6.4.2.1
दे॒वा वै य॒ज्ञमाग्नी᳚ध्रे॒ व्य॑भजन्त॒ ततो॒ यद॒त्यशि॑ष्यत॒ तद॑ब्रुव॒न्वस॑तु॒ नु न॑ इ॒दमिति॒ तद्व॑सती॒वरी॑णां वसतीवरि॒त्वं तस्मि॑न्प्रा॒तर्न सम॑शक्नुव॒न्तद॒प्सु प्रावे॑शय॒न्ता व॑सती॒वरी॑रभवन्वसती॒वरी᳚र्गृह्णाति य॒ज्ञो वै व॑सती॒वरी᳚र्य॒ज्ञमे॒वारभ्य॑ गृही॒त्वोप॑ वसति॒ यस्यागृ॑हीता अ॒भि नि॒म्रोचे॒दना॑रब्धोऽस्य य॒ज्ञः स्या᳚द् ७ य॒ज्ञं वि च्छि॑न्द्याज्ज्योति॒ष्या॑ वा गृह्णी॒याद्धिर॑ण्यं वाव॒धाय॒ सशु॑क्राणामे॒व गृ॑ह्णाति॒ यो वा᳚ ब्राह्म॒णो ब॑हुया॒जी तस्य॒ कुंभ्या॑नां गृह्णीया॒थ्स हि गृ॑ही॒तव॑सतीवरीको वसती॒वरी᳚र्गृह्णाति प॒शवो॒ वै व॑सती॒वरी᳚ः प॒शूने॒वारभ्य॑ गृही॒त्वोप॑ वसति॒ यद॑न्वी॒पं तिष्ठ॑न्गृह्णी॒यान्नि॒र्मार्गु॑का अस्मात्प॒शवः॑ स्युः प्रती॒पं तिष्ठ॑न्गृह्णाति प्रति॒रुध्यै॒वास्मै॑ प॒शून्गृ॑ह्णा॒तीन्द्रो॑ ८ वृ॒त्रम॑ह॒न्थ्सो᳚ २॒ ऽपो᳚ २॒ ऽभ्य॑म्रियत॒ तासां॒ यन्मेध्यं॑ य॒ज्ञियं॒॒ सदे॑व॒मासी॒त्तदत्य॑मुच्यत॒ ता वह॑न्तीरभव॒न्वह॑न्तीनां गृह्णाति॒ या ए॒व मेध्या॑ य॒ज्ञियाः॒ सदे॑वा॒ आप॒स्तासा॑मे॒व गृ॑ह्णाति॒ नान्त॒मा वह॑न्ती॒रती॑या॒द्यद॑न्त॒मा वह॑न्तीरती॒याद्य॒ज्ञमति॑ मन्येत॒ न स्था॑व॒राणां᳚ गृह्णीया॒द्वरु॑णगृहीता॒ वै स्था॑व॒रा यथ्स्था॑व॒राणां᳚ गृह्णी॒याद् ९ वरु॑णेनास्य य॒ज्ञं ग्रा॑हये॒द्यद्वै दिवा॒ भव॑त्य॒पो रात्रिः॒ प्र वि॑शति॒ तस्मा᳚त्ता॒म्रा आपो॒ दिवा॑ ददृश्रे॒ यन्नक्तं॒ भव॑त्य॒पोऽहः॒ प्र वि॑शति॒ तस्मा᳚च्च॒न्द्रा आपो॒ नक्तं॑ ददृश्रे छा॒यायै॑ चा॒तप॑तश्च सं॒धौ गृ॑ह्णात्यहोरा॒त्रयो॑रे॒वास्मै॒ वर्णं॑ गृह्णाति ह॒विष्म॑तीरि॒मा आप॒ इत्या॑ह ह॒विष्कृ॑तानामे॒व गृ॑ह्णाति ह॒विष्मां॑ अस्तु॒ १० सूर्य॒ इत्या॑ह॒ सशु॑क्राणामे॒व गृ॑ह्णात्यनु॒ष्टुभा॑ गृह्णाति॒ वाग्वा अ॑नु॒ष्टुग्वा॒चैवैनाः॒ सर्व॑या गृह्णाति॒ चतु॑ष्पदय॒र्चा गृ॑ह्णाति॒ त्रिः सा॑दयति स॒प्त सं प॑द्यन्ते स॒प्तप॑दा॒ शक्व॑री प॒शवः॒ शक्व॑री प॒शूने॒वाव॑ रुंधेऽ॒स्मै वै लो॒काय॒ गार्ह॑पत्य॒ आ धी॑यतेऽ॒मुष्मा॑ आहव॒नीयो॒ यद्गार्ह॑पत्य उपसा॒दये॑द॒स्मिंल्लो॒के प॑शु॒मान्थ्स्या॒द्यदा॑हव॒नीयेऽ॒मुष्मिं॑ ११ ल्लो॒के प॑शु॒मान्थ्स्या॑दु॒भयो॒रुप॑ सादयत्यु॒भयो॑रे॒वैनं॑ लो॒कयो᳚ः पशु॒मन्तं॑ करोति स॒र्वतः॒ परि॑ हरति॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्या इन्द्राग्नि॒योर्भा॑ग॒धेयीः॒ स्थेत्या॑ह यथाय॒जुरे॒वैतदाग्नी᳚ध्र॒ उप॑ वासयत्ये॒तद्वै य॒ज्ञस्याप॑राजितं॒ यदाग्नी᳚ध्रं॒ यदे॒व य॒ज्ञस्याप॑राजितं॒ तदे॒वैना॒ उप॑ वासयति॒ यतः॒ खलु॒ वै य॒ज्ञस्य॒ वित॑तस्य॒ न क्रि॒यते॒ तदनु॑ य॒ज्ञं रक्षा॒ग्॒स्यव॑ चरन्ति॒ यद्वह॑न्तीनां गृ॒ह्णाति॑ क्रि॒यमा॑णमे॒व तद्य॒ज्ञस्य॑ शये॒ रक्ष॑सा॒मन॑न्ववचाराय॒ न ह्ये॑ता ई॒लय॒न्त्या तृ॑तीयसव॒नात्परि॑ शेरे य॒ज्ञस्य॒ संत॑त्यै स्या॒दिन्द्रो॑
devā vai yajñamāgnī̋dhre vyabhajanta tato yadatyaśiṣyata tadabruvanvasatu nu na idamiti tadvasatīvarīṇāṃ vasatīvaritvaṃ tasminprātarna samaśaknuvantadapsu prāveśayantā vasatīvarīrabhavanvasatīvarī̋rgṛhṇāti yajño vai vasatīvarī̋ryajñamevārabhya gṛhītvopa vasati yasyāgṛhītā abhi nimrocedanārabdho'sya yajñaḥ syā̋d 7 yajñaṃ vi cchindyājjyotiṣyā vā gṛhṇīyāddhiraṇyaṃ vāvadhāya saśukrāṇāmeva gṛhṇāti yo vā̋ brāhmaṇo bahuyājī tasya kuṃbhyānāṃ gṛhṇīyāthsa hi gṛhītavasatīvarīko vasatīvarī̋rgṛhṇāti paśavo vai vasatīvarī̋ḥ paśūnevārabhya gṛhītvopa vasati yadanvīpaṃ tiṣṭhangṛhṇīyānnirmārgukā asmātpaśavaḥ syuḥ pratīpaṃ tiṣṭhangṛhṇāti pratirudhyaivāsmai paśūngṛhṇātīndro 8 vṛtramahanthső 2 'pő 2 'bhyamriyata tāsāṃ yanmedhyaṃ yajñiyaṃ sadevamāsīttadatyamucyata tā vahantīrabhavanvahantīnāṃ gṛhṇāti yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpastāsāmeva gṛhṇāti nāntamā vahantīratīyādyadantamā vahantīratīyādyajñamati manyeta na sthāvarāṇāṃ̋ gṛhṇīyādvaruṇagṛhītā vai sthāvarā yathsthāvarāṇāṃ̋ gṛhṇīyād 9 varuṇenāsya yajñaṃ grāhayedyadvai divā bhavatyapo rātriḥ pra viśati tasmā̋ttāmrā āpo divā dadṛśre yannaktaṃ bhavatyapo'haḥ pra viśati tasmā̋ccandrā āpo naktaṃ dadṛśre chāyāyai cātapataśca saṃdhau gṛhṇātyahorātrayorevāsmai varṇaṃ gṛhṇāti haviṣmatīrimā āpa ityāha haviṣkṛtānāmeva gṛhṇāti haviṣmāṃ astu 10 sūrya ityāha saśukrāṇāmeva gṛhṇātyanuṣṭubhā gṛhṇāti vāgvā anuṣṭugvācaivaināḥ sarvayā gṛhṇāti catuṣpadayarcā gṛhṇāti triḥ sādayati sapta saṃ padyante saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūnevāva ruṃdhe'smai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate'muṣmā āhavanīyo yadgārhapatya upasādayedasmiṃlloke paśumānthsyādyadāhavanīye'muṣmiṃ 11 lloke paśumānthsyādubhayorupa sādayatyubhayorevainaṃ lokayőḥ paśumantaṃ karoti sarvataḥ pari harati rakṣasāmapahatyā indrāgniyorbhāgadheyīḥ sthetyāha yathāyajurevaitadāgnī̋dhra upa vāsayatyetadvai yajñasyāparājitaṃ yadāgnī̋dhraṃ yadeva yajñasyāparājitaṃ tadevainā upa vāsayati yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tadanu yajñaṃ rakṣāgsyava caranti yadvahantīnāṃ gṛhṇāti kriyamāṇameva tadyajñasya śaye rakṣasāmananvavacārāya na hyetā īlayantyā tṛtīyasavanātpari śere yajñasya saṃtatyai syādindro
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
देवों ने आग्नीध्र में यज्ञ बाँटा; जो बचा उसके लिए कहा 'यह हमारे पास रहे (वसतु)', इसीलिए इन्हें वसतीवरी कहते हैं। सुबह वे उसे सँभाल न सके तो उसे जल में रख दिया। वसतीवरी जल यज्ञ भी है और पशु भी, इसलिए यजमान इन्हें लेकर ही उपवास की रात बिताता है। सूर्यास्त से पहले न लिया तो यज्ञ आरम्भ ही नहीं होता और टूट जाता है; प्रकाश रहते, या सोना डालकर, लिया जाता है। बहुत यज्ञ करने वाला ब्राह्मण अपने घड़ों से भी ले सकता है। धारा के साथ खड़े होकर लेने से पशु भटक जाते हैं, इसलिए धारा के विरुद्ध खड़े होकर लेता है। इन्द्र ने वृत्र को मारा तो वह जल की ओर मरा; जल का पवित्र, यज्ञ-योग्य, देवों वाला अंश निकल गया और बहता जल बना, इसलिए बहते जल से लेता है। सबसे निकट बहता जल न छोड़े; ठहरा जल न ले, क्योंकि वह वरुण द्वारा पकड़ा हुआ है और यज्ञ को वरुण पकड़ लेगा। दिन में रात जल में प्रवेश करती है, इसलिए दिन में जल ताँबे-सा दिखता है; रात में दिन प्रवेश करता है, इसलिए रात में चमकीला दिखता है; छाया और धूप की संधि में लेने से वह दिन-रात दोनों का वर्ण पाता है। 'ये जल हविष्मान् हों', 'सूर्य हविष्मान् हो' कहकर लेता है। अनुष्टुभ् (जो वाक् है) की चार पदों वाली ऋचा से लेता है और तीन बार रखता है—कुल सात, जैसे सात पदों वाली शक्वरी; शक्वरी पशु है, इससे पशु प्राप्त होते हैं। गार्हपत्य इस लोक के लिए और आहवनीय उस लोक के लिए है, इसलिए दोनों के पास रखता है, ताकि दोनों लोकों में पशुमान् हो। राक्षसों को भगाने के लिए चारों ओर घुमाता है। 'तुम इन्द्र-अग्नि का भाग हो' कहता है, और इन्हें आग्नीध्र में रखता है, जो यज्ञ का अपराजित भाग है। फैले हुए यज्ञ में जहाँ काम रुकता है वहाँ राक्षस उतर आते हैं; बहते जल से लेने पर यज्ञ चलता हुआ ही रहता है। ये जल रुकते नहीं, और यज्ञ की निरन्तरता के लिए तीसरे सवन तक पड़े रहते हैं।
टिप्पणी:Note: लम्बा ब्राह्मण-गद्य है, इसलिए अर्थ संक्षेप में दिया गया है; सभी तर्क क्रम से रखे गए हैं। 'न ह्येता ईलयन्ति' का सामान्य अर्थ 'ये (बहते जल) रुकते/ठहरते नहीं' लिया गया है, पर यह शब्द कठिन है। 'निर्मार्गुकाः' को 'भटकने वाले' अर्थ में लिया गया है। अन्त का 'स्यादिन्द्रो' मूल पाठ का अंश नहीं है; यह अगले खण्ड की अनुक्रमणिका की शुरुआत है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The gods divided the sacrifice in the Agnidhra; of what was left they said, 'Let this stay (vasatu) with us' — hence the name vasativari. In the morning they could not manage it, so they put it into the waters, which became the vasativari. These waters are the sacrifice and they are cattle, so the sacrificer takes them and keeps them through the night of the fast. If the sun sets before he has taken them, his sacrifice is not begun and he breaks it; he takes them while there is light, or after putting gold in. A brahmin who sacrifices often may take them from his own jars. Taken standing with the current, the cattle would stray, so he stands against the current. Indra killed Vritra, who died toward the waters; what in them was pure, fit for sacrifice and holding the gods escaped and became flowing water, so he takes from flowing water. He should not pass by the nearest flowing water, and not take standing water, which Varuna has seized, or Varuna would seize his sacrifice. By day night enters the waters, so they look coppery by day; by night day enters them, so they look bright at night; taking them where shade meets sunlight gives him the colour of both. He says 'These waters are rich in oblation' and 'May Surya be rich in oblation'. He uses a four-footed anushtubh verse (anushtubh is speech) and sets them down three times, seven in all, like the seven-footed shakvari, which is cattle, so he gains cattle. The garhapatya fire is for this world and the ahavaniya for the next, so he sets them by both and is rich in cattle in both worlds. He carries them all round to drive off the rakshasas. Saying 'You are the share of Indra and Agni', he keeps them in the Agnidhra, the part of the sacrifice that is never defeated. Where nothing is being done in a sacrifice once it is under way, rakshasas move in after it; taking flowing water keeps the sacrifice going. These waters do not rest, and they stay until the third pressing so that the sacrifice is not broken.
टिप्पणी:Note: This is long brahmana prose, so the gloss is condensed, keeping every step of the argument in order. 'na hy etā īlayanti' is usually read as 'these (flowing waters) do not come to rest', but the word is difficult. 'nirmārgukāḥ' is taken as 'liable to stray'. The closing 'syād indro' is not part of the text proper; it begins the section index that continues in 6.4.2.2.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction