6.3.11.1
मेद॑सा॒ स्रुचौ॒ प्रोर्णो॑ति॒ मेदो॑रूपा॒ वै प॒शवो॑ रू॒पमे॒व प॒शुषु॑ दधाति यू॒षन्न॑व॒धाय॒ प्रोर्णो॑ति॒ रसो॒ वा ए॒ष प॑शू॒नां यद्यू रस॑मे॒व प॒शुषु॑ दधाति पा॒र्॒श्वेन॑ वसाहो॒मं प्र यौ॑ति॒ मध्यं॒ वा ए॒तत्प॑शू॒नां यत्पा॒र्॒श्वं रस॑ ए॒ष प॑शू॒नां यद्वसा॒ यत्पा॒र्॒श्वेन॑ वसाहो॒मं प्र॒यौति॑ मध्य॒त ए॒व प॑शू॒नां रसं॑ दधाति॒ घ्नन्ति॒ ५८ वा ए॒तत्प॒शुं यथ्सं᳚ज्ञ॒पय॑न्त्यै॒न्द्रः खलु॒ वै दे॒वत॑या प्रा॒ण ऐ॒न्द्रोऽ॑पा॒न ऐ॒न्द्रः प्रा॒णो अङ्गे॑ अङ्गे॒ नि दे᳚ध्य॒दित्या॑ह प्राणापा॒नावे॒व प॒शुषु॑ दधाति॒ देव॑ त्वष्ट॒र्भूरि॑ ते॒ सं स॑मे॒त्वित्या॑ह त्वा॒ष्ट्रा हि दे॒वत॑या प॒शवो॒ विषु॑रूपा॒ यथ्सल॑क्ष्माणो॒ भव॒थेत्या॑ह॒ विषु॑रूपा॒ ह्ये॑ते सन्तः॒ सल॑क्ष्माण ए॒तर्हि॒ भव॑न्ति देव॒त्रा यन्त॒ ५९ मव॑से॒ सखा॒योऽनु॑ त्वा मा॒ता पि॒तरो॑ मद॒न्त्वित्या॒हानु॑मतमे॒वैनं॑ मा॒त्रा पि॒त्रा सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयत्यर्ध॒र्चे व॑साहो॒मं जु॑होत्य॒सौ वा अ॑र्ध॒र्च इ॒यम॑र्ध॒च इ॒मे ए॒व रसे॑नानक्ति॒ दिशो॑ जुहोति॒ दिश॑ ए॒व रसे॑नान॒क्त्यथो॑ दि॒ग्भ्य ए॒वोर्जं॒॒ रस॒मव॑ रुंधे प्राणापा॒नौ वा ए॒तौ प॑शू॒नां यत्पृ॑षदा॒ज्यं वा॑नस्प॒त्याः खलु॒ ६० वै दे॒वत॑या प॒शवो॒ यत्पृ॑षदा॒ज्यस्यो॑प॒हत्याह॒ वन॒स्पत॒येऽनु॑ ब्रूहि॒ वन॒स्पत॑ये॒ प्रेष्येति॑ प्राणापा॒नावे॒व प॒शुषु॑ दधात्य॒न्यस्या᳚न्यस्य समव॒त्तं स॒मव॑द्यति॒ तस्मा॒न्नाना॑रूपाः प॒शवो॑ यू॒ष्णोप॑ सिञ्चति॒ रसो॒ वा ए॒ष प॑शू॒नां यद्यू रस॑मे॒व प॒शुषु॑ दधा॒तीडा॒मुप॑ ह्वयते प॒शवो॒ वा इडा॑ प॒शूने॒वोप॑ ह्वयते च॒तुरुप॑ ह्वयते॒ ६१ चतु॑ष्पादो॒ हि प॒शवो॒ यं का॒मये॑ताप॒शुः स्या॒दित्य॑मे॒दस्कं॒ तस्मा॒ आ द॑ध्या॒न्मेदो॑रूपा॒ वै प॒शवो॑ रू॒पेणै॒वैनं॑ प॒शुभ्यो॒ निर्भ॑जत्यप॒शुरे॒व भ॑वति॒ यं का॒मये॑त पशु॒मान्थ्स्या॒दिति॒ मेद॑स्व॒त्तस्मा॒ आ द॑ध्या॒न्मेदो॑रूपा॒ वै प॒शवो॑ रू॒पेणै॒वास्मै॑ प॒शूनव॑ रुंधे पशु॒माने॒व भ॑वति प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञम॑सृजत॒ स आज्यं॑ ६२ पु॒रस्ता॑दसृजत प॒शुं म॑ध्य॒तः पृ॑षदा॒ज्यं प॒श्चात्तस्मा॒दाज्ये॑न प्रया॒जा इ॑ज्यन्ते प॒शुना॑ मध्य॒तः पृ॑षदा॒ज्येना॑नूया॒जास्तस्मा॑दे॒तन्मि॒श्रमि॑व पश्चाथ्सृ॒ष्टग्ग् ह्येका॑दशानूया॒जान्, य॑जति॒ दश॒ वै प॒शोः प्रा॒णा आ॒त्मैका॑द॒शो यावा॑ने॒व प॒शुस्तमनु॑ यजति॒ घ्नन्ति॒ वा ए॒तत्प॒शुं यथ्सं᳚ज्ञ॒पय॑न्ति प्राणापा॒नौ खलु॒ वा ए॒तौ प॑शू॒नां यत्पृ॑षदा॒ज्यं यत्पृ॑षदा॒ज्येना॑नूया॒जान्, यज॑ति प्राणापा॒नावे॒व प॒शुषु॑ दधाति घ्नन्ति॒ यन्तं॒ खलु॑ च॒तुरुप॑
medasā srucau prorṇoti medorūpā vai paśavo rūpameva paśuṣu dadhāti yūṣannavadhāya prorṇoti raso vā eṣa paśūnāṃ yadyū rasameva paśuṣu dadhāti pārśvena vasāhomaṃ pra yauti madhyaṃ vā etatpaśūnāṃ yatpārśvaṃ rasa eṣa paśūnāṃ yadvasā yatpārśvena vasāhomaṃ prayauti madhyata eva paśūnāṃ rasaṃ dadhāti ghnanti 58 vā etatpaśuṃ yathsaṃ̋jñapayantyaindraḥ khalu vai devatayā prāṇa aindro'pāna aindraḥ prāṇo aṅge aṅge ni de̋dhyadityāha prāṇāpānāveva paśuṣu dadhāti deva tvaṣṭarbhūri te saṃ sametvityāha tvāṣṭrā hi devatayā paśavo viṣurūpā yathsalakṣmāṇo bhavathetyāha viṣurūpā hyete santaḥ salakṣmāṇa etarhi bhavanti devatrā yanta 59 mavase sakhāyo'nu tvā mātā pitaro madantvityāhānumatamevainaṃ mātrā pitrā suvargaṃ lokaṃ gamayatyardharce vasāhomaṃ juhotyasau vā ardharca iyamardhaca ime eva rasenānakti diśo juhoti diśa eva rasenānaktyatho digbhya evorjaṃ rasamava ruṃdhe prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yatpṛṣadājyaṃ vānaspatyāḥ khalu 60 vai devatayā paśavo yatpṛṣadājyasyopahatyāha vanaspataye'nu brūhi vanaspataye preṣyeti prāṇāpānāveva paśuṣu dadhātyanyasyā̋nyasya samavattaṃ samavadyati tasmānnānārūpāḥ paśavo yūṣṇopa siñcati raso vā eṣa paśūnāṃ yadyū rasameva paśuṣu dadhātīḍāmupa hvayate paśavo vā iḍā paśūnevopa hvayate caturupa hvayate 61 catuṣpādo hi paśavo yaṃ kāmayetāpaśuḥ syādityamedaskaṃ tasmā ā dadhyānmedorūpā vai paśavo rūpeṇaivainaṃ paśubhyo nirbhajatyapaśureva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānthsyāditi medasvattasmā ā dadhyānmedorūpā vai paśavo rūpeṇaivāsmai paśūnava ruṃdhe paśumāneva bhavati prajāpatiryajñamasṛjata sa ājyaṃ 62 purastādasṛjata paśuṃ madhyataḥ pṛṣadājyaṃ paścāttasmādājyena prayājā ijyante paśunā madhyataḥ pṛṣadājyenānūyājāstasmādetanmiśramiva paścāthsṛṣṭagg hyekādaśānūyājān, yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvāneva paśustamanu yajati ghnanti vā etatpaśuṃ yathsaṃ̋jñapayanti prāṇāpānau khalu vā etau paśūnāṃ yatpṛṣadājyaṃ yatpṛṣadājyenānūyājān, yajati prāṇāpānāveva paśuṣu dadhāti ghnanti yantaṃ khalu caturupa
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
वह दोनों स्रुचों को मेदस् (चर्बी) से ढकता है और उसे यूष (शोरबे) में रखकर ढकता है, क्योंकि पशुओं का रूप मेदस् है और यूष उनका रस है; पार्श्व (पसली के भाग) से वसाहोम को चलाकर वह पशुओं के बीच में रस रखता है। पशु को शान्त करना उसे मारना ही है, इसलिए वह कहता है, 'इन्द्र का प्राण अंग-अंग में रखा जाए', और इस तरह पशुओं में प्राण-अपान रखता है; 'देव त्वष्टर्, तेरा बहुत कुछ एक हो जाए' और 'जो अनेक रूपों वाले हो, एक लक्षण वाले बनो' — क्योंकि पशु त्वष्टा के हैं और अनेक रूप वाले होकर अब एक लक्षण के हो जाते हैं। 'देवताओं के पास सहायता के लिए जाते हुए, मित्रो, माता और पितर तुम्हारे पीछे आनन्दित हों' कहकर वह माता-पिता की अनुमति से उसे स्वर्ग-लोक पहुँचाता है। वह आधी ऋचा पर वसाहोम करता है — आधी ऋचा वह (द्युलोक) है और यह (पृथ्वी) — और इस तरह इन दोनों को रस से लेपता है; दिशाओं में आहुति देकर दिशाओं को रस से लेपता है और दिशाओं से ऊर्जा और रस प्राप्त करता है। पृषदाज्य पशुओं का प्राण-अपान है और पशु देवता की दृष्टि से वनस्पति के हैं; इसलिए पृषदाज्य उठाकर 'वनस्पति के लिए अनुवाक्या बोलो', 'वनस्पति के लिए आदेश दो' कहकर वह पशुओं में प्राण-अपान रखता है। वह अलग-अलग (भागों) के टुकड़े एक साथ काटता है, इसलिए पशु नाना रूपों वाले होते हैं; वह यूष छिड़कता है, जो पशुओं का रस है। वह इडा को बुलाता है, क्योंकि इडा पशु है; चार बार बुलाता है, क्योंकि पशु चार पैरों वाले हैं। जिसे वह पशुहीन करना चाहे, उसे बिना मेदस् का भाग दे — वह पशुहीन हो जाता है; जिसे पशुवान् करना चाहे, उसे मेदस् वाला भाग दे — वह पशुवान् हो जाता है। प्रजापति ने यज्ञ रचा: आगे आज्य, बीच में पशु, पीछे पृषदाज्य; इसलिए प्रयाज आज्य से, बीच में पशु से और अनूयाज पृषदाज्य से किए जाते हैं, और यह (पृषदाज्य) पीछे रचा जाने से मिश्रित-सा है। वह ग्यारह अनूयाज करता है: पशु के दस प्राण हैं और आत्मा ग्यारहवाँ — जितना पशु है, उसके अनुसार यजन करता है; पशु को शान्त करना उसे मारना है, और पृषदाज्य प्राण-अपान है, इसलिए पृषदाज्य से अनूयाज करके वह पशुओं में प्राण-अपान रखता है। (अन्त में खण्डों के आरम्भिक शब्दों की सूची: घ्नन्ति, यन्तम्, खलु, चतुरुप—)
टिप्पणी:Note: यह पूरा ब्राह्मण-गद्य है; इसमें उद्धृत मन्त्रांश ('ऐन्द्रः प्राणो…', 'देव त्वष्टः…', 'देवत्रा यन्तम्…') केवल व्याख्या के लिए हैं। लम्बाई के कारण गद्य संक्षेप में दिया गया है। 'प्र यौति' का अर्थ 'मिलाना/चलाना' माना गया है; 'अन्यस्यान्यस्य समवद्यति' में 'भिन्न अंगों (या भिन्न पशुओं) से' — दोनों अर्थ सम्भव हैं। 'तस्मा आ दध्यात्' में भाग किसे दिया जाता है (यजमान को इडा-भाग) यह प्रसंग से अनुमित है। अन्तिम शब्द ('घ्नन्ति यन्तं खलु चतुरुप') खण्डों की अनुक्रमणी हैं, पाठ का भाग नहीं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
He covers the two ladles with fat and, having placed it in the broth, covers it, for animals have fat as their form and the broth is their essence; by stirring the fat-offering with the side-piece he puts essence into the middle of the animals. Quieting the animal is killing it, so he says, 'Let Indra's breath be set in every limb,' and so puts in-breath and out-breath into the animals; 'God Tvashtar, let much of yours come together' and 'you who are of many forms, become of one mark' — for animals belong to Tvashtar and, being of many forms, now become of one mark. By saying 'Going to the gods for help, friends, may your mother and fathers rejoice after you,' he sends it to the heavenly world with its mother's and father's consent. He makes the fat-offering at the half-verse — the half-verses are yonder sky and this earth — so he anoints these two with essence; he offers to the quarters, anointing them with essence and securing strength and essence from them. The speckled butter is the in- and out-breath of animals, and animals belong to Vanaspati, so when he has taken up the speckled butter and says 'Recite for Vanaspati,' 'Direct for Vanaspati,' he puts breath into the animals. He cuts portions together from one part and another, which is why animals have various forms; he pours broth over them, the broth being their essence. He calls on Ida, for Ida is animals, and he calls four times, for animals are four-footed. For a man he wants to be without animals he should set down a portion without fat, and he becomes without animals; for one he wants to have animals, a portion with fat, and he gains animals. Prajapati created the sacrifice: ghee in front, the animal in the middle, speckled butter behind; so the fore-offerings are made with ghee, the middle with the animal, the after-offerings with speckled butter, which is somewhat mixed because it was created last. He makes eleven after-offerings: the animal has ten breaths and the self is the eleventh, so he offers in accordance with the whole animal; and since quieting the animal is killing it and speckled butter is breath, by making the after-offerings with it he puts breath into the animals. (Closing index of section openings: ghnanti, yantam, khalu, catur upa—)
टिप्पणी:Note: The whole passage is Brahmana prose; the quoted mantra fragments ('Indra's breath…', 'God Tvashtar…', 'Going to the gods…') are cited only to be explained. Given its length, the gloss is condensed. 'pra yauti' is taken as 'stirs/mixes'; 'anyasyānyasya samavadyati' may mean from different parts or from different victims. Who receives the portion in 'tasmā ā dadhyāt' (the sacrificer's iḍā share) is inferred from context. The final words are the traditional index of the section's subdivisions, not part of the text proper.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction