2.3.2.1
दे॒वा वै मृ॒त्योर॑बिभयु॒स्ते प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धाव॒न्तेभ्य॑ ए॒तां प्रा॑जाप॒त्यां श॒तकृ॑ष्णलां॒ निर॑वप॒त्तयै॒वैष्व॒मृत॑मदधा॒द्यो मृ॒त्योर्बि॑भी॒यात्तस्मा॑ ए॒तां प्रा॑जाप॒त्यां श॒तकृ॑ष्णलां॒ निर्व॑पेत्प्र॒जाप॑तिमे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॒न्नायु॑र्दधाति॒ सर्व॒मायु॑रेति श॒तकृ॑ष्णला भवति श॒तायुः॒ पुरु॑षः श॒तेंद्रि॑य॒ आयु॑ष्ये॒वेंद्रि॒ये ७ प्रति॑ तिष्ठति घृ॒ते भ॑व॒त्यायु॒र्वै घृ॒तम॒मृतं॒॒ हिर॑ण्य॒मायु॑श्चै॒वास्मा॑ अ॒मृतं॑ च स॒मीची॑ दधाति च॒त्वारि॑चत्वारि कृ॒ष्णला॒न्यव॑द्यति चतुरव॒त्तस्याप्त्या॑ एक॒धा ब्र॒ह्मण॒ उप॑ हरत्येक॒धैव यज॑मान॒ आयु॑र्दधात्य॒सावा॑दि॒त्यो न व्य॑रोचत॒ तस्मै॑ दे॒वाः प्राय॑श्चित्तिमैच्छ॒न्तस्मा॑ ए॒तं सौ॒र्यं च॒रुं निर॑वप॒न्तेनै॒वास्मि॒न् ८ रुच॑मदधु॒ऱ्यो ब्र॑ह्मवर्च॒सका॑मः॒ स्यात्तस्मा॑ ए॒तं सौ॒र्यं च॒रुं निर्व॑पेद॒मुमे॒वादि॒त्य२ं स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॑न्ब्रह्मवर्च॒सं द॑धाति ब्रह्मवर्च॒स्ये॑व भ॑वत्युभ॒यतो॑ रु॒क्मौ भ॑वत उभ॒यत॑ ए॒वास्मि॒न्रुचं॑ दधाति प्रया॒जेप्र॑याजे कृ॒ष्णलं॑ जुहोति दि॒ग्भ्य ए॒वास्मै᳚ ब्रह्मवर्च॒समव॑ रुन्ध आग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पेथ्सावि॒त्रं द्वाद॑शकपालं॒ भूम्यै॑ ९ च॒रुं यः का॒मये॑त॒ हिर॑ण्यं विन्देय॒ हिर॑ण्यं॒ मोप॑ नमे॒दिति॒ यदा᳚ग्ने॒यो भव॑त्याग्ने॒यं वै हिर॑ण्यं॒ यस्यै॒व हिर॑ण्यं॒ तेनै॒वैन॑द्विन्दते सावि॒त्रो भ॑वति सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वैन॑द्विन्दते॒ भूम्यै॑ च॒रुर्भ॑वत्य॒स्यामे॒वैन॑द्विन्दत॒ उपै॑नं॒॒ हिर॑ण्यं नमति॒ वि वा ए॒ष इं॑द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑णर्ध्यते॒ यो हिर॑ण्यं वि॒न्दत॑ ए॒ता १० मे॒व निर्व॑पे॒द्धिर॑ण्यं वि॒त्त्वा नेंद्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑ण॒ व्यृ॑ध्यत ए॒तामे॒व निर्व॑पे॒द्यस्य॒ हिर॑ण्यं॒ नश्ये॒द्यदा᳚ग्ने॒यो भव॑त्याग्ने॒यं वै हिर॑ण्यं॒ यस्यै॒व हिर॑ण्यं॒ तेनै॒वैन॑द्विन्दति सावि॒त्रो भ॑वति सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वैन॑द्विन्दति॒ भूम्यै॑ च॒रुर्भ॑वत्य॒स्यां वा ए॒तन्न॑श्यति॒ यन्नश्य॑त्य॒स्यामे॒वैन॑द्विन्द॒तींद्र॒ ११ स्त्वष्टुः॒ सोम॑मभी॒षहा॑पिब॒थ्स विष्व॒ङ्व्या᳚र्च्छ॒थ्स इं॑द्रि॒येण॑ सोमपी॒थेन॒ व्या᳚र्ध्यत॒ स यदू॒र्ध्वमु॒दव॑मी॒त्ते श्या॒माका॑ अभव॒न्थ्स प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धाव॒त्तस्मा॑ ए॒तं सो॑में॒द्र२ं श्या॑मा॒कं च॒रुं निर॑वप॒त्तेनै॒वास्मि॑न्निंद्रि॒यं सो॑मपी॒थम॑दधा॒द्वि वा ए॒ष इं॑द्रि॒येण॑ सोमपी॒थेन॑र्ध्यते॒ यः सोमं॒ वमि॑ति॒ यः सो॑मवा॒मी स्यात्तस्मा॑ १२ ए॒तं सो॑में॒द्र२ं श्या॑मा॒कं च॒रुं निर्व॑पे॒थ्सोमं॑ चै॒वेंद्रं॑ च॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑न्निंद्रि॒यं सो॑मपी॒थं ध॑त्तो॒ नेंद्रि॒येण॑ सोमपी॒थेन॒ व्यृ॑ध्यते॒ यथ्सौ॒म्यो भव॑ति सोमपी॒थमे॒वाव॑ रुन्धे॒ यदैं॒द्रो भव॑तींद्रि॒यं वै सो॑मपी॒थ इं॑द्रि॒यमे॒व सो॑मपी॒थमव॑ रुन्धे श्यामा॒को भ॑वत्ये॒ष वाव स सोमः॑ १३ सा॒क्षादे॒व सो॑मपी॒थमव॑ रुन्धेऽ॒ग्नये॑ दा॒त्रे पु॑रो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पे॒दिंद्रा॑य प्रदा॒त्रे पु॑रो॒डाश॒मेका॑दशकपालं प॒शुका॑मोऽ॒ग्निरे॒वास्मै॑ प॒शून् प्र॑ज॒नय॑ति वृ॒द्धानिंद्रः॒ प्र य॑च्छति॒ दधि॒ मधु॑ घृ॒तमापो॑ धा॒ना भ॑वन्त्ये॒तद्वै प॑शू॒नां रू॒पं रू॒पेणै॒व प॒शूनव॑ रुन्धे पञ्चगृही॒तं भ॑वति॒ पाङ्क्ता॒ हि प॒शवो॑ बहुरू॒पं भ॑वति बहुरू॒पा हि प॒शवः॒ १४ समृ॑ध्यै प्राजाप॒त्यं भ॑वति प्राजाप॒त्या वै प॒शवः॑ प्र॒जाप॑तिरे॒वास्मै॑ प॒शून् प्र ज॑नयत्या॒त्मा वै पुरु॑षस्य॒ मधु॒ यन्मध्व॒ग्नौ जु॒होत्या॒त्मान॑मे॒व तद्यज॑मानोऽ॒ग्नौ प्र द॑धाति प॒ङ्क्त्यौ॑ याज्यानुवा॒क्ये॑ भवतः॒ पाङ्क्तः॒ पुरु॑षः॒ पाङ्क्ता᳚ः प॒शव॑ आ॒त्मान॑मे॒व मृ॒त्योर्नि॒ष्क्रीय॑प॒शूनव॑ रुन्धे इं॒द्रि॒ये᳚स्मि॒न् भूम्या॑ ए॒तामिंद्रः॒ स्यात्तस्मै॒ सोमो॑ बहुरू॒पा
devā vai mṛtyorabibhayuste prajāpatimupādhāvantebhya etāṃ prājāpatyāṃ śatakṛṣṇalāṃ niravapattayaivaiṣvamṛtamadadhādyo mṛtyorbibhīyāttasmā etāṃ prājāpatyāṃ śatakṛṣṇalāṃ nirvapetprajāpatimeva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminnāyurdadhāti sarvamāyureti śatakṛṣṇalā bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śateṃdriya āyuṣyeveṃdriye 7 prati tiṣṭhati ghṛte bhavatyāyurvai ghṛtamamṛtaṃ hiraṇyamāyuścaivāsmā amṛtaṃ ca samīcī dadhāti catvāricatvāri kṛṣṇalānyavadyati caturavattasyāptyā ekadhā brahmaṇa upa haratyekadhaiva yajamāna āyurdadhātyasāvādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittimaicchantasmā etaṃ sauryaṃ caruṃ niravapantenaivāsmin 8 rucamadadhuṟyo brahmavarcasakāmaḥ syāttasmā etaṃ sauryaṃ caruṃ nirvapedamumevāditya2ṃ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminbrahmavarcasaṃ dadhāti brahmavarcasyeva bhavatyubhayato rukmau bhavata ubhayata evāsminrucaṃ dadhāti prayājeprayāje kṛṣṇalaṃ juhoti digbhya evāsmai̋ brahmavarcasamava rundha āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapethsāvitraṃ dvādaśakapālaṃ bhūmyai 9 caruṃ yaḥ kāmayeta hiraṇyaṃ vindeya hiraṇyaṃ mopa namediti yadā̋gneyo bhavatyāgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainadvindate sāvitro bhavati savitṛprasūta evainadvindate bhūmyai carurbhavatyasyāmevainadvindata upainaṃ hiraṇyaṃ namati vi vā eṣa iṃdriyeṇa vīryeṇardhyate yo hiraṇyaṃ vindata etā 10 meva nirvapeddhiraṇyaṃ vittvā neṃdriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyata etāmeva nirvapedyasya hiraṇyaṃ naśyedyadā̋gneyo bhavatyāgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainadvindati sāvitro bhavati savitṛprasūta evainadvindati bhūmyai carurbhavatyasyāṃ vā etannaśyati yannaśyatyasyāmevainadvindatīṃdra 11 stvaṣṭuḥ somamabhīṣahāpibathsa viṣvaṅvyā̋rcchathsa iṃdriyeṇa somapīthena vyā̋rdhyata sa yadūrdhvamudavamītte śyāmākā abhavanthsa prajāpatimupādhāvattasmā etaṃ someṃdra2ṃ śyāmākaṃ caruṃ niravapattenaivāsminniṃdriyaṃ somapīthamadadhādvi vā eṣa iṃdriyeṇa somapīthenardhyate yaḥ somaṃ vamiti yaḥ somavāmī syāttasmā 12 etaṃ someṃdra2ṃ śyāmākaṃ caruṃ nirvapethsomaṃ caiveṃdraṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāvevāsminniṃdriyaṃ somapīthaṃ dhatto neṃdriyeṇa somapīthena vyṛdhyate yathsaumyo bhavati somapīthamevāva rundhe yadaiṃdro bhavatīṃdriyaṃ vai somapītha iṃdriyameva somapīthamava rundhe śyāmāko bhavatyeṣa vāva sa somaḥ 13 sākṣādeva somapīthamava rundhe'gnaye dātre puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapediṃdrāya pradātre puroḍāśamekādaśakapālaṃ paśukāmo'gnirevāsmai paśūn prajanayati vṛddhāniṃdraḥ pra yacchati dadhi madhu ghṛtamāpo dhānā bhavantyetadvai paśūnāṃ rūpaṃ rūpeṇaiva paśūnava rundhe pañcagṛhītaṃ bhavati pāṅktā hi paśavo bahurūpaṃ bhavati bahurūpā hi paśavaḥ 14 samṛdhyai prājāpatyaṃ bhavati prājāpatyā vai paśavaḥ prajāpatirevāsmai paśūn pra janayatyātmā vai puruṣasya madhu yanmadhvagnau juhotyātmānameva tadyajamāno'gnau pra dadhāti paṅktyau yājyānuvākye bhavataḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktā̋ḥ paśava ātmānameva mṛtyorniṣkrīyapaśūnava rundhe iṃdriye̋smin bhūmyā etāmiṃdraḥ syāttasmai somo bahurūpā
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
देव मृत्यु से डरे और प्रजापति के पास गए; उसने उनके लिए सौ कृष्णल (सोने के दाने) वाली प्राजापत्य आहुति दी और उससे उनमें अमृत रखा। जो मृत्यु से डरे वह यही आहुति दे: सौ कृष्णल इसलिए कि पुरुष सौ वर्ष की आयु और सौ इन्द्रिय-शक्तियों वाला है; ये घी में होते हैं, क्योंकि घी आयु है और सोना अमृत; वह चार-चार कृष्णल काटता है और एक साथ ब्रह्मा को देता है, जिससे यजमान में एक साथ आयु रखी जाती है। आदित्य नहीं चमका तो देवों ने उसके लिए सूर्य का चरु दिया; जो ब्रह्मवर्चस चाहे वह यह चरु दे, दोनों ओर सोने की पट्टिकाएँ रखे और हर प्रयाज में एक कृष्णल की आहुति दे। जो सोना पाना चाहे, या जिसे सोना मिला हो (कि वह इन्द्रिय-बल से वंचित न हो), या जिसका सोना खो गया हो, वह अग्नि के लिए आठ कपाल का, सवितृ के लिए बारह कपाल का पुरोडाश और भूमि के लिए चरु दे, क्योंकि सोना अग्नि का है, सवितृ की प्रेरणा से मिलता है और भूमि में ही खोता और मिलता है। इन्द्र ने त्वष्टृ का सोम ज़बरदस्ती पी लिया, वह बिखर गया और इन्द्रिय-बल व सोमपान से वंचित हुआ; जो उसने ऊपर उगला वह श्यामाक बना, और प्रजापति ने उसके लिए सोम-इन्द्र का श्यामाक चरु दिया; जो सोम उगल दे वह यही चरु दे, क्योंकि श्यामाक प्रत्यक्ष सोम ही है। पशु चाहने वाला 'दाता' अग्नि को आठ कपाल का और 'प्रदाता' इन्द्र को ग्यारह कपाल का पुरोडाश दे; दही, मधु, घी, जल और भुने जौ पशुओं का रूप हैं, पाँच बार लिए जाते हैं क्योंकि पशु पाँच-गुने (पाङ्क्त) हैं; यह प्रजापति का है; मधु पुरुष का आत्मा है, अतः मधु अग्नि में होमकर यजमान स्वयं को अग्नि में रखता है, और पङ्क्ति छन्द के याज्या-अनुवाक्या से स्वयं को मृत्यु से छुड़ाकर पशु प्राप्त करता है।
टिप्पणी:Note: यह पूरा अंश ब्राह्मण (व्याख्या) है, मन्त्र नहीं; यहाँ अर्थ को संक्षिप्त किया गया है। बीच के अंक 7–14 पचास-पचास शब्दों के खण्डों के चिह्न हैं। 'कृष्णल' गुंजा-बीज के भार का सोने का दाना है। 'विष्वङ् व्यार्च्छत्' का अर्थ 'बिखर गया' या 'अंग-अंग टूट गया' — दोनों व्याख्याएँ मिलती हैं। अन्त के शब्द 'इन्द्रिये अस्मिन् भूम्या एताम् इन्द्रः स्यात् तस्मै सोमो बहुरूपा' मूल पाठ नहीं हैं, बल्कि खण्डों के आरम्भिक शब्दों की अनुक्रमणिका हैं, इसलिए उनका अनुवाद नहीं किया गया।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The gods feared death and ran to Prajapati; he offered for them this Prajapati offering of a hundred krishnalas (gold grains) and so placed immortality in them. Whoever fears death should make this offering: a hundred, because a man has a hundred years of life and a hundred powers; it is set in ghee, because ghee is life and gold is immortality; he cuts the grains four at a time and hands them to the brahman priest in one go, so that life is placed in the sacrificer all at once. When the sun did not shine, the gods offered a rice-pot to Surya for it; whoever wants brahminic lustre should offer that pot with a gold plate on either side, and offer one krishnala at each prayaja. Whoever wants to find gold, or has found gold (so as not to lose his vigour and strength), or has lost gold, should offer an eight-sherd cake to Agni, a twelve-sherd cake to Savitar and a rice-pot to the Earth, since gold belongs to Agni, is found when Savitar impels it, and is lost and found on this earth. Indra drank Tvashtar's soma by force, came apart in every direction and lost his strength and his soma-drinking; what he vomited upward became shyamaka millet, and Prajapati offered him a Soma-Indra pot of shyamaka; one who vomits soma should offer this, for shyamaka is soma itself. One who wants cattle should offer an eight-sherd cake to Agni the Giver and an eleven-sherd cake to Indra the Bestower; curds, honey, ghee, water and parched grain are the form of cattle, taken up five times because cattle are fivefold; it goes to Prajapati; honey is a man's self, so in offering honey into the fire the sacrificer places himself in it, and with verses in pankti metre he ransoms himself from death and gains cattle.
टिप्पणी:Note: The whole passage is brahmana (explanation), not recited mantra; the rendering here is condensed. The numbers 7–14 mark the fifty-word sections. A krishnala is a grain of gold weighing as much as a gunja berry. 'vishvan vyarcchat' is read as either 'came apart in all directions' or 'fell to pieces'. The closing words 'indriye 'smin bhumya etam indrah syat tasmai somo bahurupa' are not part of the text but an index of the opening words of each section, so they are left untranslated.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction