यजुर्वेदYajurveda

7.4.3.1

ऋ॒क्षा वा इ॒यम॑लो॒मका॑सी॒थ्साका॑मय॒तौष॑धीभि॒र्वन॒स्पति॑भिः॒ प्र जा॑ये॒येति॒ सैतास्त्रिं॒॒शतं॒॒ रात्री॑रपश्य॒त्ततो॒ वा इ॒यमोष॑धीभि॒र्वन॒स्पति॑भिः॒ प्राजा॑यत॒ ये प्र॒जाका॑माः प॒शुका॑माः॒ स्युस्त ए॒ता आ॑सीर॒न्प्रैव जा॑यन्ते प्र॒जया॑ प॒शुभि॑रि॒यं वा अ॑क्षुध्य॒थ्सैतां वि॒राज॑मपश्य॒त् तामा॒त्मन्धि॒त्वान्नाद्य॒मवा॑रुं॒धौष॑धी॒ १० र्वन॒स्पती᳚न्प्र॒जां प॒शून्तेनाऽ॑वर्धत॒ सा जे॒मानं॑ महि॒मान॑मगच्छ॒द्य ए॒वं वि॒द्वांस॑ ए॒ता आस॑ते वि॒राज॑मे॒वात्मन्धि॒त्वान्नाद्य॒मव॑ रुंधते॒ वर्ध॑न्ते प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्जे॒मानं॑ महि॒मानं॑ गच्छन्ति॒ ज्योति॑रतिरा॒त्रो भ॑वति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्यानु॑ख्यात्यै॒ पृष्ठ्यः॑ षड॒हो भ॑वति॒ षड्वा ऋ॒तवः॒ षट्पृ॒ष्ठानि॑ पृ॒ष्ठैरे॒वर्तून॒न्वारो॑हन्त्यृ॒तुभिः॑ संवथ्स॒रं ते सं॑वथ्स॒र ए॒व ११ प्रति॑ तिष्ठन्ति त्रयस्त्रिं॒॒शात्त्र॑यस्त्रिं॒॒शमुप॑ यन्ति य॒ज्ञस्य॒ संत॑त्या॒ अथो᳚ प्र॒जाप॑ति॒र्वै त्र॑यस्त्रिं॒॒शः प्र॒जाप॑तिमे॒वार॑भन्ते॒ प्रति॑ष्ठित्यै त्रिण॒वो भ॑वति॒ विजि॑त्या एकविं॒॒शो भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॒ रुच॑मे॒वात्मन्द॑धते त्रि॒वृद॑ग्नि॒ष्टुद्भ॑वति पा॒प्मान॑मे॒व तेन॒ निर्द॑ह॒न्तेऽथो॒ तेजो॒ वै त्रि॒वृत्तेज॑ ए॒वात्मन्द॑धते पञ्चद॒श इ॑न्द्रस्तो॒मो भ॑वतीन्द्रि॒यमे॒वाव॑ १२ रुंधते सप्तद॒शो भ॑वत्य॒न्नाद्य॒स्याव॑रुद्ध्या॒ अथो॒ प्रैव तेन॑ जायन्त एकविं॒॒शो भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॒ रुच॑मे॒वात्मन्द॑धते चतुर्विं॒॒शो भ॑वति॒ चतु॑र्विंशतिरर्धमा॒साः सं॑वथ्स॒रः सं॑वथ्स॒रः सु॑व॒र्गो लो॒कः सं॑वथ्स॒र ए॒व सु॑व॒र्गे लो॒के प्रति॑ तिष्ठ॒न्त्यथो॑ ए॒ष वै वि॑षू॒वान्, वि॑षू॒वन्तो॑ भवन्ति॒ य ए॒वं वि॒द्वांस॑ ए॒ता आस॑ते चतुर्विं॒॒शात्पृ॒ष्ठान्युप॑ यन्ति संवथ्स॒र ए॒व प्र॑ति॒ष्ठाय॑ १३ दे॒वता॑ अ॒भ्यारो॑हन्ति त्रयस्त्रिं॒॒शात्त्र॑यस्त्रिं॒॒शमुप॑ यन्ति॒ त्रय॑स्त्रिंश॒द्वै दे॒वता॑ दे॒वता᳚स्वे॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति त्रिण॒वो भ॑वती॒मे वै लो॒कास्त्रि॑ण॒व ए॒ष्वे॑व लो॒केषु॒ प्रति॑ तिष्ठन्ति॒ द्वावे॑कविं॒॒शौ भ॑वतः॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॒ रुच॑मे॒वात्मन्द॑धते ब॒हवः॑ षोड॒शिनो॑ भवन्ति॒ तस्मा᳚द्ब॒हवः॑ प्र॒जासु॒ वृषा॑णो॒ यदे॒ते स्तोमा॒ व्यति॑षक्ता॒ भव॑न्ति॒ तस्मा॑दि॒यमोष॑धीभि॒र्वन॒स्पति॑भि॒र्व्यति॑षक्ता॒ १४ व्यति॑षज्यन्ते प्र॒जया॑ प॒शुभि॒र्य ए॒वं वि॒द्वांस॑ ए॒ता आस॒तेऽक्लृ॑प्ता॒ वा ए॒ते सु॑व॒र्गं लो॒कं य॑न्त्युच्चाव॒चान् हि स्तोमा॑नुप॒यन्ति॒ यदे॒त ऊ॒र्ध्वाः क्लृ॒प्ताः स्तोमा॒ भव॑न्ति क्लृ॒प्ता ए॒व सु॑व॒र्गं लो॒कं य॑न्त्यु॒भयो॑रेभ्यो लो॒कयो᳚ः कल्पते त्रिं॒॒शदे॒तास्त्रिं॒॒शद॑क्षरा वि॒राडन्नं॑ वि॒राड्वि॒राजै॒वान्नाद्य॒मव॑ रुंधतेऽतिरा॒त्राव॒भितो॑ भवतोऽ॒न्नाद्य॑स्य॒ परि॑गृहीत्यै ओष॑धीः संवथ्स॒र ए॒वाव॑

ṛkṣā vā iyamalomakāsīthsākāmayatauṣadhībhirvanaspatibhiḥ pra jāyeyeti saitāstriṃśataṃ rātrīrapaśyattato vā iyamoṣadhībhirvanaspatibhiḥ prājāyata ye prajākāmāḥ paśukāmāḥ syusta etā āsīranpraiva jāyante prajayā paśubhiriyaṃ vā akṣudhyathsaitāṃ virājamapaśyat tāmātmandhitvānnādyamavāruṃdhauṣadhī 10 rvanaspatī̋nprajāṃ paśūntenā'vardhata sā jemānaṃ mahimānamagacchadya evaṃ vidvāṃsa etā āsate virājamevātmandhitvānnādyamava ruṃdhate vardhante prajayā paśubhirjemānaṃ mahimānaṃ gacchanti jyotiratirātro bhavati suvargasya lokasyānukhyātyai pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bhavati ṣaḍvā ṛtavaḥ ṣaṭpṛṣṭhāni pṛṣṭhairevartūnanvārohantyṛtubhiḥ saṃvathsaraṃ te saṃvathsara eva 11 prati tiṣṭhanti trayastriṃśāttrayastriṃśamupa yanti yajñasya saṃtatyā athő prajāpatirvai trayastriṃśaḥ prajāpatimevārabhante pratiṣṭhityai triṇavo bhavati vijityā ekaviṃśo bhavati pratiṣṭhityā atho rucamevātmandadhate trivṛdagniṣṭudbhavati pāpmānameva tena nirdahante'tho tejo vai trivṛtteja evātmandadhate pañcadaśa indrastomo bhavatīndriyamevāva 12 ruṃdhate saptadaśo bhavatyannādyasyāvaruddhyā atho praiva tena jāyanta ekaviṃśo bhavati pratiṣṭhityā atho rucamevātmandadhate caturviṃśo bhavati caturviṃśatirardhamāsāḥ saṃvathsaraḥ saṃvathsaraḥ suvargo lokaḥ saṃvathsara eva suvarge loke prati tiṣṭhantyatho eṣa vai viṣūvān, viṣūvanto bhavanti ya evaṃ vidvāṃsa etā āsate caturviṃśātpṛṣṭhānyupa yanti saṃvathsara eva pratiṣṭhāya 13 devatā abhyārohanti trayastriṃśāttrayastriṃśamupa yanti trayastriṃśadvai devatā devatā̋sveva prati tiṣṭhanti triṇavo bhavatīme vai lokāstriṇava eṣveva lokeṣu prati tiṣṭhanti dvāvekaviṃśau bhavataḥ pratiṣṭhityā atho rucamevātmandadhate bahavaḥ ṣoḍaśino bhavanti tasmā̋dbahavaḥ prajāsu vṛṣāṇo yadete stomā vyatiṣaktā bhavanti tasmādiyamoṣadhībhirvanaspatibhirvyatiṣaktā 14 vyatiṣajyante prajayā paśubhirya evaṃ vidvāṃsa etā āsate'klṛptā vā ete suvargaṃ lokaṃ yantyuccāvacān hi stomānupayanti yadeta ūrdhvāḥ klṛptāḥ stomā bhavanti klṛptā eva suvargaṃ lokaṃ yantyubhayorebhyo lokayőḥ kalpate triṃśadetāstriṃśadakṣarā virāḍannaṃ virāḍvirājaivānnādyamava ruṃdhate'tirātrāvabhito bhavato'nnādyasya parigṛhītyai oṣadhīḥ saṃvathsara evāva

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

यह (पृथ्वी) पहले नंगी और बिना रोम (वनस्पति) की थी; उसने औषधियों-वनस्पतियों से फलने की इच्छा की, इन तीस रात्रियों (के सत्र) को देखा और तब फली; इसलिए जो सन्तान और पशु चाहते हैं वे यह सत्र करें। भूखी पृथ्वी ने विराज् को देखकर उसे अपने में रखा, अन्न, औषधि, वनस्पति, प्रजा और पशु पाए और महिमा को पहुँची; आगे सत्र के अंगों की व्याख्या है — ज्योति अतिरात्र स्वर्ग दिखाने के लिए, छह ऋतुओं के अनुरूप छह पृष्ठ्य दिन, और हर स्तोम का फल (त्रयस्त्रिंश = प्रजापति, त्रिवृत् से पाप जलाना, चतुर्विंश = वर्ष के चौबीस पखवाड़े, विषुवत्), तथा तीस रात्रियाँ तीस अक्षर की विराज् = अन्न हैं, दोनों ओर के अतिरात्र अन्न को घेर लेते हैं।

टिप्पणी:Note: यह लम्बा ब्राह्मण-गद्य है, इसलिए अर्थ संक्षेप में दिया गया है; हर स्तोम का फल मूल में अलग-अलग गिनाया गया है। 'ऋक्षा' का अर्थ 'नंगी/वृक्षहीन' और 'जेमानम्' का अर्थ 'श्रेष्ठता/विजय' सामान्यतः माना जाता है, पर दोनों शब्द कम मिलते हैं। अन्त के शब्द 'ओषधीः संवथ्सर एवाव' पाठ नहीं हैं, बल्कि अनुवाक-विभागों के सूचक शब्द हैं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

This (earth) was once bare and hairless; she wished to multiply with plants and trees, saw these thirty nights, and so multiplied — hence those who want offspring and cattle should hold this rite. Hungry, she saw the virāj, placed it in herself, won food, plants, trees, offspring and cattle, and reached pre-eminence and greatness; the passage then explains each part of the rite — the Jyotis atirātra for sighting heaven, the six pṛṣṭhya days matching the six seasons, the meaning of each stoma (the 33-fold is Prajāpati, the threefold burns away evil, the 24-fold is the year's 24 half-months, the viṣuvat midpoint), and the thirty nights as the thirty-syllable virāj, which is food, enclosed by an atirātra at each end.

टिप्पणी:Note: This is a long Brāhmaṇa prose passage, so the gloss condenses it; the original lists the result of each stoma one by one. 'ṛkṣā' is usually taken as 'bare/treeless' and 'jemānam' as 'superiority/victory', though both words are rare. The closing words 'oṣadhīḥ saṃvathsara evāva' are not part of the text but markers for the anuvāka's divisions.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction