, kṣāmā bhindanto aruṇīrapa vran || yadagne 69 kavyavāhana pitṝn, yakṣyṛtāvṛdhaḥ | pra ca havyāni vakṣyasi devebhyaśca pitṛbhya ā || tvamagna īḍito jātavedo 'vā̋ḍḍhavyāni surabhīṇi kṛtvā | prādā̋ḥ pitṛbhyaḥ svadhayā te akṣannaddhi tvaṃ deva prayatā havīṃṣi || mātalī kavyairyamo aṃgirobhirbṛhaspatir ṛkvabhirvāvṛdhānaḥ | yāgśca devā vāvṛdhurye ca devānthsvāhān ye svadhayānye madanti | 70 imaṃ yama prastaramā hi sīdāṃgirobhiḥ pitṛbhiḥ saṃvidānaḥ | ā tvā mantrā̋ḥ kaviśastā vahantvenā rājan haviṣā mādayasva || aṃgirobhirā gahi yajñiyebhiryama vairūpairiha mādayasva | vivasvantaṃ huve yaḥ pitā te'smin, yajñe barhiṣyā niṣadya || aṃgiraso naḥ pitaro navagvā atharvāṇo bhṛgavaḥ somyāsaḥ | teṣāṃ̋ vayaṃ sumatau yajñiyānāmapi bhadre saumanase syāma bhavāsmabhyamasuṃ
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: पितृयज्ञ में पितरों के लिए आहुति देते समय (याज्या-पुरोनुवाक्या)
हे अग्नि, हम उत्सुक होकर तुम्हें बुलाते और प्रज्वलित करते हैं; तुम उत्सुक पितरों को हवि खाने के लिए ले आओ। हे सोम, तुम बुद्धि से जाने जाते हो और सबसे सीधे मार्ग पर ले चलते हो; तुम्हारे मार्गदर्शन से हमारे धीर पितरों ने देवों के बीच धन पाया। हे पवमान सोम, तुम्हारे साथ ही हमारे पूर्वज पितरों ने कर्म किए; बिना रुके जीतते हुए बाधाओं के घेरे खोल दो और वीरों व घोड़ों के साथ हमारे लिए उदार बनो। हे सोम, तुमने पितरों के साथ मिलकर द्यावा-पृथिवी को फैलाया; हे इन्दु, हम हवि से तुम्हारी सेवा करें और धनों के स्वामी बनें। हे अग्निष्वात्त पितरो, यहाँ आओ, हर एक अपने आसन पर बैठो; बर्हि पर रखी हवियाँ खाओ और सब वीरों से युक्त धन दो। हे बर्हिषद् पितरो, सहायता लेकर इधर आओ; ये हवियाँ हमने तुम्हारे लिए बनाई हैं, इन्हें स्वीकार करो; अपनी सबसे कल्याणकारी रक्षा के साथ आओ और हमें निर्दोष सुख और कुशल दो। मैंने उदार पितरों को पा लिया है, और विष्णु के नपात् और विक्रमण (पग) को भी; जो बर्हिषद् स्वधा के साथ सोम-पेय का भाग लेते हैं, वे यहाँ सबसे शीघ्र आते हैं। सोमप्रिय पितर बर्हि पर रखे प्रिय निधियों के लिए बुलाए गए हैं; वे आएँ, यहाँ सुनें, हमारे पक्ष में बोलें और हमारी रक्षा करें। निचले, ऊपरी और मध्य के सोमप्रिय पितर उठें; जो प्राण (असु) को प्राप्त हुए, जो हानि न करने वाले और ऋत के ज्ञाता हैं, वे पितर पुकारों पर हमारी रक्षा करें। आज यह नमस्कार उन पितरों को हो जो पहले गए और जो बाद में गए, जो पृथ्वी-लोक में बैठे हैं या जो अब सुव्यवस्थित प्रजाओं में हैं। हे अग्नि, जैसे हमारे प्राचीन पितरों ने ऋत को पाते हुए, उक्थ बोलते हुए, शुद्ध प्रकाश को प्राप्त किया और भूमि को भेदकर अरुण (गायों/उषाओं) को खोल दिया। हे कव्यवाहन अग्नि, जब तुम ऋत को बढ़ाने वाले पितरों का यजन करते हो, तब तुम देवों और पितरों दोनों तक हवियाँ ले जाते हो। हे जातवेद अग्नि, स्तुति पाकर तुमने हवियों को सुगंधित करके पहुँचाया, स्वधा के साथ पितरों को दिया और उन्होंने खाया; हे देव, तुम भी अर्पित हवियाँ खाओ। मातली कव्यों के साथ, यम अंगिरसों के साथ, बृहस्पति ऋक्वनों के साथ बढ़ते हैं; जिन्हें देवों ने बढ़ाया और जो देवों को बढ़ाते हैं — उनमें कुछ स्वाहा से और कुछ स्वधा से आनन्दित होते हैं। हे यम, अंगिरस पितरों के साथ मिलकर इस प्रस्तर पर बैठो; कवियों द्वारा बोले मन्त्र तुम्हें यहाँ लाएँ; हे राजन्, इस हवि से तृप्त हो। हे यम, यज्ञ-योग्य अंगिरसों के साथ आओ, वैरूपों के साथ यहाँ आनन्दित हो; मैं तुम्हारे पिता विवस्वान् को बुलाता हूँ कि वे इस यज्ञ में बर्हि पर बैठें। अंगिरस, नवग्व, अथर्वन् और भृगु — हमारे सोमप्रिय पितर हैं; हम इन यज्ञ-योग्यों की सुमति और कल्याणकारी सद्भाव में रहें। ‘हमारे लिए प्राण (असु) बनो…’ (पाठ यहाँ अधूरा है)।
टिप्पणी:Note: यह खण्ड ऋग्वेद के पितृ-सूक्तों (मुख्यतः 10.15, 10.14, 10.16.12, 1.91, 9.96.11, 8.48.13, 4.2.16) की ऋचाओं का संग्रह है। इसमें कई शब्द अस्पष्ट हैं: ‘विष्णु का नपात् और विक्रमण’ का अर्थ विवादित है; ‘असुं य ईयुः’ को सामान्यतः ‘जो (परलोक के) प्राण-जीवन को प्राप्त हुए’ समझा जाता है; ‘मातली’ को कुछ इन्द्र मानते हैं, कुछ एक अलग देवता; कव्य, ऋक्वन्, वैरूप, नवग्व पितरों के वर्ग हैं जिनकी पहचान अनिश्चित है; ‘अरुणीः’ को गायें या उषाएँ दोनों माना गया है। अन्तिम शब्द ‘भवास्मभ्यमसुं’ अधूरा है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: When making offerings to the ancestors in the pitriyajna (ancestor rite) (yajya-puronuvakya)
Agni, eagerly we call you, eagerly we kindle you; eager yourself, bring the eager Fathers to eat the oblation. Soma, you are known through thought and lead along the straightest path; under your guidance, Indu, our wise Fathers won treasure among the gods. With you, Soma Pavamana, our wise Fathers of old did their rites; conquering and unhindered, open the enclosures, and be generous to us with heroes and horses. Soma, in accord with the Fathers you stretched out heaven and earth; let us serve you, Indu, with oblation, and may we be lords of riches. Agnishvatta Fathers, come here and sit each in your seat, you who guide well; eat the oblations set out on the barhis, then grant wealth rich in heroes. Fathers who sit on the barhis, come here with help; we have prepared these oblations for you, enjoy them; come with your most beneficent help, then give us welfare and wholeness without harm. I have found the generous Fathers, and the napat and the stride of Vishnu; those on the barhis who share the pressed drink with svadha come here most readily. The soma-loving Fathers are invited to the dear treasures on the barhis; may they come, hear us here, speak up for us and help us. Let the Fathers rise, the lower, the higher and the middle, the soma-loving; those who have gone to the life-breath, harmless and knowing rta, may they help us when we call. Let this homage be to the Fathers today, those who went before and those who went after, those settled in the earthly realm or now among well-ordered peoples. Agni, just as our ancient Fathers, attaining rta and reciting hymns, reached the pure light, and splitting the ground opened up the red ones (the cows/dawns). Agni, bearer of offerings to the Fathers, when you worship the Fathers who strengthen rta, you carry the oblations to the gods and to the Fathers. Agni Jatavedas, praised, you carried the oblations, making them fragrant; you gave them to the Fathers with svadha and they ate; now you, god, eat the oblations set before you. Matali with the Kavyas, Yama with the Angirases, Brihaspati growing strong with the Rkvans; those whom the gods strengthened and those who strengthen the gods: some delight in svaha, others in svadha. Yama, sit on this prastara in accord with the Angiras Fathers; let the mantras recited by poets bring you; king, delight in this oblation. Yama, come with the worshipful Angirases and delight here with the Vairupas; I call Vivasvant, your father, to sit on the barhis at this sacrifice. The Angirases, Navagvas, Atharvans and Bhrigus are our soma-loving Fathers; may we stay in the favour and gracious goodwill of these worshipful ones. 'Be life-breath for us…' (the text breaks off here).
टिप्पणी:Note: The section strings together verses from the Rigvedic hymns to the Fathers (mainly RV 10.15 and 10.14, also 10.16.12, 1.91, 9.96.11, 8.48.13 and 4.2.16). Several words are obscure. The 'napat and stride of Vishnu' is disputed. 'asum ya iyuh' is usually taken as 'who have gone to the life-breath', meaning the life beyond. Some read Matali as Indra, others as a separate deity. Kavyas, Rkvans, Vairupas and Navagvas are classes of Fathers whose identity is uncertain. 'The red ones' are read either as cows or as dawns. The final words 'bhavasmabhyam asum' are a fragment.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction