6.6.11.1
प्र॒जाप॑तिर्दे॒वेभ्यो॑ य॒ज्ञान्व्यादि॑श॒थ्स रि॑रिचा॒नोऽ॑मन्यत॒ स य॒ज्ञानां॑ षोडश॒धेंद्रि॒यं वी॒र्य॑मा॒त्मान॑म॒भि सम॑क्खिद॒त् तत्षो॑ड॒श्य॑भव॒न्न वै षो॑ड॒शी नाम॑ य॒ज्ञो᳚ऽस्ति॒ यद्वाव षो॑ड॒शग्ग् स्तो॒त्रं षो॑ड॒शं श॒स्त्रं तेन॑ षोड॒शी तथ्षो॑ड॒शिनः॑ षोडशि॒त्वं यथ्षो॑ड॒शी गृ॒ह्यत॑ इन्द्रि॒यमे॒व तद्वी॒र्यं॑ यज॑मान आ॒त्मन्ध॑त्ते दे॒वेभ्यो॒ वै सु॑व॒र्गो लो॒को ३९ न प्राभ॑व॒त्त ए॒तं षो॑ड॒शिन॑मपश्य॒न्तम॑गृह्णत॒ ततो॒ वै तेभ्यः॑ सुव॒र्गो लो॒कः प्राभ॑व॒द्यथ्षो॑ड॒शी गृ॒ह्यते॑ सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒भिजि॑त्या॒ इन्द्रो॒ वै दे॒वाना॑मानुजाव॒र आ॑सी॒थ्स प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धाव॒त्तस्मा॑ ए॒तं षो॑ड॒शिनं॒ प्राय॑च्छ॒त्तम॑गृह्णीत॒ ततो॒ वै सोऽग्रं॑ दे॒वता॑नां॒ पर्यै॒द्यस्यै॒वं वि॒दुषः॑ षोड॒शी गृ॒ह्यते ४० ऽग्र॑मे॒व स॑मा॒नानां॒ पर्ये॑ति प्रातःसव॒ने गृ॑ह्णाति॒ वज्रो॒ वै षो॑ड॒शी वज्रः॑ प्रातःसव॒नग्ग् स्वादे॒वैनं॒ योने॒र्निर्गृ॑ह्णाति॒ सव॑नेसवनेऽ॒भि गृ॑ह्णाति॒ सव॑नाथ्सवनादे॒वैनं॒ प्र ज॑नयति तृतीयसव॒ने प॒शुका॑मस्य गृह्णीया॒द्वज्रो॒ वै षो॑ड॒शी प॒शव॑स्तृतीयसव॒नं वज्रे॑णै॒वास्मै॑ तृतीयसव॒नात्प॒शूनव॑ रुंधे॒ नोक्थ्ये॑ गृह्णीयात्प्र॒जा वै प॒शव॑ उ॒क्थानि॒ यदु॒क्थ्ये॑ ४१ गृह्णी॒यात्प्र॒जां प॒शून॑स्य॒ निर्द॑हेदतिरा॒त्रे प॒शुका॑मस्य गृह्णीया॒द्वज्रो॒ वै षो॑ड॒शी वज्रे॑णै॒वास्मै॑ प॒शून॑व॒रुध्य॒ रात्रि॑यो॒परि॑ष्टाच्छमय॒त्यप्य॑ग्निष्टो॒मे रा॑ज॒न्य॑स्य गृह्णीयाद्व्या॒वृत्का॑मो॒ हि रा॑ज॒न्यो॑ यज॑ते सा॒ह्न ए॒वास्मै॒ वज्रं॑ गृह्णाति॒ स ए॑नं॒ वज्रो॒ भूत्या॑ इन्धे॒ निर्वा॑ दहत्येकविं॒॒शग्ग् स्तो॒त्रं भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒ हरि॑वच्छस्यत॒ इन्द्र॑स्य प्रि॒यं धामो ४२ पा᳚प्नोति॒ कनी॑यांसि॒ वै दे॒वेषु॒ छन्दा॒ग्॒स्यास॒ञ्ज्याया॒ग्॒स्यसु॑रेषु॒ ते दे॒वाः कनी॑यसा॒ छंद॑सा॒ ज्याय॒श्छन्दोऽ॒भि व्य॑शंस॒न्ततो॒ वै तेऽसु॑राणां लो॒कम॑वृञ्जत॒ यत्कनी॑यसा॒ छंद॑सा॒ ज्याय॒श्छन्दोऽ॒भि वि॒शंस॑ति॒ भ्रातृ॑व्यस्यै॒व तल्लो॒कं वृ॑ङ्क्ते॒ षड॒क्षरा॒ण्यति॑ रेचयन्ति॒ षड्वा ऋ॒तव॑ ऋ॒तूने॒व प्री॑णाति च॒त्वारि॒ पूर्वा॒ण्यव॑ कल्पयन्ति॒ ४३ चतु॑ष्पद ए॒व प॒शूनव॑ रुंधे॒ द्वे उत्त॑रे द्वि॒पद॑ ए॒वाव॑ रुंधेऽनु॒ष्टुभ॑म॒भि सं पा॑दयन्ति॒ वाग्वा अ॑नु॒ष्टुप्तस्मा᳚त्प्रा॒णानां॒ वागु॑त्त॒मा स॑मयाविषि॒ते सूर्ये॑ षोड॒शिनः॑ स्तो॒त्रमु॒पाक॑रोत्ये॒तस्मि॒न्वै लो॒क इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑हन्थ्सा॒क्षादे॒व वज्रं॒ भ्रातृ॑व्याय॒ प्र ह॑रत्यरुणपिश॒ङ्गोऽश्वो॒ दक्षि॑णै॒तद्वै वज्र॑स्य रू॒पं समृ॑द्ध्यै लो॒को वि॒दुषः॑ षोड॒शी गृ॒ह्यते॒ यदुक्थ्ये॑ धाम॑ कल्पयन्ति
prajāpatirdevebhyo yajñānvyādiśathsa riricāno'manyata sa yajñānāṃ ṣoḍaśadheṃdriyaṃ vīryamātmānamabhi samakkhidat tatṣoḍaśyabhavanna vai ṣoḍaśī nāma yajñő'sti yadvāva ṣoḍaśagg stotraṃ ṣoḍaśaṃ śastraṃ tena ṣoḍaśī tathṣoḍaśinaḥ ṣoḍaśitvaṃ yathṣoḍaśī gṛhyata indriyameva tadvīryaṃ yajamāna ātmandhatte devebhyo vai suvargo loko 39 na prābhavatta etaṃ ṣoḍaśinamapaśyantamagṛhṇata tato vai tebhyaḥ suvargo lokaḥ prābhavadyathṣoḍaśī gṛhyate suvargasya lokasyābhijityā indro vai devānāmānujāvara āsīthsa prajāpatimupādhāvattasmā etaṃ ṣoḍaśinaṃ prāyacchattamagṛhṇīta tato vai so'graṃ devatānāṃ paryaidyasyaivaṃ viduṣaḥ ṣoḍaśī gṛhyate 40 'grameva samānānāṃ paryeti prātaḥsavane gṛhṇāti vajro vai ṣoḍaśī vajraḥ prātaḥsavanagg svādevainaṃ yonernirgṛhṇāti savanesavane'bhi gṛhṇāti savanāthsavanādevainaṃ pra janayati tṛtīyasavane paśukāmasya gṛhṇīyādvajro vai ṣoḍaśī paśavastṛtīyasavanaṃ vajreṇaivāsmai tṛtīyasavanātpaśūnava ruṃdhe nokthye gṛhṇīyātprajā vai paśava ukthāni yadukthye 41 gṛhṇīyātprajāṃ paśūnasya nirdahedatirātre paśukāmasya gṛhṇīyādvajro vai ṣoḍaśī vajreṇaivāsmai paśūnavarudhya rātriyopariṣṭācchamayatyapyagniṣṭome rājanyasya gṛhṇīyādvyāvṛtkāmo hi rājanyo yajate sāhna evāsmai vajraṃ gṛhṇāti sa enaṃ vajro bhūtyā indhe nirvā dahatyekaviṃśagg stotraṃ bhavati pratiṣṭhityai harivacchasyata indrasya priyaṃ dhāmo 42 pā̋pnoti kanīyāṃsi vai deveṣu chandāgsyāsañjyāyāgsyasureṣu te devāḥ kanīyasā chaṃdasā jyāyaśchando'bhi vyaśaṃsantato vai te'surāṇāṃ lokamavṛñjata yatkanīyasā chaṃdasā jyāyaśchando'bhi viśaṃsati bhrātṛvyasyaiva tallokaṃ vṛṅkte ṣaḍakṣarāṇyati recayanti ṣaḍvā ṛtava ṛtūneva prīṇāti catvāri pūrvāṇyava kalpayanti 43 catuṣpada eva paśūnava ruṃdhe dve uttare dvipada evāva ruṃdhe'nuṣṭubhamabhi saṃ pādayanti vāgvā anuṣṭuptasmā̋tprāṇānāṃ vāguttamā samayāviṣite sūrye ṣoḍaśinaḥ stotramupākarotyetasminvai loka indro vṛtramahanthsākṣādeva vajraṃ bhrātṛvyāya pra haratyaruṇapiśaṅgo'śvo dakṣiṇaitadvai vajrasya rūpaṃ samṛddhyai loko viduṣaḥ ṣoḍaśī gṛhyate yadukthye dhāma kalpayanti
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
प्रजापति ने देवों में यज्ञ बाँट दिए और स्वयं को रिक्त माना; तब उसने यज्ञों से सोलह प्रकार से इन्द्रिय-शक्ति और वीर्य अपने में खींच लिया, वही षोडशी हुआ। षोडशी नाम का कोई यज्ञ नहीं है; सोलहवाँ स्तोत्र और सोलहवाँ शस्त्र होने से यह षोडशी कहलाता है, और इसे ग्रहण करने पर यजमान अपने में शक्ति और वीर्य धारण करता है। देवों को स्वर्गलोक नहीं मिल रहा था; उन्होंने यह षोडशी देखा और ग्रहण किया, तब स्वर्गलोक उन्हें मिला। इन्द्र देवों में सबसे छोटा था; उसने प्रजापति के पास जाकर यह षोडशी पाया, ग्रहण किया और देवताओं में अग्रणी हो गया; जो ऐसा जानकर इसे ग्रहण करता है, वह अपने समान लोगों में अग्रणी होता है। इसे प्रातःसवन में ग्रहण करते हैं, क्योंकि षोडशी वज्र है और प्रातःसवन भी वज्र है; हर सवन में इसे ग्रहण करके वे इसे सवन-सवन से उत्पन्न करते हैं। पशु चाहने वाले के लिए इसे तृतीयसवन में लें, क्योंकि तृतीयसवन पशु है; उक्थ्य में न लें, क्योंकि उक्थ प्रजा और पशु हैं और वहाँ लेने से वह उसकी प्रजा और पशुओं को जला देगा। अतिरात्र में भी पशु चाहने वाले के लिए लें: वज्र से पशु प्राप्त कर रात्रि से बाद में उसे शान्त करता है। राजन्य के लिए अग्निष्टोम में भी लें, क्योंकि राजन्य अलग दिखने की इच्छा से यज्ञ करता है; वह वज्र उसे या तो समृद्धि के लिए प्रज्वलित करता है या जला देता है। स्तोत्र दृढ़ता के लिए इक्कीस-स्तोम वाला होता है; ‘हरि’ शब्द वाला शस्त्र पढ़ा जाता है, जिससे वह इन्द्र का प्रिय धाम पाता है। देवों के छन्द छोटे थे और असुरों के बड़े; देवों ने छोटे छन्द से बड़े छन्द के ऊपर शंसन करके असुरों का लोक छीन लिया, वैसे ही यह शत्रु का लोक छीन लेता है। छह अक्षर अधिक रहते हैं — छह ऋतुएँ हैं, इससे ऋतुओं को प्रसन्न करता है; पहले चार (पाद) ठीक बैठते हैं — चार पैर वाले पशु पाता है; बाद के दो — दो पैर वालों को पाता है; इन्हें अनुष्टुभ् में समाहित करते हैं, अनुष्टुभ् वाक् है, इसलिए प्राणों में वाक् सबसे ऊपर है। सूर्य के आधा अस्त होने पर षोडशी का स्तोत्र आरम्भ करते हैं, क्योंकि उसी समय इन्द्र ने वृत्र को मारा था; इससे वह सीधे शत्रु पर वज्र चलाता है। लाल-पीला घोड़ा दक्षिणा है; यह वज्र का रूप है, समृद्धि के लिए।
टिप्पणी:Note: यह लम्बा ब्राह्मण-खण्ड है; यहाँ अर्थ संक्षेप में दिया गया है, पर कोई मुख्य बात छोड़ी नहीं गई है। ‘समक्खिदत्’ दुर्लभ क्रिया है, इसे सामान्यतः ‘निचोड़कर / खींचकर इकट्ठा किया’ समझा जाता है। ‘व्यावृत्काम’ का अर्थ ‘दूसरों से अलग या श्रेष्ठ होने का इच्छुक’ लिया गया है। ‘समयाविषिते सूर्ये’ का अर्थ प्रायः ‘सूर्य के आधा अस्त होने पर’ किया जाता है। छन्द-गणना (छह अक्षर अधिक, चार और दो) का ठीक अर्थ किस पद-विभाजन से निकलता है, इस पर व्याख्याकार एकमत नहीं हैं। अन्त के शब्द ‘लोको विदुषः षोडशी गृह्यते यदुक्थ्ये धाम कल्पयन्ति’ पाठ का भाग नहीं हैं; ये पचास-पचास शब्दों के खण्डों (39–43) के प्रारम्भिक शब्दों की अनुक्रमणी हैं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
Prajāpati distributed the sacrifices among the gods and felt himself emptied; he drew power and vigour from the sacrifices sixteenfold into himself, and that became the Ṣoḍaśin. There is no sacrifice called Ṣoḍaśin; it is named so because its stotra is the sixteenth and its śastra the sixteenth, and when the Ṣoḍaśin cup is drawn the sacrificer places power and vigour in himself. The heavenly world did not appear for the gods; they saw this Ṣoḍaśin, drew it, and then it appeared for them, so it is drawn to win the heavenly world. Indra was the youngest of the gods; he ran to Prajāpati, who gave him the Ṣoḍaśin; he drew it and rose to the top of the deities, and whoever draws it with this knowledge rises to the top of his equals. It is drawn at the morning pressing, because the Ṣoḍaśin is the vajra and so is the morning pressing; drawing it at each pressing, he generates it from each pressing. For someone who wants cattle it should be drawn at the third pressing, which is cattle; it should not be drawn at an ukthya rite, since the ukthas are offspring and cattle and he would burn them up. At an atirātra too, for someone who wants cattle: having secured the cattle with the vajra, he calms it afterwards with the night. It may also be drawn at an agniṣṭoma for a rājanya, who sacrifices wishing to stand apart; the vajra then either kindles him to prosperity or burns him up. The stotra is twenty-one-fold, for a firm footing; a śastra containing the word hari is recited, and he reaches Indra's dear abode. The gods had the smaller metres and the asuras the larger; by reciting a smaller metre over a larger one the gods took the asuras' world, and so does he take his rival's world. Six syllables are left over: there are six seasons, so he pleases the seasons; the first four fit, securing four-footed cattle, the last two secure two-footed ones; they make it add up to an anuṣṭubh, which is speech, so speech is the highest of the breaths. He begins the Ṣoḍaśin stotra when the sun is half set, the time when Indra killed Vṛtra, so he hurls the vajra straight at his rival. A reddish-tawny horse is the fee; that is the form of the vajra, for success.
टिप्पणी:Note: This is a long Brāhmaṇa passage; the meaning is given in condensed form, but no main point has been left out. Samakkhidat is a rare verb, usually taken as 'squeezed out / drew together'. Vyāvṛtkāma is read as 'wishing to stand apart or above others'. Samayāviṣite sūrye is commonly taken as 'when the sun is half set'. Commentators do not agree on exactly which division into pādas produces the metrical count (six syllables left over, four and two). The closing words 'loko viduṣaḥ ṣoḍaśī gṛhyate yadukthye dhāma kalpayanti' are not part of the text: they index the opening words of the fifty-word sections (39–43).
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction