6.5.7.1
अ॒न्त॒र्या॒म॒पा॒त्रेण॑ सावि॒त्रमा᳚ग्रय॒णाद्गृ॑ह्णाति प्र॒जाप॑ति॒र्वा ए॒ष यदा᳚ग्रय॒णः प्र॒जानां᳚ प्र॒जन॑नाय॒ न सा॑दय॒त्यस॑न्ना॒द्धि प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते॒ नानु॒ वष॑ट्करोति॒ यद॑नुवषट्कु॒र्याद्रु॒द्रं प्र॒जा अ॒न्वव॑सृजेदे॒ष वै गा॑य॒त्रो दे॒वानां॒ यथ्स॑वि॒तैष गा॑यत्रि॒यै लो॒के गृ॑ह्यते॒ यदा᳚ग्रय॒णो यद॑न्तर्यामपा॒त्रेण॑ सावि॒त्रमा᳚ग्रय॒णाद्गृ॒ह्णाति॒ स्वादे॒वैनं॒ योने॒र्निर्गृ॑ह्णाति॒ विश्वे॑ २४ दे॒वास्तृ॒तीयं॒॒ सव॑नं॒ नोद॑यच्छ॒न्ते स॑वि॒तारं॑ प्रातःसव॒नभा॑गं॒॒ सन्तं॑ तृतीयसव॒नम॒भि पर्य॑णय॒न्ततो॒ वै ते तृ॒तीयं॒॒ सव॑न॒मुद॑यच्छ॒न्॒, यत्तृ॑तीयसव॒ने सा॑वि॒त्रो गृ॒ह्यते॑ तृ॒तीय॑स्य॒ सव॑न॒स्योद्य॑त्यै सवितृपा॒त्रेण॑ वैश्वदे॒वं क॒लशा᳚द्गृह्णाति वैश्वदे॒व्यो॑ वै प्र॒जा वै᳚श्वदे॒वः क॒लशः॑ सवि॒ता प्र॑स॒वाना॑मीशे॒ यथ्स॑वितृपा॒त्रेण॑ वैश्वदे॒वं क॒लशा᳚द्गृ॒ह्णाति॑ सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वास्मै᳚ प्र॒जाः प्र २५ ज॑नयति॒ सोमे॒ सोम॑म॒भि गृ॑ह्णाति॒ रेत॑ ए॒व तद्द॑धाति सु॒शर्मा॑सि सुप्रतिष्ठा॒न इत्या॑ह॒ सोमे॒ हि सोम॑मभिगृ॒ह्णाति॒ प्रति॑ष्ठित्या ए॒तस्मि॒न्वा अपि॒ ग्रहे॑ मनु॒ष्ये᳚भ्यो दे॒वेभ्यः॑ पि॒तृभ्यः॑ क्रियते सु॒शर्मा॑सि सुप्रतिष्ठा॒न इत्या॑ह मनु॒ष्ये᳚भ्य ए॒वैतेन॑ करोति बृ॒हदित्या॑ह दे॒वेभ्य॑ ए॒वैतेन॑ करोति॒ नम॒ इत्या॑ह पि॒तृभ्य॑ ए॒वैतेन॑ करोत्ये॒ताव॑ती॒र्वै दे॒वता॒स्ताभ्य॑ ए॒वैनं॒॒ सर्वा᳚भ्यो गृह्णात्ये॒ष ते॒ योनि॒र्विश्वे᳚भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॒ इत्या॑ह वैश्वदे॒वो ह्ये॑षः विश्वे॒ प्र पि॒तृभ्य॑ ए॒वैतेन॑ करो॒त्येका॒न्न
antaryāmapātreṇa sāvitramā̋grayaṇādgṛhṇāti prajāpatirvā eṣa yadā̋grayaṇaḥ prajānāṃ̋ prajananāya na sādayatyasannāddhi prajāḥ prajāyante nānu vaṣaṭkaroti yadanuvaṣaṭkuryādrudraṃ prajā anvavasṛjedeṣa vai gāyatro devānāṃ yathsavitaiṣa gāyatriyai loke gṛhyate yadā̋grayaṇo yadantaryāmapātreṇa sāvitramā̋grayaṇādgṛhṇāti svādevainaṃ yonernirgṛhṇāti viśve 24 devāstṛtīyaṃ savanaṃ nodayacchante savitāraṃ prātaḥsavanabhāgaṃ santaṃ tṛtīyasavanamabhi paryaṇayantato vai te tṛtīyaṃ savanamudayacchan, yattṛtīyasavane sāvitro gṛhyate tṛtīyasya savanasyodyatyai savitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśā̋dgṛhṇāti vaiśvadevyo vai prajā vai̋śvadevaḥ kalaśaḥ savitā prasavānāmīśe yathsavitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśā̋dgṛhṇāti savitṛprasūta evāsmai̋ prajāḥ pra 25 janayati some somamabhi gṛhṇāti reta eva taddadhāti suśarmāsi supratiṣṭhāna ityāha some hi somamabhigṛhṇāti pratiṣṭhityā etasminvā api grahe manuṣye̋bhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ kriyate suśarmāsi supratiṣṭhāna ityāha manuṣye̋bhya evaitena karoti bṛhadityāha devebhya evaitena karoti nama ityāha pitṛbhya evaitena karotyetāvatīrvai devatāstābhya evainaṃ sarvā̋bhyo gṛhṇātyeṣa te yonirviśve̋bhyastvā devebhya ityāha vaiśvadevo hyeṣaḥ viśve pra pitṛbhya evaitena karotyekānna
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
अन्तर्याम-पात्र से वह आग्रयण में से सावित्र ग्रह लेता है। आग्रयण प्रजापति है, इसलिए यह प्रजा के जन्म के लिए है। वह इसे नीचे नहीं रखता, क्योंकि जो रखा नहीं गया उसी से प्रजा जन्म लेती है। वह अनुवषट्कार नहीं करता, क्योंकि ऐसा करने पर वह रुद्र को प्रजा के पीछे छोड़ देगा। देवों में सविता गायत्री से जुड़ा है और आग्रयण गायत्री के स्थान पर लिया जाता है, इसलिए वह सविता को उसके अपने उद्गम से ही निकालता है। विश्वेदेव तीसरे सवन को उठा नहीं पा रहे थे। तब वे सविता को, जिसका भाग प्रातःसवन में था, तीसरे सवन तक ले आए और तभी उसे उठा पाए; इसलिए तीसरे सवन को उठाने के लिए सावित्र ग्रह तीसरे सवन में लिया जाता है। सवितृ-पात्र से वह कलश में से वैश्वदेव ग्रह लेता है। प्रजा विश्वेदेवों की है, कलश विश्वेदेवों का है और सविता प्रेरणा का स्वामी है; इसलिए सविता की प्रेरणा से ही वह यजमान के लिए प्रजा उत्पन्न करता है। वह सोम पर सोम लेता है; इससे वह वीर्य स्थापित करता है। 'तुम अच्छी शरण वाले हो, अच्छी प्रतिष्ठा वाले हो' — यह वह स्थिरता के लिए कहता है, क्योंकि वह सोम पर सोम लेता है। यह ग्रह मनुष्यों, देवों और पितरों के लिए भी किया जाता है: 'सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानः' कहकर वह इसे मनुष्यों के लिए करता है, 'बृहत्' कहकर देवों के लिए और 'नमः' कहकर पितरों के लिए। देवता इतने ही हैं, इसलिए वह इसे उन सबके लिए लेता है। 'यह तुम्हारा स्थान है, तुम्हें विश्वेदेवों के लिए' — यह वह इसलिए कहता है कि यह ग्रह विश्वेदेवों का है।
टिप्पणी:Note: यह पूरा अंश ब्राह्मण गद्य है। इसके भीतर उद्धृत मन्त्र-अंश 'सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानः… बृहत्… नमः… एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः' वैश्वदेव ग्रह लेते समय बोले जाते हैं। 'कलश' का अर्थ सामान्यतः द्रोणकलश लिया जाता है। 'एष गायत्रो देवानां यत् सविता' वाक्य का अर्थ यह लिया गया है कि सविता गायत्री छन्द से जुड़ा है। अन्त के शब्द 'विश्वे प्र पितृभ्य एवैतेन करोत्येकान्न…' अनुवाक के अनुक्रमणी-चिह्न हैं, यानी प्रत्येक पचास शब्दों के खण्ड के आरम्भिक शब्द और अन्तिम खण्ड की शब्द-संख्या। ये पाठ का भाग नहीं हैं, इसलिए इनका अनुवाद नहीं किया गया। संख्याएँ 24 और 25 भी खण्ड-चिह्न हैं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
With the antaryama cup he draws the Savitra cup from the agrayana. The agrayana is Prajapati, so this is for the birth of offspring. He does not set it down, for offspring are born from what has not been set down. He does not make the follow-up vashat call, for if he did he would let Rudra loose on the offspring. Among the gods Savitar belongs with the gayatri, and the agrayana is drawn in the place of the gayatri; so he draws Savitar from his own source. The Vishve Devas could not lift up the third pressing. So they brought Savitar, whose share was in the morning pressing, over to the third pressing, and only then could they lift it up; so the Savitra cup is drawn at the third pressing to lift it up. With Savitar's cup he draws the Vaishvadeva cup from the kalasha. Offspring belong to all the gods, the kalasha belongs to all the gods, and Savitar rules over impulses; so it is with Savitar's impulse that he brings forth offspring for the sacrificer. He draws soma onto soma, and in this way he puts seed in place. He says 'You give good shelter, you stand firm,' for stability, since he draws soma onto soma. This cup is also offered to men, gods and ancestors: with 'You give good shelter, you stand firm' he offers it to men, with 'great' to the gods, and with 'homage' to the ancestors. Those are all the deities there are, so he draws it for all of them. He says 'This is your place; you for the Vishve Devas,' because this cup belongs to all the gods.
टिप्पणी:Note: The whole passage is brahmana prose. The mantra words quoted inside it, 'suśarmāsi supratiṣṭhānaḥ… bṛhat… namaḥ… eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhyaḥ', are recited while drawing the Vaishvadeva cup. 'Kalasha' is usually taken to mean the droṇakalasha. 'eṣa gāyatro devānāṃ yat savitā' is taken to mean that Savitar is linked with the gayatri metre. The closing words 'viśve pra pitṛbhya evaitena karoty ekānna…' are the anuvaka's index markers: the opening words of each fifty-word section and the word count of the last section. They are not part of the text, so they are not translated. The numbers 24 and 25 are section markers too.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction