यजुर्वेदYajurveda

6.2.10.1

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इत्यभ्रि॒मा द॑त्ते॒ प्रसू᳚त्या अ॒श्विनो᳚र्बा॒हुभ्या॒मित्या॑हा॒श्विनौ॒ हि दे॒वाना॑मध्व॒र्यू आस्तां᳚ पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्या॒मित्या॑ह॒ यत्यै॒ वज्र॑ इव॒ वा ए॒षा यदभ्रि॒रभ्रि॑रसि॒ नारि॑र॒सीत्या॑ह॒ शान्त्यै॒ काण्डे॑काण्डे॒ वै क्रि॒यमा॑णे य॒ज्ञं रक्षां॑सि जिघांसन्ति॒ परि॑लिखितं॒॒ रक्षः॒ परि॑लिखिता॒ अरा॑तय॒ इत्या॑ह॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्या ५० इ॒दम॒हं रक्ष॑सो ग्री॒वा अपि॑ कृन्तामि॒ यो᳚ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म इत्या॑ह॒ द्वौ वाव पुरु॑षौ॒ यं चै॒व द्वेष्टि॒ यश्चै॑नं॒ द्वेष्टि॒ तयो॑रे॒वान॑न्तरायं ग्री॒वाः कृ॑न्तति दि॒वे त्वा॒न्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वेत्या॑है॒भ्य ए॒वैनां᳚ लो॒केभ्यः॒ प्रोक्ष॑ति प॒रस्ता॑द॒र्वाचीं॒ प्रोक्ष॑ति॒ तस्मा᳚त् ५१ प॒रस्ता॑द॒र्वाचीं᳚ मनु॒ष्या॑ ऊर्ज॒मुप॑ जीवन्ति क्रू॒रमि॑व॒ वा ए॒तत्क॑रोति॒ यत्खन॑त्य॒पोऽव॑ नयति॒ शान्त्यै॒ यव॑मती॒रव॑ नय॒त्यूर्ग्वै यव॒ ऊर्गु॑दुं॒बर॑ ऊ॒र्जैवोर्जं॒॒ सम॑र्धयति॒ यज॑मानेन॒ सं मि॒तौदुं॑बरी भवति॒ यावा॑ने॒व यज॑मान॒स्ताव॑तीमे॒वास्मि॒न्नूर्जं॑ दधाति पितृ॒णां सद॑नम॒सीति॑ ब॒र्॒हिरव॑ स्तृणाति पितृदेव॒त्या᳚ऽ अ॒ग्ग्॒ ५२ ह्ये॑तद्यन्निखा॑तं॒ यद्ब॒र्॒हिरन॑वस्तीर्य मिनु॒यात्पि॑तृदेव॒त्या॑ निखा॑ता स्याद्ब॒र्॒हिर॑व॒स्तीर्य॑ मिनोत्य॒स्यामे॒वैनां᳚ मिनो॒त्यथो᳚ स्वा॒रुह॑मे॒वैनां᳚ करो॒त्युद्दिवग्ग्॑ स्तभा॒नान्तरि॑क्षं पृ॒णेत्या॑है॒षां लो॒कानां॒ विधृ॑त्यै द्युता॒नस्त्वा॑ मारु॒तो मि॑नो॒त्वित्या॑ह द्युता॒नो ह॑ स्म॒ वै मा॑रु॒तो दे॒वाना॒मौदुं॑बरीं मिनोति॒ तेनै॒वै ५३ नां᳚ मिनोति ब्रह्म॒वनिं॑ त्वा क्षत्र॒वनि॒मित्या॑ह यथाय॒जुरे॒वै तद्घृ॒तेन॑ द्यावापृथिवी॒ आ पृ॑णेथा॒मित्यौदुं॑बर्यां जुहोति॒ द्यावा॑पृथि॒वी ए॒व रसे॑नानक्त्या॒न्तम॒न्वव॑स्रावयत्या॒न्तमे॒व यज॑मानं॒ तेज॑सानक्त्यै॒न्द्रम॒सीति॑ छ॒दिरधि॒ नि द॑धात्यै॒न्द्रं हि दे॒वत॑या॒ सदो॑ विश्वज॒नस्य॑ छा॒येत्या॑ह विश्वज॒नस्य॒ ह्ये॑षा छा॒या यथ्सदो॒ नव॑छदि॒ ५४ तेज॑स्कामस्य मिनुयात्त्रि॒वृता॒ स्तोमे॑न॒ सं मि॑तं॒ तेज॑स्त्रि॒वृत्ते॑ज॒स्व्ये॑व भ॑व॒त्येका॑दश छदीन्द्रि॒य का॑म॒स्यैका॑ दशाक्षरा त्रि॒ष्टुगि॑न्द्रि॒यं त्रि॒ष्टुगि॑न्द्रिया॒व्ये॑व भ॑वति॒ पञ्च॑दश छदि॒ भ्रातृ॑व्यवतः पञ्चद॒शो वज्रो॒ भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै स॒प्तद॑श छदि प्र॒जाका॑मस्य सप्तद॒शः प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाप॑ते॒राप्त्या॒ एक॑विंशति छदि प्रति॒ष्ठाका॑मस्यैकविं॒॒शः स्तोमा॑नां प्रति॒ष्ठा प्रति॑ष्ठित्या उ॒दरं॒ वै सद॒ ऊर्गु॑दुं॒बरो॑ मध्य॒त औदुं॑बरीं मिनोति मध्य॒त ए॒व प्र॒जाना॒मूर्जं॑ दधाति॒ तस्मा᳚ ५५ न्मध्य॒त ऊ॒र्जा भु॑ञ्जते यजमानलो॒के वै दक्षि॑णानि छ॒दींषि॑ भ्रातृव्यलो॒क उत्त॑राणि॒ दक्षि॑णा॒न्युत्त॑राणि करोति॒ यज॑मानमे॒वाय॑जमाना॒दुत्त॑रं करोति॒ तस्मा॒द्यज॑मा॒नोऽ य॑जमाना॒दुत्त॑रोऽन्तर्व॒र्तान्क॑रोति॒ व्यावृ॑त्त्यै॒ तस्मा॒दर॑ण्यं प्र॒जा उप॑ जीवन्ति॒ परि॑ त्वा गिर्वणो॒ गिर॒ इत्या॑ह यथाय॒जुरे॒वैतदिन्द्र॑स्य॒ स्यूर॒सीन्द्र॑स्य ध्रु॒वम॒सीत्या॑है॒न्द्रं हि दे॒वत॑या॒ सदो॒ यं प्र॑थ॒मं ग्र॒न्थिं ग्र॑थ्नी॒याद्यत्तं न वि॑स्रं॒॒सये॒दमे॑हेनाध्व॒र्युः प्र मी॑येत॒ तस्मा॒थ्स वि॒स्रस्यः॑ अप॑हत्यै॒ तस्मा᳚त्पितृदेव॒त्यं॑ तेनै॒व

devasya tvā savituḥ prasava ityabhrimā datte prasū̋tyā aśvinőrbāhubhyāmityāhāśvinau hi devānāmadhvaryū āstāṃ̋ pūṣṇo hastā̋bhyāmityāha yatyai vajra iva vā eṣā yadabhrirabhrirasi nārirasītyāha śāntyai kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñaṃ rakṣāṃsi jighāṃsanti parilikhitaṃ rakṣaḥ parilikhitā arātaya ityāha rakṣasāmapahatyā 50 idamahaṃ rakṣaso grīvā api kṛntāmi yő'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ityāha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi tayorevānantarāyaṃ grīvāḥ kṛntati dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tvetyāhaibhya evaināṃ̋ lokebhyaḥ prokṣati parastādarvācīṃ prokṣati tasmā̋t 51 parastādarvācīṃ̋ manuṣyā ūrjamupa jīvanti krūramiva vā etatkaroti yatkhanatyapo'va nayati śāntyai yavamatīrava nayatyūrgvai yava ūrguduṃbara ūrjaivorjaṃ samardhayati yajamānena saṃ mitauduṃbarī bhavati yāvāneva yajamānastāvatīmevāsminnūrjaṃ dadhāti pitṛṇāṃ sadanamasīti barhirava stṛṇāti pitṛdevatyā̋' agg 52 hyetadyannikhātaṃ yadbarhiranavastīrya minuyātpitṛdevatyā nikhātā syādbarhiravastīrya minotyasyāmevaināṃ̋ minotyathő svāruhamevaināṃ̋ karotyuddivagg stabhānāntarikṣaṃ pṛṇetyāhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai dyutānastvā māruto minotvityāha dyutāno ha sma vai māruto devānāmauduṃbarīṃ minoti tenaivai 53 nāṃ̋ minoti brahmavaniṃ tvā kṣatravanimityāha yathāyajurevai tadghṛtena dyāvāpṛthivī ā pṛṇethāmityauduṃbaryāṃ juhoti dyāvāpṛthivī eva rasenānaktyāntamanvavasrāvayatyāntameva yajamānaṃ tejasānaktyaindramasīti chadiradhi ni dadhātyaindraṃ hi devatayā sado viśvajanasya chāyetyāha viśvajanasya hyeṣā chāyā yathsado navachadi 54 tejaskāmasya minuyāttrivṛtā stomena saṃ mitaṃ tejastrivṛttejasvyeva bhavatyekādaśa chadīndriya kāmasyaikā daśākṣarā triṣṭugindriyaṃ triṣṭugindriyāvyeva bhavati pañcadaśa chadi bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśa chadi prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpaterāptyā ekaviṃśati chadi pratiṣṭhākāmasyaikaviṃśaḥ stomānāṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhityā udaraṃ vai sada ūrguduṃbaro madhyata auduṃbarīṃ minoti madhyata eva prajānāmūrjaṃ dadhāti tasmā̋ 55 nmadhyata ūrjā bhuñjate yajamānaloke vai dakṣiṇāni chadīṃṣi bhrātṛvyaloka uttarāṇi dakṣiṇānyuttarāṇi karoti yajamānamevāyajamānāduttaraṃ karoti tasmādyajamāno' yajamānāduttaro'ntarvartānkaroti vyāvṛttyai tasmādaraṇyaṃ prajā upa jīvanti pari tvā girvaṇo gira ityāha yathāyajurevaitadindrasya syūrasīndrasya dhruvamasītyāhaindraṃ hi devatayā sado yaṃ prathamaṃ granthiṃ grathnīyādyattaṃ na visraṃsayedamehenādhvaryuḥ pra mīyeta tasmāthsa visrasyaḥ apahatyai tasmā̋tpitṛdevatyaṃ tenaiva

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

'सविता देव की प्रेरणा में, अश्विनों की भुजाओं से, पूषन् के हाथों से' कहकर वह खोदने की कुदाल (अभ्रि) उठाता है, क्योंकि अश्विन् देवताओं के अध्वर्यु थे। कुदाल वज्र जैसी है, इसलिए शान्ति के लिए कहता है 'तू अभ्रि है, शत्रु (अरि) नहीं'। यज्ञ के हर चरण पर राक्षस उसे नष्ट करना चाहते हैं, इसलिए वह राक्षसों के चारों ओर रेखा खींचता है और 'जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं' उन दोनों की गर्दन तुरन्त काट देता है। 'द्युलोक, अन्तरिक्ष और पृथिवी के लिए' कहकर वह गड्ढे पर ऊपर से नीचे की ओर जल छिड़कता है; इसीलिए मनुष्य ऊपर से नीचे आने वाले अन्न-रस (ऊर्ज्) पर जीते हैं। खोदना क्रूर कर्म है, इसलिए शान्ति के लिए वह जौ मिला जल डालता है; जौ ऊर्ज् है और उदुम्बर भी ऊर्ज् है, इस तरह ऊर्ज् को ऊर्ज् से बढ़ाता है। उदुम्बर का खम्भा यजमान की ऊँचाई के बराबर नापा जाता है, ताकि यजमान जितना बड़ा है उतना ही ऊर्ज् उसमें रखा जाए। खोदा हुआ गड्ढा पितरों का होता है, इसलिए 'तू पितरों का आसन है' कहकर वह पहले बर्हिस् बिछाता है और तब खम्भा गाड़ता है; ऐसा करने से वह पितरों का नहीं रहता, इसी पृथिवी में गड़ता है और ठीक से टिकता है। 'द्युलोक को थामो, अन्तरिक्ष को भरो' लोकों को धारण करने के लिए कहा जाता है। 'द्युतान मारुत तुझे गाड़े' इसलिए कहता है कि द्युतान मारुत ने ही देवताओं का औदुम्बरी खम्भा गाड़ा था। 'ब्रह्म को जीतने वाले, क्षत्र को जीतने वाले' का अर्थ वही है जो मन्त्र कहता है। 'घी से द्यावापृथिवी को भरो' कहकर वह औदुम्बरी पर घी की आहुति देता है और उसे नीचे तक बहाता है; इससे द्यावापृथिवी को रस से और यजमान को पूरा तेज से अभिषिक्त करता है। 'तू इन्द्र का है' कहकर वह सदस् पर छत की चटाई (छदिस्) रखता है, क्योंकि सदस् का देवता इन्द्र है; और सदस् 'सब लोगों की छाया' है। तेज चाहने वाले के लिए नौ चटाइयाँ (त्रिवृत् स्तोम तेज है), इन्द्रिय-बल चाहने वाले के लिए ग्यारह (त्रिष्टुभ् के ग्यारह अक्षर), शत्रु वाले के लिए पन्द्रह (पञ्चदश वज्र), सन्तान चाहने वाले के लिए सत्रह (प्रजापति सप्तदश हैं), और प्रतिष्ठा चाहने वाले के लिए इक्कीस (एकविंश स्तोम स्तोमों की प्रतिष्ठा है)। सदस् पेट है और उदुम्बर ऊर्ज्, इसलिए खम्भा बीच में गाड़ता है; इसीलिए प्राणी बीच में (पेट से) अन्न भोगते हैं। दक्षिण की चटाइयाँ यजमान के लोक में और उत्तर की शत्रु के लोक में हैं; वह दक्षिण वाली को ऊपर रखता है, जिससे यजमान यज्ञ न करने वाले से ऊपर होता है। अलगाव के लिए बीच में खाली जगह छोड़ता है; इसीलिए प्राणी वन पर जीते हैं। 'हे स्तुतियों के प्रेमी, स्तुतियाँ तुझे घेरें' और 'तू इन्द्र की सिलाई है, इन्द्र का ध्रुव है' कहता है, क्योंकि सदस् इन्द्र का है। जो पहली गाँठ वह बाँधे, उसे यदि न खोले तो अध्वर्यु मूत्र रुकने से मर जाए; इसलिए वह गाँठ खोल दी जाती है। (अन्त के 'अपहत्यै … तेनैव' अनुवाक के खण्डों के आरम्भ-शब्दों की सूची हैं।)

टिप्पणी:Note: यह लम्बा ब्राह्मण-गद्य है, इसलिए दो वाक्यों में नहीं समा सकता; यहाँ संक्षिप्त पर क्रम से अनुवाद दिया है। 'परस्तादर्वाचीं' (ऊपर/दूर से इस ओर), 'स्वारुहम्' (अच्छी तरह टिका हुआ / आसानी से चढ़ने योग्य), 'उत्तराणि करोति' (ऊपर रखता है / ढकता है) और 'अन्तर्वर्तान्' (चटाइयों के बीच की खाली जगह) के अर्थ पर भाष्यकार एकमत नहीं हैं; सबसे प्रचलित अर्थ लिया है। 'अमेह' का अर्थ मूत्र रुकना माना जाता है। पाठ में कुछ जगह पाठ-दोष भी हैं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

With 'In the impulse of the god Savitar, with the arms of the Ashvins, with the hands of Pushan' he takes up the spade, since the Ashvins were the adhvaryus of the gods. The spade is like a thunderbolt, so to calm it he says 'You are a spade, not an enemy (ari).' At every stage of the rite rakshases try to destroy the sacrifice, so he draws a line around them, and with 'Here I cut off the necks of the rakshas: whoever hates us, and whomever we hate' he cuts off the necks of both at once. With 'For the sky you, for the atmosphere you, for the earth you' he sprinkles the hole from above downward; that is why people live on nourishment (ūrj) that comes down from above. Digging is a cruel act, so to calm it he pours in water mixed with barley. Barley is ūrj and the udumbara is ūrj, so he strengthens ūrj with ūrj. The udumbara post is cut to the sacrificer's height, so that he puts into him as much ūrj as the sacrificer's own size. What is dug belongs to the fathers, so with 'You are the seat of the fathers' he first strews barhis in the hole and then sets the post. That way the post does not belong to the fathers; he sets it in this earth and makes it stand firm. 'Prop up the sky, fill the atmosphere' is said to hold these worlds apart. He says 'May Dyutana Maruta set you up' because Dyutana Maruta set up the gods' udumbara post. 'You who win the brahman, who win the kshatra' means just what the formula says. With 'Fill heaven and earth with ghee' he pours ghee on the post and lets it run down to the bottom. In this way he anoints heaven and earth with sap and covers the sacrificer completely in brilliance. With 'You are Indra's' he lays the roof mat (chadis) on the sadas, since Indra is the deity of the sadas, and the sadas is 'the shade of all people'. Someone who wants brilliance should use nine mats, because the trivrt stoma is brilliance. Someone who wants strength (indriya) should use eleven, because the trishtubh has eleven syllables. Someone with a rival should use fifteen, because the fifteenfold is the thunderbolt. Someone who wants offspring should use seventeen, because Prajapati is seventeenfold. Someone who wants a firm footing should use twenty-one, because the twenty-one is the foundation of the stomas. The sadas is the belly and the udumbara is ūrj, so he sets the post in the middle; that is why creatures take in food at the middle. The southern mats are in the sacrificer's world and the northern ones are in the rival's world. He lays the southern mats over the northern ones, which puts the sacrificer above anyone who does not sacrifice. He leaves gaps between the mats to keep them separate; that is why creatures live on the wilderness. He says 'Around you, lover of songs, the songs' just as the formula says, and 'You are Indra's stitching, you are Indra's fixed point', because the sadas belongs to Indra. If he did not undo the first knot he tied, the adhvaryu would die of retained urine, so that knot is undone. (The closing words 'apahatyai … tenaiva' are an index of the opening words of the anuvaka's sub-sections.)

टिप्पणी:Note: This is a long brahmana passage that cannot fit in two sentences, so it is given as a condensed translation that follows the order of the text. Commentators differ on 'parastād arvācīm' (from beyond/above toward here), 'svāruham' (firmly set, or easy to climb), 'uttarāṇi karoti' (lays on top of, or overlaps) and 'antarvartān' (gaps between the mats); the most common readings are used here. 'Ameha' is usually understood as retention of urine. The transmitted text also has some corruptions.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction