2.3.4.1
दे॒वा वै स॒त्त्रमा॑स॒तर्द्धि॑परिमितं॒ यश॑स्कामा॒स्तेषां॒॒ सोमं॒॒ राजा॑नं॒ यश॑ आर्च्छ॒थ्स गि॒रिमुदै॒त्तम॒ग्निरनूदै॒त्ताव॒ग्नीषोमौ॒ सम॑भवतां॒ ताविंद्रो॑ य॒ज्ञवि॑भ्र॒ष्टोऽनु॒ परै॒त्ताव॑ब्रवीद्या॒जय॑तं॒ मेति॒ तस्मा॑ ए॒तामिष्टिं॒ निर॑वपतामाग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालमैं॒द्रमेका॑दशकपालं सौ॒म्यं च॒रुं तयै॒वास्मि॒न्तेज॑ १६ इंद्रि॒यं ब्र॑ह्मवर्च॒सम॑धत्तां॒ यो य॒ज्ञवि॑भ्रष्टः॒ स्यात्तस्मा॑ ए॒तामिष्टिं॒ निर्व॑पेदाग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालमैं॒द्रमेका॑दशकपालं सौ॒म्यं च॒रुं यदा᳚ग्ने॒यो भव॑ति॒ तेज॑ ए॒वास्मि॒न्तेन॑ दधाति॒ यदैं॒द्रो भव॑तींद्रि॒यमे॒वास्मि॒न्तेन॑ दधाति॒ यथ्सौ॒म्यो ब्र॑ह्मवर्च॒सं तेना᳚ग्ने॒यस्य॑ च सौ॒म्यस्य॑ चैं॒द्रे स॒माश्ले॑षये॒त्तेज॑श्चै॒वास्मि॑न् ब्रह्मवर्च॒सं च॑ स॒मीची॑ १७ दधात्यग्नीषो॒मीय॒मेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पे॒द्यं कामो॒ नोप॒नमे॑दाग्ने॒यो वै ब्रा᳚ह्म॒णः स सोमं॑ पिबति॒ स्वामे॒व दे॒वता॒ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ सैवैनं॒ कामे॑न॒ सम॑र्धय॒त्युपै॑नं॒ कामो॑ नमत्यग्नीषो॒मीय॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पेद्ब्रह्मवर्च॒सका॑मोऽ॒ग्नीषोमा॑वे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑न्ब्रह्मवर्च॒सं ध॑त्तो ब्रह्मवर्च॒स्ये॑व १८ भ॑वति॒ यद॒ष्टाक॑पाल॒स्तेना᳚ग्ने॒यो यच्छ्या॑मा॒कस्तेन॑ सौ॒म्यः समृ॑द्ध्यै॒ सोमा॑य वा॒जिने᳚ श्यामा॒कं च॒रुं निर्व॑पे॒द्यः क्लैब्या᳚द्बिभी॒याद्रेतो॒ हि वा ए॒तस्मा॒द्वाजि॑नमप॒क्राम॒त्यथै॒ष क्लैब्या᳚द्बिभाय॒ सोम॑मे॒व वा॒जिन॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॒न्रेतो॒ वाजि॑नं दधाति॒ न क्ली॒बो भ॑वति ब्राह्मणस्प॒त्यमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पे॒द्ग्राम॑कामो॒ १९ ब्रह्म॑ण॒स्पति॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मै॑ सजा॒तान् प्र य॑च्छति ग्रा॒म्ये॑व भ॑वति ग॒णव॑ती याज्यानुवा॒क्ये॑ भवतः सजा॒तैरे॒वैनं॑ ग॒णव॑न्तं करोत्ये॒तामे॒व निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ ब्रह्म॒न्विशं॒ वि ना॑शयेय॒मिति॑ मारु॒ती या᳚ज्यानुवा॒क्ये॑ कुर्या॒द्ब्रह्म॑न्ने॒व विशं॒ वि ना॑शयति ॥ २। ३। ३॥ तेजः॑ स॒मीची᳚ ब्रह्मवर्च॒स्ये॑व ग्राम॑काम॒स्त्रिच॑त्वारिंशच्च ॥ २। ३। ३॥ २० अ॒र्य॒म्णे च॒रुं निर्व॑पेथ्सुव॒र्गका॑मोऽ॒सौ वा आ॑दि॒त्यो᳚र्य॒मार्य॒मण॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॑ सुव॒र्गं लो॒कं ग॑मयत्यर्य॒म्णे च॒रुं निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ दान॑कामा मे प्र॒जाः स्यु॒रित्य॒सौ वा आ॑दि॒त्यो᳚र्य॒मा यः खलु॒ वै ददा॑ति॒ सो᳚र्य॒मार्य॒मण॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वा २१ ऽस्मै॒ दान॑कामाः प्र॒जाः क॑रोति॒ दान॑कामा अस्मै प्र॒जा भ॑वन्त्यर्य॒म्णे च॒रुं निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त स्व॒स्ति ज॒नता॑मिया॒मित्य॒सौ वा आ॑दि॒त्यो᳚र्य॒मार्य॒मण॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॒ तद्ग॑मयति॒ यत्र॒ जिग॑मिष॒तींद्रो॒ वै दे॒वाना॑मानुजाव॒र आ॑सी॒थ्स प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धाव॒त्तस्मा॑ ए॒तमैं॒द्रमा॑नुषू॒कमेका॑दशकपालं॒ नि २२ र॑वप॒त् तेनै॒वैन॒मग्रं॑ दे॒वता॑नां॒ पर्य॑णयद्बु॒ध्नव॑ती॒ अग्र॑वती याज्यानुवा॒क्ये॑ अकरोद्बु॒ध्नादे॒वैन॒मग्रं॒ पर्य॑णय॒द्यो रा॑ज॒न्य॑ आनुजाव॒रः स्यात्तस्मा॑ ए॒तमैं॒द्रमा॑नुषू॒कमेका॑ दशकपालं॒ निर्व॑पे॒दिंद्र॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒मग्रं॑ समा॒नानां॒ परि॑ णयति बु॒ध्नव॑ती॒ अग्र॑वती याज्यानुवा॒क्ये॑ भवतो बु॒ध्नादे॒वैन॒मग्रं॒ २३ परि॑ णयत्यानुषू॒को भ॑वत्ये॒षा ह्ये॑तस्य॑ दे॒वता॒ य आ॑नुजाव॒रः समृ॑द्ध्यै॒ यो ब्रा᳚ह्म॒ण आ॑नुजाव॒रः स्यात्तस्मा॑ ए॒तं बा॑र्हस्प॒त्यमा॑नुषू॒कं च॒रुं निर्व॑पे॒द् बृह॒स्पति॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒मग्रं॑ समा॒नानां॒ परि॑ णयति बु॒ध्नव॑ती॒ अग्र॑वती याज्यानुवा॒क्ये॑ भवतो बु॒ध्नादे॒वैन॒मग्रं॒ परि॑ णयत्यानुषू॒को भ॑वत्ये॒षा ह्ये॑तस्य॑ दे॒वता॒ य आ॑नुजाव॒रः समृ॑द्ध्यै ए॒व निरग्र॑मे॒तस्य॑ च॒त्वारि॑
devā vai sattramāsatarddhiparimitaṃ yaśaskāmāsteṣāṃ somaṃ rājānaṃ yaśa ārcchathsa girimudaittamagniranūdaittāvagnīṣomau samabhavatāṃ tāviṃdro yajñavibhraṣṭo'nu paraittāvabravīdyājayataṃ meti tasmā etāmiṣṭiṃ niravapatāmāgneyamaṣṭākapālamaiṃdramekādaśakapālaṃ saumyaṃ caruṃ tayaivāsminteja 16 iṃdriyaṃ brahmavarcasamadhattāṃ yo yajñavibhraṣṭaḥ syāttasmā etāmiṣṭiṃ nirvapedāgneyamaṣṭākapālamaiṃdramekādaśakapālaṃ saumyaṃ caruṃ yadā̋gneyo bhavati teja evāsmintena dadhāti yadaiṃdro bhavatīṃdriyamevāsmintena dadhāti yathsaumyo brahmavarcasaṃ tenā̋gneyasya ca saumyasya caiṃdre samāśleṣayettejaścaivāsmin brahmavarcasaṃ ca samīcī 17 dadhātyagnīṣomīyamekādaśakapālaṃ nirvapedyaṃ kāmo nopanamedāgneyo vai brā̋hmaṇaḥ sa somaṃ pibati svāmeva devatāg svena bhāgadheyenopa dhāvati saivainaṃ kāmena samardhayatyupainaṃ kāmo namatyagnīṣomīyamaṣṭākapālaṃ nirvapedbrahmavarcasakāmo'gnīṣomāveva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāvevāsminbrahmavarcasaṃ dhatto brahmavarcasyeva 18 bhavati yadaṣṭākapālastenā̋gneyo yacchyāmākastena saumyaḥ samṛddhyai somāya vājine̋ śyāmākaṃ caruṃ nirvapedyaḥ klaibyā̋dbibhīyādreto hi vā etasmādvājinamapakrāmatyathaiṣa klaibyā̋dbibhāya somameva vājinagg svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminreto vājinaṃ dadhāti na klībo bhavati brāhmaṇaspatyamekādaśakapālaṃ nirvapedgrāmakāmo 19 brahmaṇaspatimeva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai sajātān pra yacchati grāmyeva bhavati gaṇavatī yājyānuvākye bhavataḥ sajātairevainaṃ gaṇavantaṃ karotyetāmeva nirvapedyaḥ kāmayeta brahmanviśaṃ vi nāśayeyamiti mārutī yā̋jyānuvākye kuryādbrahmanneva viśaṃ vi nāśayati || 2| 3| 3|| tejaḥ samīcī̋ brahmavarcasyeva grāmakāmastricatvāriṃśacca || 2| 3| 3|| 20 aryamṇe caruṃ nirvapethsuvargakāmo'sau vā ādityőryamāryamaṇameva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ suvargaṃ lokaṃ gamayatyaryamṇe caruṃ nirvapedyaḥ kāmayeta dānakāmā me prajāḥ syurityasau vā ādityőryamā yaḥ khalu vai dadāti sőryamāryamaṇameva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evā 21 'smai dānakāmāḥ prajāḥ karoti dānakāmā asmai prajā bhavantyaryamṇe caruṃ nirvapedyaḥ kāmayeta svasti janatāmiyāmityasau vā ādityőryamāryamaṇameva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ tadgamayati yatra jigamiṣatīṃdro vai devānāmānujāvara āsīthsa prajāpatimupādhāvattasmā etamaiṃdramānuṣūkamekādaśakapālaṃ ni 22 ravapat tenaivainamagraṃ devatānāṃ paryaṇayadbudhnavatī agravatī yājyānuvākye akarodbudhnādevainamagraṃ paryaṇayadyo rājanya ānujāvaraḥ syāttasmā etamaiṃdramānuṣūkamekā daśakapālaṃ nirvapediṃdrameva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainamagraṃ samānānāṃ pari ṇayati budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnādevainamagraṃ 23 pari ṇayatyānuṣūko bhavatyeṣā hyetasya devatā ya ānujāvaraḥ samṛddhyai yo brā̋hmaṇa ānujāvaraḥ syāttasmā etaṃ bārhaspatyamānuṣūkaṃ caruṃ nirvaped bṛhaspatimeva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainamagraṃ samānānāṃ pari ṇayati budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnādevainamagraṃ pari ṇayatyānuṣūko bhavatyeṣā hyetasya devatā ya ānujāvaraḥ samṛddhyai eva niragrametasya catvāri
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
यश चाहने वाले देवों ने सत्त्र किया, पर यश राजा सोम को मिला। सोम पर्वत पर चला गया, अग्नि उसके पीछे गया और अग्नि-सोम एक हो गए। यज्ञ से वंचित इन्द्र ने उनसे यज्ञ कराने को कहा, तो उन्होंने उसके लिए अग्नि का अष्टाकपाल, इन्द्र का एकादशकपाल पुरोडाश और सोम का चरु अर्पित किया और उसमें तेज, इन्द्रिय-बल और ब्रह्मवर्चस रखा। इसलिए यज्ञ से वंचित व्यक्ति यही इष्टि करे; आग्नेय और सौम्य भागों को ऐन्द्र भाग से सटाने पर तेज और ब्रह्मवर्चस साथ-साथ स्थापित होते हैं। जिसकी कामना पूरी न हो, वह अग्नीषोमीय एकादशकपाल अर्पित करे, क्योंकि ब्राह्मण अग्नि का है और सोम पीता है; ब्रह्मवर्चस चाहने वाला अग्नीषोमीय अष्टाकपाल अर्पित करे, जिसमें आठ कपाल अग्नि के और श्यामाक (साँवा) सोम का अंश है। नपुंसकता से डरने वाला सोम वाजिन् को श्यामाक-चरु दे, तो सोम उसमें वीर्य रखता है। गाँव (सजातों पर अधिकार) चाहने वाला ब्रह्मणस्पति को एकादशकपाल दे, ‘गण’ शब्द वाली याज्या-अनुवाक्या के साथ; ब्रह्मन् के विरुद्ध विश् को नष्ट करना चाहे तो यही आहुति मरुत्-सम्बन्धी याज्या-अनुवाक्या के साथ दे। स्वर्ग चाहने वाला, अपनी प्रजा को दानशील बनाना चाहने वाला, या लोगों के बीच सकुशल जाना चाहने वाला अर्यमन् को चरु दे, क्योंकि वह सूर्य (आदित्य) अर्यमन् है और जो देता है वही अर्यमन् है। इन्द्र देवों में सबसे छोटा (आनुजावर) था; प्रजापति ने उसके लिए ऐन्द्र आनुषूक एकादशकपाल अर्पित किया और ‘बुध्न’ (तल) तथा ‘अग्र’ (शिखर) शब्द वाली याज्या-अनुवाक्या से उसे तल से उठाकर देवों में सबसे आगे पहुँचा दिया। इसलिए आनुजावर क्षत्रिय यही ऐन्द्र आहुति और आनुजावर ब्राह्मण बार्हस्पत्य आनुषूक चरु दे, तो वह अपने बराबर वालों में सबसे आगे हो जाता है।
टिप्पणी:Note: यह गद्य TS 2.3.3 के उत्तरार्ध (अनुच्छेद 16–19) और TS 2.3.4 (20–23) में फैला है; अन्त का ‘एव निरग्रमेतस्य चत्वारि’ अधूरा या विकृत है और अनूदित नहीं किया गया। अर्थ-विवाद: ‘ऋद्धिपरिमितम्’ का अर्थ ‘सीमित समृद्धि वाला’ (सत्त्र) अनुमानित है। ‘ब्रह्मन् विशं वि नाशयेयम्’ का अर्थ प्रायः ‘ब्रह्मन् (पुरोहित-वर्ग) के विरुद्ध खड़ी विश् को नष्ट करूँ’ लिया जाता है, पर अर्थ अनिश्चित है। ‘आनुजावर’ को सबसे छोटा या बाद में जन्मा माना जाता है, और ‘आनुषूक’ शब्द अस्पष्ट है: इसे ‘क्रम से आगे ले जाने वाली’ आहुति समझा जाता है, पर टीकाकार एकमत नहीं हैं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The gods, wanting glory, held a sattra, but the glory went to King Soma. He went up a mountain, Agni followed him, and Agni and Soma joined together. Indra, shut out from the sacrifice, followed them and asked them to sacrifice for him. They offered for him a cake on eight potsherds to Agni, one on eleven to Indra, and a caru to Soma, and with it placed in him brilliance, strength and brahmavarcasa. So whoever has been shut out from the sacrifice should make this offering, and by joining the Agni and Soma portions to Indra's he places brilliance and brahmavarcasa in him together. A man whose wish does not come true should offer an eleven-potsherd cake to Agni and Soma, because the Brahmin belongs to Agni and drinks soma. A man who wants brahmavarcasa should offer one on eight potsherds: the eight potsherds make it Agni's, and the shyamaka millet makes it Soma's. A man who fears impotence should offer a shyamaka caru to Soma Vajin, and Soma places virile seed in him. A man who wants a village, that is power over his kinsmen, should offer an eleven-potsherd cake to Brahmanaspati with yajya and anuvakya verses that contain the word gana ('troop'). If he wants to destroy the people (vish) set against the brahman, he should make the same offering with verses to the Maruts. A man who wants heaven, or wants his people to be generous, or wants to go safely among people, should offer a caru to Aryaman, since the sun up there is Aryaman, and whoever gives is Aryaman. Indra was the youngest (anujavara) of the gods. Prajapati offered for him this anushuka cake to Indra on eleven potsherds, with verses that contain the words budhna ('base') and agra ('top'), and so raised him from the base to the top of the gods. So a Kshatriya who is anujavara should make this offering to Indra, and a Brahmin who is anujavara a caru to Brihaspati, and he becomes the foremost among his equals.
टिप्पणी:Note: This prose runs across the second half of TS 2.3.3 (paragraphs 16–19) and TS 2.3.4 (20–23). The closing words 'eva niragram etasya catvāri' are incomplete or corrupt and are left untranslated. Disputed points: 'ṛddhiparimitam' is tentatively read as 'of limited success' (describing the sattra). 'brahman viśaṃ vi nāśayeyam' is usually taken as 'destroy the people set against the brahman', but the sense is uncertain. 'ānujāvara' is understood as youngest or later-born, and 'ānuṣūka' is obscure: it is often read as an offering that 'leads up in order', but the commentators do not agree.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction