यजुर्वेदYajurveda

7.4.5.1

द्वे वाव दे॑वस॒त्त्रे द्वा॑दशा॒हश्चै॒व त्र॑यस्त्रिंशद॒हश्च॒ य ए॒वं वि॒द्वांस॑स्त्रयस्त्रिंशद॒हमास॑ते सा॒क्षादे॒व दे॒वता॑ अ॒भ्यारो॑हन्ति॒ यथा॒ खलु॒ वै श्रेया॑न॒भ्यारू॑ढः का॒मय॑ते॒ तथा॑ करोति॒ यद्य॑व॒विध्य॑ति॒ पापी॑यान्भवति॒ यदि॒ नाव॒विध्य॑ति स॒दृङ्य ए॒वं वि॒द्वांस॑स्त्रयस्त्रिंशद॒हमास॑ते॒ वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्ये॒णा व॑र्तन्तेऽह॒र्भाजो॒ वा ए॒ता दे॒वा अग्र॒ आह॑र॒ १९ न्नह॒रेकोऽभ॑ज॒ताह॒रेक॒स्ताभि॒र्वै ते प्र॒बाहु॑गार्ध्नुव॒न्॒ य ए॒वं वि॒द्वांस॑स्त्रयस्त्रिंशद॒हमास॑ते॒ सर्व॑ ए॒व प्र॒बाहु॑गृध्नुवन्ति॒ सर्वे॒ ग्राम॑णीयं॒ प्राप्नु॑वन्ति पञ्चा॒हा भ॑वन्ति॒ पञ्च॒ वा ऋ॒तवः॑ संवथ्स॒र ऋ॒तुष्वे॒व सं॑वथ्स॒रे प्रति॑ तिष्ठ॒न्त्यथो॒ पञ्चा᳚क्षरा प॒ङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञो य॒ज्ञमे॒वाव॑ रुंधते॒ त्रीण्या᳚श्वि॒नानि॑ भवन्ति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒ २० ष्वे॑व लो॒केषु॒ प्रति॑ तिष्ठ॒न्त्यथो॒ त्रीणि॒ वै य॒ज्ञस्ये᳚न्द्रि॒याणि॒ तान्ये॒वाव॑ रुंधते विश्व॒जिद्भ॑वत्य॒न्नाद्य॒स्याव॑रुद्ध्यै॒ सर्व॑पृष्ठो भवति॒ सर्व॑स्या॒भिजि॑त्यै॒ वाग्वै द्वा॑दशा॒हो यत्पु॒रस्ता᳚द्द्वादशा॒हमु॑पे॒युरना᳚प्तां॒ वाच॒मुपे॑युरुप॒दासु॑कैषां॒ वाक्स्या॑दु॒परि॑ष्टाद्द्वादशा॒हमुप॑ यन्त्या॒प्तामे॒व वाच॒मुप॑ यन्ति॒ तस्मा॑दु॒परि॑ष्टाद्वा॒चा व॑दामोऽवान्त॒रं २१ वै द॑शरा॒त्रेण॑ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत॒ यद्द॑शरा॒त्रो भव॑ति प्र॒जा ए॒व तद्यज॑मानाः सृजन्त ए॒तां ह॒ वा उ॑द॒ङ्कः शौ᳚ल्बाय॒नः स॒त्त्रस्यर्द्धि॑मुवाच॒ यद्द॑शरा॒त्रो यद्द॑शरा॒त्रो भव॑ति स॒त्त्रस्य॑र्द्ध्या॒ अथो॒ यदे॒व पूर्वे॒ष्वह॑स्सु॒ विलो॑म क्रि॒यते॒ तस्यै॒वैषा शान्ति॑र्द्व्यनी॒का वा ए॒ता रात्र॑यो॒ यज॑माना विश्व॒जिथ्स॒हाति॑रा॒त्रेण॒ पूर्वाः॒ षोड॑श स॒हाति॑रा॒त्रेणोत्त॑राः॒ षोड॑श॒ य ए॒वं वि॒द्वांस॑स्त्रयस्त्रिंशद॒हमास॑त॒ ऐषां᳚ द्व्यनी॒का प्र॒जा जा॑यतेऽतिरा॒त्राव॒भितो॑ भवतः॒ परि॑गृहीत्यै

dve vāva devasattre dvādaśāhaścaiva trayastriṃśadahaśca ya evaṃ vidvāṃsastrayastriṃśadahamāsate sākṣādeva devatā abhyārohanti yathā khalu vai śreyānabhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti yadyavavidhyati pāpīyānbhavati yadi nāvavidhyati sadṛṅya evaṃ vidvāṃsastrayastriṃśadahamāsate vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā vartante'harbhājo vā etā devā agra āhara 19 nnahareko'bhajatāharekastābhirvai te prabāhugārdhnuvan ya evaṃ vidvāṃsastrayastriṃśadahamāsate sarva eva prabāhugṛdhnuvanti sarve grāmaṇīyaṃ prāpnuvanti pañcāhā bhavanti pañca vā ṛtavaḥ saṃvathsara ṛtuṣveva saṃvathsare prati tiṣṭhantyatho pañcā̋kṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajño yajñamevāva ruṃdhate trīṇyā̋śvināni bhavanti traya ime lokā e 20 ṣveva lokeṣu prati tiṣṭhantyatho trīṇi vai yajñasye̋ndriyāṇi tānyevāva ruṃdhate viśvajidbhavatyannādyasyāvaruddhyai sarvapṛṣṭho bhavati sarvasyābhijityai vāgvai dvādaśāho yatpurastā̋ddvādaśāhamupeyuranā̋ptāṃ vācamupeyurupadāsukaiṣāṃ vāksyādupariṣṭāddvādaśāhamupa yantyāptāmeva vācamupa yanti tasmādupariṣṭādvācā vadāmo'vāntaraṃ 21 vai daśarātreṇa prajāpatiḥ prajā asṛjata yaddaśarātro bhavati prajā eva tadyajamānāḥ sṛjanta etāṃ ha vā udaṅkaḥ śaűlbāyanaḥ sattrasyarddhimuvāca yaddaśarātro yaddaśarātro bhavati sattrasyarddhyā atho yadeva pūrveṣvahassu viloma kriyate tasyaivaiṣā śāntirdvyanīkā vā etā rātrayo yajamānā viśvajithsahātirātreṇa pūrvāḥ ṣoḍaśa sahātirātreṇottarāḥ ṣoḍaśa ya evaṃ vidvāṃsastrayastriṃśadahamāsata aiṣāṃ̋ dvyanīkā prajā jāyate'tirātrāvabhito bhavataḥ parigṛhītyai

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

देवताओं के दो ही सत्र हैं: बारह दिन का और तैंतीस दिन का; जो यह जानकर तैंतीस दिन का सत्र करते हैं, वे सीधे देवताओं तक चढ़ जाते हैं, और पाप रूपी शत्रु से अलग हो जाते हैं। देवताओं ने पहले एक-एक दिन बाँट लिया था और उन दिनों से वे समान रूप से फले; इसलिए ऐसा करने वाले सब समान रूप से फलते हैं और ग्राम-नेतृत्व पाते हैं। पाँच-पाँच दिन के समूह (पाँच ऋतुएँ, पाँच अक्षर की पङ्क्ति) से वे संवत्सर में स्थिर होते हैं और यज्ञ को पाते हैं; तीन आश्विन से तीनों लोकों में स्थिर होते हैं; विश्वजित् अन्न पाने के लिए और सब पृष्ठों वाला दिन सब कुछ जीतने के लिए होता है। द्वादशाह वाणी है, इसलिए उसे अंत में रखते हैं ताकि वाणी प्राप्त रहे और क्षीण न हो; दशरात्र से प्रजापति ने प्रजा रची, इसलिए यजमान भी उससे प्रजा रचते हैं — उदङ्क शौल्बायन ने इसे सत्र की समृद्धि बताया, और यह पिछले दिनों में उलटे क्रम से किए गए कर्म की शान्ति भी है। ये रातें दो मुख वाली हैं — विश्वजित् और अतिरात्र सहित पहली सोलह, अतिरात्र सहित पिछली सोलह; इसलिए ऐसे यजमानों की प्रजा भी दो मुख वाली (दोनों ओर समर्थ) होती है, और दोनों सिरों पर अतिरात्र घेरने के लिए होते हैं।

टिप्पणी:Note: यह गद्यांश संक्षेप में दिया गया है। 'यथा श्रेयान् अभ्यारूढः...अवविध्यति' वाला उपमा-वाक्य कठिन है: सामान्य अर्थ यह है कि जिस बड़े पर कोई चढ़ जाता है, वह जैसा चाहे करता है — झटक दे तो चढ़ने वाला हीन होता है, न झटके तो बराबर रहता है; इसे यहाँ छोड़ दिया गया है। 'प्रबाहुक्' का अर्थ 'साथ-साथ, समान रूप से' लिया गया है। 'आश्विनानि' से आश्विन शस्त्र या दिन अभिप्रेत हैं, यह अस्पष्ट है। 'अवान्तरम्' (बीच में) दशरात्र के स्थान को बताता प्रतीत होता है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

There are just two sattras of the gods, the twelve-day and the thirty-three-day; those who, knowing this, sit through the thirty-three-day rite climb directly up to the deities and are parted from evil, their rival. At first these gods each took a day as their share, and with those days they prospered side by side; so all who perform this rite prosper alike and all attain village leadership. The five-day groups set them firm in the year (five seasons) and win them the sacrifice (the five-syllable paṅkti); the three Āśvinas set them firm in the three worlds; the Viśvajit is for winning food, and the day with all the pṛṣṭhas for conquering everything. The twelve-day rite is speech: placed at the start, they would reach speech unattained and it would fail them, so they place it at the end and reach speech attained — which is why we speak with speech last. With the ten-night rite Prajāpati created creatures, so by it the sacrificers too create offspring; Udaṅka Śaulbāyana called it the success of the sattra, and it also atones for whatever was done in reverse order on the earlier days. These nights are double-fronted — sixteen before with the Viśvajit and an Atirātra, sixteen after with an Atirātra — so double-fronted offspring are born to those who know this, and the Atirātras stand at both ends to enclose the rite.

टिप्पणी:Note: This passage is condensed in the gloss. The simile 'as a superior who is climbed upon… strikes down' is difficult: the usual reading is that a superior who is climbed upon does as he wishes — if he shakes the climber off, the climber is worse off; if not, he is his equal. The gloss leaves it out. 'Prabāhuk' is taken as 'side by side, equally'. Whether 'āśvināni' means Āśvina recitations or Āśvina days is unclear. 'Avāntaram' (in between) seems to give the ten-night rite's place in the middle.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction