यजुर्वेदYajurveda

6.3.5.1

सा॒ध्या वै दे॒वा अ॒स्मि३ंल्लो॒क आ॑स॒न्नान्यत्किंच॒न मि॒षत्ते᳚ऽग्निमे॒वाग्नये॒ मेधा॒याल॑भन्त॒ न ह्य॑न्यदा॑लं॒भ्य॑मवि॑न्द॒न्ततो॒ वा इ॒माः प्र॒जाः प्राजा॑यन्त॒ यद॒ग्नाव॒ग्निं म॑थि॒त्वा प्र॒हर॑ति प्र॒जानां᳚ प्र॒जन॑नाय रु॒द्रो वा ए॒ष यद॒ग्निर्यज॑मानः प॒शुर्यत्प॒शुमा॒लभ्या॒ग्निं मन्थे᳚द्रु॒द्राय॒ यज॑मान॒ २९ मपि॑ दध्यात्प्र॒मायु॑कः स्या॒दथो॒ खल्वा॑हुर॒ग्निः सर्वा॑ दे॒वता॑ ह॒विरे॒तद्यत्प॒शुरिति॒ यत्प॒शुमा॒लभ्या॒ग्निं मन्थ॑ति ह॒व्यायै॒वास॑न्नाय॒ सर्वा॑ दे॒वता॑ जनयत्युपा॒कृत्यै॒व मन्थ्य॒स्तन्नेवाल॑ब्धं॒ नेवाऽना॑लब्धम॒ग्नेर्ज॒नित्र॑म॒सीत्या॑हा॒ ग्नेर्ह्ये॑तज्ज॒नित्रं॒ वृष॑णौ स्थ॒ इत्या॑ह॒ वृष॑णौ॒ ३० ह्ये॑तावु॒र्वश्य॑स्या॒युर॒सीत्या॑ह मिथुन॒त्वाय॑ घृ॒तेना॒क्ते वृष॑णं दधाथा॒मित्या॑ह॒ वृष॑ण॒ग्ग्॒ ह्ये॑ते दधा॑ते॒ ये अ॒ग्निं गा॑य॒त्रं छन्दोऽनु॒ प्र जा॑य॒स्वेत्या॑ह॒ छन्दो॑भिरे॒वैनं॒ प्र ज॑नयत्य॒ग्नये॑ म॒थ्यमा॑ना॒यानु॑ ब्रू॒हीत्या॑ह सावि॒त्रीमृच॒मन्वा॑ह सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वैनं॑ मन्थति जा॒तायानु॑ ब्रूहि ३१ प्रह्रि॒यमा॑णा॒यानु॑ ब्रू॒हीत्या॑ह॒ काण्डे॑काण्ड ए॒वैनं॑ क्रि॒यमा॑णे॒ सम॑र्धयति गाय॒त्रीः सर्वा॒ अन्वा॑ह गाय॒त्रछ॑न्दा॒ वा अ॒ग्निः स्वेनै॒वैनं॒ छंद॑सा॒ सम॑र्धयत्य॒ग्निः पु॒रा भ॑वत्य॒ग्निं म॑थि॒त्वा प्र ह॑रति॒ तौ सं॒भव॑न्तौ॒ यज॑मानम॒भि संभ॑वतो॒ भव॑तं नः॒ सम॑नसा॒वित्या॑ह॒ शान्त्यै᳚ प्र॒हृत्य॑ जुहोति जा॒तायै॒वास्मा॒ अन्न॒मपि॑ दधा॒त्याज्ये॑न जुहोत्ये॒तद्वा अ॒ग्नेः प्रि॒यं धाम॒ यदाज्यं॑ प्रि॒येणै॒वैनं॒ धाम्ना॒ सम॑र्धय॒त्यथो॒ तेज॑सा यज॑मानमाह॒ वृष॑णौ जा॒तायानु॑ ब्रू॒ह्यप्य॒ष्टाद॑श च

sādhyā vai devā asmi3ṃlloka āsannānyatkiṃcana miṣatte̋'gnimevāgnaye medhāyālabhanta na hyanyadālaṃbhyamavindantato vā imāḥ prajāḥ prājāyanta yadagnāvagniṃ mathitvā praharati prajānāṃ̋ prajananāya rudro vā eṣa yadagniryajamānaḥ paśuryatpaśumālabhyāgniṃ manthe̋drudrāya yajamāna 29 mapi dadhyātpramāyukaḥ syādatho khalvāhuragniḥ sarvā devatā haviretadyatpaśuriti yatpaśumālabhyāgniṃ manthati havyāyaivāsannāya sarvā devatā janayatyupākṛtyaiva manthyastannevālabdhaṃ nevā'nālabdhamagnerjanitramasītyāhā gnerhyetajjanitraṃ vṛṣaṇau stha ityāha vṛṣaṇau 30 hyetāvurvaśyasyāyurasītyāha mithunatvāya ghṛtenākte vṛṣaṇaṃ dadhāthāmityāha vṛṣaṇagg hyete dadhāte ye agniṃ gāyatraṃ chando'nu pra jāyasvetyāha chandobhirevainaṃ pra janayatyagnaye mathyamānāyānu brūhītyāha sāvitrīmṛcamanvāha savitṛprasūta evainaṃ manthati jātāyānu brūhi 31 prahriyamāṇāyānu brūhītyāha kāṇḍekāṇḍa evainaṃ kriyamāṇe samardhayati gāyatrīḥ sarvā anvāha gāyatrachandā vā agniḥ svenaivainaṃ chaṃdasā samardhayatyagniḥ purā bhavatyagniṃ mathitvā pra harati tau saṃbhavantau yajamānamabhi saṃbhavato bhavataṃ naḥ samanasāvityāha śāntyai̋ prahṛtya juhoti jātāyaivāsmā annamapi dadhātyājyena juhotyetadvā agneḥ priyaṃ dhāma yadājyaṃ priyeṇaivainaṃ dhāmnā samardhayatyatho tejasā yajamānamāha vṛṣaṇau jātāyānu brūhyapyaṣṭādaśa ca

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

साध्य देवता इस लोक में थे, और कुछ भी हिलता-डुलता नहीं था; उन्होंने अग्नि को ही अग्नि के लिए बलि के रूप में अर्पित किया, क्योंकि बलि देने योग्य और कुछ उन्हें मिला नहीं, और उसी से ये प्रजाएँ उत्पन्न हुईं; इसलिए अग्नि को मथकर अग्नि में डालना प्रजाओं की उत्पत्ति के लिए है। अग्नि रुद्र है और यजमान पशु है; पशु को पकड़ने के बाद अग्नि मथी जाए तो वह यजमान को रुद्र के हवाले कर देगा और यजमान मर सकता है। पर कहा यह भी जाता है कि अग्नि सब देवता है और पशु हवि है; तब पशु पकड़ने के बाद मथने से वह तैयार रखी हवि के लिए सब देवताओं को उत्पन्न करता है। इसलिए पशु को समर्पित (उपाकरण) करके ही मथना चाहिए, तब पशु न पूरी तरह पकड़ा हुआ होता है, न बिना पकड़ा। 'तू अग्नि का जन्मस्थान है' कहता है, क्योंकि यह अग्नि का जन्मस्थान है; 'तुम दोनों वृषण हो' कहता है, क्योंकि ये वृषण हैं; 'तू उर्वशी है, तू आयु है' जोड़ा बनाने के लिए कहता है; 'घी से सने तुम दोनों वृषभ (अग्नि) को धारण करो' कहता है, क्योंकि ये दोनों वृषभ को धारण करती हैं; 'गायत्री छन्द के पीछे जन्म ले' कहकर वह छन्दों से ही उसे उत्पन्न करता है। 'मथे जाते अग्नि के लिए पाठ करो' कहने पर सावित्री ऋचा पढ़ी जाती है, जिससे वह सवितृ की प्रेरणा से मथता है; 'उत्पन्न के लिए' और 'आगे ले जाए जाते के लिए पाठ करो' कहकर वह हर चरण में उसे सफल करता है; सब ऋचाएँ गायत्री हैं, क्योंकि अग्नि गायत्री-छन्द वाला है, सो अपने ही छन्द से उसे समृद्ध करता है। एक अग्नि पहले से है और दूसरी मथकर उसमें डाली जाती है; दोनों मिलकर यजमान को हानि न पहुँचाएँ, इस शान्ति के लिए 'हमारे प्रति एकमन होओ' कहता है। डालने के बाद वह घी से आहुति देता है, जिससे नवजात अग्नि को अन्न देता है; घी अग्नि का प्रिय धाम है, उसी से वह उसे और तेज से यजमान को समृद्ध करता है।

टिप्पणी:Note: 'वृषणौ' — सायण के अनुसार अधरारणि पर रखे दो दर्भ-तृण, जिन्हें वृषण (अण्डकोष) कहा गया है; अरणियों को उर्वशी और आयु (पुरूरवा) का जोड़ा माना गया है। 'रुद्राय यजमानम् अपि दध्यात्' का भाव 'यजमान को रुद्र (के मुख) में डाल देगा' लिया जाता है। 'नेवालब्धं नेवानालब्धम्' का अर्थ यह है कि उपाकरण के बाद पशु आधा-अर्पित स्थिति में होता है। अन्त के शब्द 'आह वृषणौ जातायानु ब्रूहि अप्यष्टादश च' अनुवाक-सूचक अनुक्रमणी हैं, पाठ का भाग नहीं; उनका अनुवाद नहीं किया गया।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

The Sadhya gods were in this world, and nothing else stirred; they offered Agni himself to Agni as the victim, for they found nothing else fit to offer, and from that these creatures were born, so churning fire and casting it into the fire serves the birth of creatures. Agni is Rudra and the sacrificer is the victim: if he churned the fire after seizing the victim he would hand the sacrificer over to Rudra and would be likely to die; but they also say that Agni is all the deities and the victim is the oblation, so churning after seizing it brings forth all the deities for the oblation set ready. The fire should therefore be churned after the victim has been dedicated (upakarana), so that it is neither seized nor unseized. He says 'You are Agni's birthplace,' for it is; 'You two are the testicles,' for they are; 'You are Urvashi, you are Ayu,' for pairing; 'Smeared with ghee, produce the bull,' for these two produce the bull; 'Be born after the gayatri metre,' so he generates him through the metres. Told 'Recite for Agni being churned,' the reciter says the Savitri verse, so he churns as impelled by Savitr; with 'Recite for the one born' and 'for the one carried forward' he makes the act succeed at each stage, and all the verses are gayatris because Agni's metre is the gayatri. One fire is already there and he casts in the churned one; lest the two together turn against the sacrificer, he says 'Be of one mind toward us,' for appeasement. After casting it in he offers ghee, giving food to the newborn fire; ghee is Agni's dear abode, so with it he makes Agni prosper, and the sacrificer with brilliance.

टिप्पणी:Note: 'Vṛṣaṇau' is taken by Sāyaṇa as the two darbha blades laid on the lower kindling stick and called 'testicles'; the two kindling sticks are treated as the pair Urvashi and Ayu (Pururavas). 'Rudrāya yajamānam api dadhyāt' is usually understood as 'he would put the sacrificer into Rudra's mouth'. 'Neither seized nor unseized' means that after the dedication (upakarana) the victim is only partly made over. The closing words 'āha vṛṣaṇau jātāyānu brūhi apy aṣṭādaśa ca' are an index marking the subsections, not part of the text, and are left untranslated.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction