यजुर्वेदYajurveda

6.3.7.1

अ॒ग्निना॒ वै होत्रा॑ दे॒वा असु॑रान॒भ्य॑भवन्न॒ग्नये॑ समि॒ध्यमा॑ना॒यानु॑ ब्रू॒हीत्या॑ह॒ भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै स॒प्तद॑श सामिधे॒नीरन्वा॑ह सप्तद॒शः प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै॑ स॒प्तद॒शान्वा॑ह॒ द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॒ स सं॑वथ्स॒रः सं॑वथ्स॒रं प्र॒जा अनु॒ प्र जा॑यन्ते प्र॒जानां᳚ प्र॒जन॑नाय दे॒वा वै सा॑मिधे॒नीर॒नूच्य॑ य॒ज्ञं नान्व॑पश्य॒न्थ्स प्र॒जाप॑तिस्तू॒ष्णीमा॑घा॒र ३७ माऽघा॑रय॒त्ततो॒ वै दे॒वा य॒ज्ञमन्व॑पश्य॒न्॒, यत्तू॒ष्णीमा॑घा॒रमा॑घा॒रय॑ति य॒ज्ञस्यानु॑ख्यात्या॒ असु॑रेषु॒ वै य॒ज्ञ आ॑सी॒त्तं दे॒वास्तू᳚ष्णीं हो॒मेना॑वृञ्जत॒ यत्तू॒ष्णीमा॑घा॒रमा॑घा॒रय॑ति॒ भ्रातृ॑व्यस्यै॒व तद्य॒ज्ञं वृ॑ङ्क्ते परि॒धीन्थ्सं मा᳚र्ष्टि पु॒नात्ये॒वैना॒न्त्रिस्त्रिः॒ सं मा᳚र्ष्टि॒ त्र्या॑वृ॒द्धि य॒ज्ञोऽथो॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ द्वाद॑श॒ सं प॑द्यन्ते॒ द्वाद॑श॒ ३८ मासा᳚ः संवथ्स॒रः सं॑वथ्स॒रमे॒व प्री॑णा॒त्यथो॑ संवथ्स॒रमे॒वास्मा॒ उप॑ दधाति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै॒ शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॒ यदा॑घा॒रो᳚ऽग्निः सर्वा॑ दे॒वता॒ यदा॑घा॒रमा॑घा॒रय॑ति शीर्ष॒त ए॒व य॒ज्ञस्य॒ यज॑मानः॒ सर्वा॑ दे॒वता॒ अव॑ रुंधे॒ शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॒ यदा॑घा॒र आ॒त्मा प॒शुरा॑घा॒रमा॒घार्य॑ प॒शुंसम॑नक्त्या॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञस्य॒ ३९ शिरः॒ प्रति॑ दधाति॒ सं ते᳚ प्रा॒णो वा॒युना॑ गच्छता॒मित्या॑ह वायुदेव॒त्यो॑ वै प्रा॒णो वा॒यावे॒वास्य॑ प्रा॒णं जु॑होति॒ सं यज॑त्रै॒रङ्गा॑नि॒ सं य॒ज्ञप॑तिरा॒शिषेत्या॑ह य॒ज्ञप॑तिमे॒वास्या॒शिषं॑ गमयति वि॒श्वरू॑पो॒ वै त्वा॒ष्ट्र उ॒परि॑ष्टात् प॒शुम॒भ्य॑वमी॒त् तस्मा॑दु॒परि॑ष्टात् प॒शोर्नाव॑ द्यन्ति॒ यदु॒परि॑ष्टात्प॒शुं स॑म॒नक्ति॒मेध्य॑मे॒वै ४० नं॑ करोत्यृ॒त्विजो॑ वृणीते॒ छन्दाग्॑स्ये॒व वृ॑णीते स॒प्त वृ॑णीते स॒प्त ग्रा॒म्याः प॒शवः॑ स॒प्तार॒ण्याः स॒प्त छन्दाग्॑स्यु॒भय॒स्याव॑रुद्ध्या॒ एका॑दश प्रया॒जान्, य॑जति॒ दश॒ वै प॒शोः प्रा॒णा आ॒त्मैका॑द॒शो यावा॑ने॒व प॒शुस्तं प्र य॑जति व॒पामेकः॒ परि॑ शय आ॒त्मैवात्मानं॒ परि॑ शये॒ वज्रो॒ वै स्वधि॑ति॒र्वज्रो॑ यूपशक॒लो घृ॒तं खलु॒ वै दे॒वा वज्रं॑ कृ॒त्वा सोम॑मघ्नन्घृ॒तेना॒क्तौ प॒शुं त्रा॑येथा॒मित्या॑ह॒ वज्रे॑णै॒वैनं॒ वशे॑ कृ॒त्वाऽल॑भते आ॒धा॒रं प॑द्यन्ते॒ द्वाद॑शाऽ॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञस्य॒

agninā vai hotrā devā asurānabhyabhavannagnaye samidhyamānāyānu brūhītyāha bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśa sāmidhenīranvāha saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpaterāptyai saptadaśānvāha dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvathsaraḥ saṃvathsaraṃ prajā anu pra jāyante prajānāṃ̋ prajananāya devā vai sāmidhenīranūcya yajñaṃ nānvapaśyanthsa prajāpatistūṣṇīmāghāra 37 mā'ghārayattato vai devā yajñamanvapaśyan, yattūṣṇīmāghāramāghārayati yajñasyānukhyātyā asureṣu vai yajña āsīttaṃ devāstū̋ṣṇīṃ homenāvṛñjata yattūṣṇīmāghāramāghārayati bhrātṛvyasyaiva tadyajñaṃ vṛṅkte paridhīnthsaṃ mā̋rṣṭi punātyevaināntristriḥ saṃ mā̋rṣṭi tryāvṛddhi yajño'tho rakṣasāmapahatyai dvādaśa saṃ padyante dvādaśa 38 māsā̋ḥ saṃvathsaraḥ saṃvathsarameva prīṇātyatho saṃvathsaramevāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai śiro vā etadyajñasya yadāghārő'gniḥ sarvā devatā yadāghāramāghārayati śīrṣata eva yajñasya yajamānaḥ sarvā devatā ava ruṃdhe śiro vā etadyajñasya yadāghāra ātmā paśurāghāramāghārya paśuṃsamanaktyātmanneva yajñasya 39 śiraḥ prati dadhāti saṃ te̋ prāṇo vāyunā gacchatāmityāha vāyudevatyo vai prāṇo vāyāvevāsya prāṇaṃ juhoti saṃ yajatrairaṅgāni saṃ yajñapatirāśiṣetyāha yajñapatimevāsyāśiṣaṃ gamayati viśvarūpo vai tvāṣṭra upariṣṭāt paśumabhyavamīt tasmādupariṣṭāt paśornāva dyanti yadupariṣṭātpaśuṃ samanaktimedhyamevai 40 naṃ karotyṛtvijo vṛṇīte chandāgsyeva vṛṇīte sapta vṛṇīte sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandāgsyubhayasyāvaruddhyā ekādaśa prayājān, yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvāneva paśustaṃ pra yajati vapāmekaḥ pari śaya ātmaivātmānaṃ pari śaye vajro vai svadhitirvajro yūpaśakalo ghṛtaṃ khalu vai devā vajraṃ kṛtvā somamaghnanghṛtenāktau paśuṃ trāyethāmityāha vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā'labhate ādhāraṃ padyante dvādaśā'tmanneva yajñasya

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

देवों ने अग्नि को होता बनाकर असुरों को हराया; इसलिए शत्रु को हराने के लिए वह कहता है 'जलाए जा रहे अग्नि के लिए पाठ करो', और सत्रह सामिधेनी पढ़वाता है, क्योंकि प्रजापति सत्रह-गुना है और वर्ष (बारह मास, पाँच ऋतुएँ) से प्रजा उत्पन्न होती है। प्रजापति ने चुपचाप आघार (घी की धारा) डाला तो देवों को यज्ञ दिखाई दिया, और चुपचाप आहुति देकर उन्होंने असुरों से यज्ञ छीन लिया; इसलिए मौन आघार से यजमान शत्रु का यज्ञ छीनता है। वह परिधियों को शुद्ध करने और राक्षसों को भगाने के लिए तीन-तीन बार पोंछता है; ये बारह बार होते हैं, जो वर्ष के बारह मास हैं, और इससे स्वर्गलोक प्राप्त होता है। आघार यज्ञ का सिर है और अग्नि सब देवता हैं; पशु धड़ है, इसलिए आघार डालकर पशु पर घी लगाने से वह यज्ञ के धड़ पर सिर रखता है। 'तेरा प्राण वायु से मिले' कहकर वह प्राण को वायु में आहुति देता है, क्योंकि प्राण का देवता वायु है; 'अंग पूज्यों से, यज्ञपति आशीर्वाद से मिले' कहकर वह आशीर्वाद यजमान तक पहुँचाता है। त्वष्टा के पुत्र विश्वरूप ने पशु पर ऊपर से वमन किया था, इसलिए पशु के ऊपरी भाग से भाग नहीं काटते; ऊपर से घी लगाने से वह पशु को यज्ञ-योग्य बनाता है। वह सात ऋत्विज चुनता है — यानी छन्द चुनता है; सात ग्राम्य पशु, सात वन्य पशु और सात छन्द हैं, सो दोनों की प्राप्ति के लिए। वह ग्यारह प्रयाज करता है: पशु के दस प्राण हैं और ग्यारहवाँ शरीर, सो पूरे पशु के लिए यजन करता है; एक (आहुति) वपा के लिए बचा रखता है, यानी शरीर के लिए शरीर को बचाता है। स्वधिति (छुरा) वज्र है, यूप का टुकड़ा वज्र है, और घी भी वज्र है — देवों ने घी का वज्र बनाकर सोम को मारा था; 'घी से लिपे तुम दोनों पशु की रक्षा करो' कहकर वह वज्र से पशु को वश में करके उसे पकड़ता है।

टिप्पणी:Note: यह गद्य ब्राह्मण भाग पशुयाग की व्याख्या करता है; इसमें आए उद्धरण ('अग्नये समिध्यमानाय...', 'सं ते प्राणो...', 'घृतेनाक्तौ...') मन्त्रों के अंश हैं जिनकी व्याख्या की गई है। हिन्दी/अंग्रेज़ी अर्थ लंबे गद्य का संक्षिप्त पर क्रमवार अनुवाद है। 'वपामेकः परि शये' का अर्थ कठिन है; कीथ के अनुसार 'एक (प्रयाज) वपा के लिए बचा रखता है' लिया गया है। 'घृतेनाक्तौ' का संबोधन स्वधिति और यूप-खण्ड (स्वरु) से माना जाता है। अंत के शब्द 'आघारं पद्यन्ते द्वादश आत्मन्नेव यज्ञस्य' पचास-शब्द खण्डों के अन्तिम शब्दों की सूची (अनुक्रमणी) हैं, पाठ का भाग नहीं; बीच के अंक (37–40) भी खण्ड-संख्या हैं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

With Agni as hotar the gods overcame the Asuras; so, to overcome his rival, he says 'Recite for Agni as he is kindled,' and has seventeen kindling verses recited, for Prajapati is seventeenfold and creatures are born after the year (twelve months, five seasons). When the gods had recited the kindling verses and could not see the sacrifice, Prajapati silently poured the āghāra, and then they saw it; by silent offering they took the sacrifice from the Asuras, so by the silent āghāra the sacrificer takes his rival's sacrifice. He wipes the enclosing sticks three times each to purify them and drive away the Rakshases; that makes twelve, the twelve months of the year, which he pleases and secures for reaching the heavenly world. The āghāra is the head of the sacrifice and Agni is all the gods; the victim is the body, so by anointing the victim after pouring the āghāra he sets the head on the body of the sacrifice. Saying 'May your breath join Vayu,' he offers its breath into Vayu, whose deity breath is; saying 'The limbs with the worshipful, the lord of the sacrifice with blessing,' he makes the blessing reach the sacrificer. Vishvarupa son of Tvashtar vomited on the victim from above, so they do not cut portions from its upper part, and anointing it from above makes it fit for sacrifice. He chooses seven priests, which is choosing the meters; there are seven domestic animals, seven wild ones and seven meters, so he wins both. He offers eleven fore-offerings, since the victim has ten breaths and the body as eleventh, so he offers to the whole victim; he keeps one back for the omentum, keeping back the body for the body. The knife is a thunderbolt, the chip of the post is a thunderbolt, and ghee is one too, for the gods made a thunderbolt of ghee and slew Soma; saying 'Anointed with ghee, you two protect the victim,' he brings it under control with the thunderbolt and seizes it.

टिप्पणी:Note: This brahmana prose explains the animal sacrifice; the quoted lines ('agnaye samidhyamānāya...', 'saṃ te prāṇo...', 'ghṛtenāktau...') are mantra fragments being explained. The gloss is a condensed but sequential translation of a long passage. 'vapām ekaḥ pari śaye' is difficult; Keith's reading 'he keeps one (fore-offering) back for the omentum' is followed. 'ghṛtenāktau' is taken as addressed to the knife and the chip of the post (svaru). The closing words 'āghāraṃ padyante dvādaśa ātmann eva yajñasya' are the index of the ending words of the fifty-word sections, not part of the text; the numbers 37–40 are section markers.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction