यजुर्वेदYajurveda

6.5.11.1

प्रान्यानि॒ पात्रा॑णि यु॒ज्यन्ते॒ नान्यानि॒ यानि॑ परा॒चीना॑नि प्रयु॒ज्यन्तेऽ॒मुमे॒व तैर्लो॒कम॒भि ज॑यति॒ परा॑ङिव॒ ह्य॑सौ लो॒को यानि॒ पुनः॑ प्रयु॒ज्यन्त॑ इ॒ममे॒व तैर्लो॒कम॒भि ज॑यति॒ पुनः॑पुनरिव॒ ह्य॑यं लो॒कः प्रान्यानि॒ पात्रा॑णि यु॒ज्यन्ते॒ नान्यानि॒ यानि॑ परा॒चीना॑नि प्रयु॒ज्यन्ते॒ तान्यन्वोष॑धयः॒ परा॑ भवन्ति॒ यानि॒ पुनः॑ ४० प्रयु॒ज्यन्ते॒ तान्यन्वोष॑धयः॒ पुन॒रा भ॑वन्ति॒ प्रान्यानि॒ पात्रा॑णि यु॒ज्यन्ते॒ नान्यानि॒ यानि॑ परा॒चीना॑नि प्रयु॒ज्यन्ते॒ तान्यन्वा॑र॒ण्याः प॒शवोऽर॑ण्य॒मप॑ यन्ति॒ यानि॒ पुनः॑ प्रयु॒ज्यन्ते॒ तान्यनु॑ ग्रा॒म्याः प॒शवो॒ ग्राम॑मु॒पाव॑यन्ति॒ यो वै ग्रहा॑णां नि॒दानं॒ वेद॑ नि॒दान॑वान्भव॒त्याज्य॒मित्यु॒क्थं तद्वै ग्रहा॑णां नि॒दानं॒ यदु॑पां॒॒शु शंस॑ति॒ त ४१ दु॑पाग्श्वन्तर्या॒मयो॒र्यदु॒च्चैस्तदित॑रेषां॒ ग्रहा॑णामे॒तद्वै ग्रहा॑णां नि॒दानं॒ य ए॒वं वेद॑ नि॒दान॑वान्भवति॒ यो वै ग्रहा॑णां मिथु॒नं वेद॒ प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्मिथु॒नैर्जा॑यते स्था॒लीभि॑र॒न्ये ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते॑ वाय॒व्यै॑र॒न्य ए॒तद्वै ग्रहा॑णां मिथु॒नं य ए॒वं वेद॒ प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्मिथु॒नैर्जा॑यत॒ इन्द्र॒स्त्वष्टुः॒ सोम॑मभी॒षहा॑पिब॒थ्स विष्व॒ङ् ४२ व्या᳚र्च्छ॒थ्स आ॒त्मन्ना॒रम॑णं॒ नावि॑न्द॒थ्स ए॒तान॑नुसव॒नं पु॑रो॒डाशा॑नपश्य॒त्तान्निर॑वप॒त्तैर्वै स आ॒त्मन्ना॒रम॑णमकुरुत॒ तस्मा॑दनुसव॒नं पु॑रो॒डाशा॒ निरु॑प्यन्ते॒ तस्मा॑दनुसव॒नं पु॑रो॒डाशा॑नां॒ प्राश्नी॑यादा॒त्मन्ने॒वारम॑णं कुरुते॒ नैनं॒॒ सोमोऽति॑ पवते ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ नर्चा न यजु॑षा प॒ङ्क्तिरा᳚प्य॒तेऽथ॒ किं य॒ज्ञस्य॑ पाङ्क्त॒त्वमिति॑ धा॒नाः क॑रं॒भः प॑रिवा॒पः पु॑रो॒डाशः॑ पय॒स्या॑ तेन॑ प॒ङ्क्तिरा᳚प्यते॒ तद्य॒ज्ञस्य॑ पाङ्क्त॒त्वम् भ॒व॒न्ति॒ यानि॒ पुनः॒ शंस॑ति॒

prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante'mumeva tairlokamabhi jayati parāṅiva hyasau loko yāni punaḥ prayujyanta imameva tairlokamabhi jayati punaḥpunariva hyayaṃ lokaḥ prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante tānyanvoṣadhayaḥ parā bhavanti yāni punaḥ 40 prayujyante tānyanvoṣadhayaḥ punarā bhavanti prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante tānyanvāraṇyāḥ paśavo'raṇyamapa yanti yāni punaḥ prayujyante tānyanu grāmyāḥ paśavo grāmamupāvayanti yo vai grahāṇāṃ nidānaṃ veda nidānavānbhavatyājyamityukthaṃ tadvai grahāṇāṃ nidānaṃ yadupāṃśu śaṃsati ta 41 dupāgśvantaryāmayoryaduccaistaditareṣāṃ grahāṇāmetadvai grahāṇāṃ nidānaṃ ya evaṃ veda nidānavānbhavati yo vai grahāṇāṃ mithunaṃ veda pra prajayā paśubhirmithunairjāyate sthālībhiranye grahā gṛhyante vāyavyairanya etadvai grahāṇāṃ mithunaṃ ya evaṃ veda pra prajayā paśubhirmithunairjāyata indrastvaṣṭuḥ somamabhīṣahāpibathsa viṣvaṅ 42 vyā̋rcchathsa ātmannāramaṇaṃ nāvindathsa etānanusavanaṃ puroḍāśānapaśyattānniravapattairvai sa ātmannāramaṇamakuruta tasmādanusavanaṃ puroḍāśā nirupyante tasmādanusavanaṃ puroḍāśānāṃ prāśnīyādātmannevāramaṇaṃ kurute nainaṃ somo'ti pavate brahmavādino vadanti narcā na yajuṣā paṅktirā̋pyate'tha kiṃ yajñasya pāṅktatvamiti dhānāḥ karaṃbhaḥ parivāpaḥ puroḍāśaḥ payasyā tena paṅktirā̋pyate tadyajñasya pāṅktatvam bhavanti yāni punaḥ śaṃsati

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

कुछ पात्र आगे काम में लाए जाते हैं, कुछ नहीं। जो पात्र एक बार आगे की ओर (लौटाए बिना) प्रयुक्त होते हैं, उनसे यजमान उस लोक को जीतता है, क्योंकि वह लोक मानो दूर की ओर मुड़ा हुआ है; जो बार-बार प्रयुक्त होते हैं, उनसे इस लोक को जीतता है, क्योंकि यह लोक मानो बार-बार लौटने वाला है। पहले प्रकार के पात्रों के अनुसार औषधियाँ नष्ट होती हैं और वन्य पशु वन को चले जाते हैं; दूसरे प्रकार के पात्रों के अनुसार औषधियाँ फिर उगती हैं और ग्राम्य पशु गाँव लौट आते हैं। जो ग्रहों का निदान (आधार) जानता है वह आधार वाला होता है: 'आज्य' नामक उक्थ ही ग्रहों का निदान है — उसमें जो धीमे स्वर में पढ़ा जाता है वह उपांशु और अन्तर्याम ग्रहों का है, जो ऊँचे स्वर में वह शेष ग्रहों का। जो ग्रहों का जोड़ा जानता है वह संतान, पशुओं और जोड़ों के साथ बढ़ता है: कुछ ग्रह स्थालियों से लिए जाते हैं, कुछ वायव्य पात्रों से — यही ग्रहों का जोड़ा है। इन्द्र ने त्वष्टा का सोम बलपूर्वक पिया; वह चारों ओर बिखर गया और अपने भीतर उसे कोई ठहराव न मिला। तब उसने प्रत्येक सवन के लिए ये पुरोडाश देखे, उन्हें अर्पित किया और उनसे अपने भीतर ठहराव बनाया; इसीलिए प्रत्येक सवन पर पुरोडाश अर्पित किए जाते हैं, और इसीलिए प्रत्येक सवन पर पुरोडाशों में से खाना चाहिए — वह अपने भीतर ठहराव बनाता है और सोम उसके भीतर से बाहर नहीं बह निकलता। ब्रह्मवादी पूछते हैं: पङ्क्ति न ऋचा से प्राप्त होती है न यजुस् से, तो यज्ञ का पाँच-गुना होना क्या है? धाना (भुने जौ), करम्भ, परिवाप, पुरोडाश और पयस्या — इनसे पङ्क्ति प्राप्त होती है; यही यज्ञ का पाँच-गुना होना है।

टिप्पणी:Note: 'प्र अन्यानि पात्राणि युज्यन्ते न अन्यानि' का सटीक अर्थ कठिन है; सामान्य व्याख्या है कि कुछ पात्र एक ही बार (आगे की ओर) काम आते हैं और कुछ बार-बार। 'निदान' को आधार/मूल माना गया है। 'आरमण' को ठहराव/सहारा पढ़ा गया है, और 'सोमोऽति पवते' को सोम का शरीर से बाहर बह जाना (वमन या विरेचन)। करम्भ (घी मिला जौ का सत्तू) और परिवाप (भुने चावल या लावा) के अर्थ टीकाकारों में थोड़े भिन्न हैं। पाठ के अन्त में 'भवन्ति यानि पुनः शंसति' संभवतः पाठ-त्रुटि या अनुक्रम का अंश है, इसलिए अनुवाद में शामिल नहीं किया गया।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

Some vessels are put to use going forward, others are not. With those used once, turned away, he wins yonder world, for that world is turned away, as it were; with those used again, he wins this world, for this world comes again and again, as it were. Plants decline after the former and come back after the latter; wild animals go off to the forest after the former, and village animals come back to the village after the latter. Whoever knows the foundation (nidāna) of the grahas comes to have a foundation: the uktha called Ājya is that foundation. What is recited in it in a low voice belongs to the Upāṃśu and Antaryāma grahas, and what is recited aloud belongs to the other grahas. Whoever knows the pairing of the grahas is born forth with offspring, cattle and pairs: some grahas are drawn with pots (sthālīs), others with the Vāyavya cups, and that is their pairing. Indra drank Tvaṣṭṛ's soma by force; he went to pieces in every direction and found nothing in himself to hold it. He saw these cakes for each pressing and offered them, and with them he made a hold in himself. That is why cakes are offered at each pressing, and why one should eat of the cakes at each pressing: he makes a hold in himself, and the soma does not run through him. The theologians say: 'The paṅkti is not reached with a ṛc or with a yajus, so what makes the sacrifice fivefold?' Parched grain, karambha, parivāpa, the cake and payasyā: with these the paṅkti is reached, and that is what makes the sacrifice fivefold.

टिप्पणी:Note: The exact sense of 'some vessels are yoked forward, others not' is difficult; the usual reading is that some vessels are used once, moving forward, and others again and again. Nidāna is taken as 'foundation' or 'source'. Āramaṇa is read as 'a hold' or 'support', and 'soma does not run through him' as soma not being purged from the body by vomiting or purging. Commentators differ slightly on karambha (barley groats with ghee) and parivāpa (parched rice or popped grain). The trailing words 'bhavanti yāni punaḥ śaṃsati' look like a textual slip or part of the index, so they are left untranslated.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction