यजुर्वेदYajurveda

5.6.4.1

स॒जूरब्दोऽया॑वभिः स॒जूरु॒षा अरु॑णीभिः स॒जूः सूर्य॒ एत॑शेन स॒जोषा॑व॒श्विना॒ दंसो॑भिः स॒जूर॒ग्निर्वै᳚श्वान॒र इडा॑भिर्घृ॒तेन॒ स्वाहा॑ संवथ्स॒रो वा अब्दो॒ मासा॒ अया॑वा उ॒षा अरु॑णीः॒ सूर्य॒ एत॑श इ॒मे अ॒श्विना॑ संवथ्स॒रो᳚ऽग्निर्वै᳚श्वान॒रः प॒शव॒ इडा॑ प॒शवो॑ घृ॒तं सं॑वथ्स॒रं प॒शवोऽनु॒ प्र जा॑यन्ते संवथ्स॒रेणै॒वास्मै॑ प॒शून् प्र ज॑नयति दर्भस्त॒म्बे जु॑होति॒ यद् १६ वा अ॒स्या अ॒मृतं॒ यद्वी॒र्यं॑ तद्द॒र्भास्तस्मि॑ञ्जुहोति॒ प्रैव जा॑यतेऽन्ना॒दो भ॑वति॒ यस्यै॒वं जुह्व॑त्ये॒ता वै दे॒वता॑ अ॒ग्नेः पु॒रस्ता᳚द्भागा॒स्ता ए॒व प्री॑णा॒त्यथो॒ चक्षु॑रे॒वाग्नेः पु॒रस्ता॒त्प्रति॑ दधा॒त्यन॑न्धो भवति॒ य ए॒वं वेदापो॒ वा इ॒दमग्रे॑ सलि॒लमा॑सी॒थ्स प्र॒जाप॑तिः पुष्करप॒र्णे वातो॑ भू॒तोऽ॑लेलाय॒थ्सः १७ प्र॑ति॒ष्ठां नावि॑न्दत॒ स ए॒तद॒पां कु॒लाय॑मपश्य॒त्तस्मि॑न्न॒ग्निम॑चिनुत॒ तदि॒यम॑भव॒त्ततो॒ वै स प्रत्य॑तिष्ठ॒द्यां पु॒रस्ता॑दु॒पाद॑धा॒त्तच्छिरोऽ॑भव॒थ्सा प्राची॒ दिग्यां द॑क्षिण॒त उ॒पाद॑धा॒थ्स दक्षि॑णः प॒क्षोऽ॑भव॒थ्सा द॑क्षि॒णा दिग्यां प॒श्चादु॒पाद॑धा॒त्तत्पुच्छ॑मभव॒थ्सा प्र॒तीची॒ दिग्यामु॑त्तर॒त उ॒पाद॑धा॒थ् १८ स उत्त॑रः प॒क्षोऽ॑भव॒थ्सोदी॑ची॒ दिग्यामु॒परि॑ष्टादु॒पाद॑धा॒त् तत् पृ॒ष्ठम॑भव॒थ् सोर्ध्वा दिगि॒यं वा अ॒ग्निः पञ्चे᳚ष्टक॒स्तस्मा॒द्यद॒स्यां खन॑न्त्य॒भीष्ट॑कां तृ॒न्दन्त्य॒भि शर्क॑रां॒॒ सर्वा॒ वा इ॒यं वयो᳚भ्यो॒ नक्तं॑ दृ॒शे दी᳚प्यते॒ तस्मा॑दि॒मां वयां॑सि॒ नक्तं॒ नाध्या॑सते॒ य ए॒वं वि॒द्वान॒ग्निं चि॑नु॒ते प्रत्ये॒व १९ ति॑ष्ठत्य॒भि दिशो॑ जयत्याग्ने॒यो वै ब्रा᳚ह्म॒णस्तस्मा᳚द्ब्राह्म॒णाय॒ सर्वा॑सु दि॒क्ष्वर्धु॑क॒ग्ग्॒ स्वामे॒व तद्दिश॒मन्वे᳚त्य॒पां वा अ॒ग्निः कु॒लायं॒ तस्मा॒दापोऽ॒ग्निं हारु॑काः॒ स्वामे॒व तद्योनिं॒ प्र वि॑शन्ति

sajūrabdo'yāvabhiḥ sajūruṣā aruṇībhiḥ sajūḥ sūrya etaśena sajoṣāvaśvinā daṃsobhiḥ sajūragnirvai̋śvānara iḍābhirghṛtena svāhā saṃvathsaro vā abdo māsā ayāvā uṣā aruṇīḥ sūrya etaśa ime aśvinā saṃvathsarő'gnirvai̋śvānaraḥ paśava iḍā paśavo ghṛtaṃ saṃvathsaraṃ paśavo'nu pra jāyante saṃvathsareṇaivāsmai paśūn pra janayati darbhastambe juhoti yad 16 vā asyā amṛtaṃ yadvīryaṃ taddarbhāstasmiñjuhoti praiva jāyate'nnādo bhavati yasyaivaṃ juhvatyetā vai devatā agneḥ purastā̋dbhāgāstā eva prīṇātyatho cakṣurevāgneḥ purastātprati dadhātyanandho bhavati ya evaṃ vedāpo vā idamagre salilamāsīthsa prajāpatiḥ puṣkaraparṇe vāto bhūto'lelāyathsaḥ 17 pratiṣṭhāṃ nāvindata sa etadapāṃ kulāyamapaśyattasminnagnimacinuta tadiyamabhavattato vai sa pratyatiṣṭhadyāṃ purastādupādadhāttacchiro'bhavathsā prācī digyāṃ dakṣiṇata upādadhāthsa dakṣiṇaḥ pakṣo'bhavathsā dakṣiṇā digyāṃ paścādupādadhāttatpucchamabhavathsā pratīcī digyāmuttarata upādadhāth 18 sa uttaraḥ pakṣo'bhavathsodīcī digyāmupariṣṭādupādadhāt tat pṛṣṭhamabhavath sordhvā digiyaṃ vā agniḥ pañce̋ṣṭakastasmādyadasyāṃ khanantyabhīṣṭakāṃ tṛndantyabhi śarkarāṃ sarvā vā iyaṃ vayőbhyo naktaṃ dṛśe dī̋pyate tasmādimāṃ vayāṃsi naktaṃ nādhyāsate ya evaṃ vidvānagniṃ cinute pratyeva 19 tiṣṭhatyabhi diśo jayatyāgneyo vai brā̋hmaṇastasmā̋dbrāhmaṇāya sarvāsu dikṣvardhukagg svāmeva taddiśamanve̋tyapāṃ vā agniḥ kulāyaṃ tasmādāpo'gniṃ hārukāḥ svāmeva tadyoniṃ pra viśanti

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

मन्त्र: "अब्द (वर्ष) मासों के साथ, उषस् लाल गायों के साथ, सूर्य एतश (अश्व) के साथ, अश्विन् अपने अद्भुत कर्मों के साथ, अग्नि वैश्वानर इडाओं और घी के साथ एकमत होकर — स्वाहा।" व्याख्या: अब्द वर्ष है, अयावन् मास हैं, अश्विन् ये दोनों लोक हैं, अग्नि वैश्वानर वर्ष है, इडा और घी पशु हैं; पशु वर्ष के अनुसार जन्म लेते हैं, इसलिए वर्ष के द्वारा ही वह यजमान के लिए पशु उत्पन्न करता है। वह दर्भ के गुच्छे पर आहुति देता है, क्योंकि दर्भ पृथ्वी का अमृत और वीर्य है; जिसके लिए ऐसे आहुति दी जाती है, वह संतानवान् और अन्न खाने वाला होता है। ये देवता अग्नि के सामने के भागी हैं, उन्हें ही वह प्रसन्न करता है और अग्नि के सामने आँख स्थापित करता है; जो ऐसा जानता है वह अन्धा नहीं होता। आरम्भ में यह सब जल, समुद्र था; प्रजापति वायु बनकर कमल के पत्ते पर डोलते रहे, पर उन्हें आधार नहीं मिला। उन्होंने जलों का यह घोंसला देखा, उस पर अग्नि का चयन किया, वह यह पृथ्वी बन गई, और तब वे स्थिर हुए। जो ईंट उन्होंने पूर्व में रखी वह सिर और पूर्व दिशा बनी, दक्षिण वाली दायाँ पंख और दक्षिण दिशा, पश्चिम वाली पूँछ और पश्चिम दिशा, उत्तर वाली उत्तरी पंख और उत्तर दिशा, ऊपर वाली पीठ और ऊर्ध्व दिशा बनी। यह पृथ्वी पाँच ईंटों वाला अग्नि है, इसलिए इसमें खोदने पर ईंट या कंकड़ से टकराते हैं; यह पूरी पृथ्वी रात में पक्षियों को दिखने के लिए चमकती है, इसलिए पक्षी रात में इस पर नहीं बैठते। जो ऐसा जानकर अग्नि का चयन करता है, वह स्थिर होता है और दिशाओं को जीतता है। ब्राह्मण अग्नि का है, इसलिए ब्राह्मण के लिए सभी दिशाओं में समृद्धि है — वह अपनी ही दिशा में जाता है। अग्नि जलों का घोंसला है, इसलिए जल अग्नि को नष्ट कर देते हैं — वे अपनी ही योनि में प्रवेश करते हैं।

टिप्पणी:Note: यह अंश मुख्यतः ब्राह्मण (व्याख्या) है, पर इसके आरम्भ में "सजूर् अब्दः … स्वाहा" मन्त्र दिया गया है, जिससे दर्भ के गुच्छे पर घी की आहुति दी जाती है। 'अलेलायत्' शब्द अस्पष्ट है; इसका सामान्य अर्थ 'डोलता/हिलता-डुलता रहा' लिया जाता है। 'इमे अश्विना' का अर्थ सामान्यतः द्यौ और पृथिवी लिया जाता है। 'हारुकाः' का अर्थ 'हर लेने/नष्ट करने वाले' है, यानी जल आग बुझाते हैं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

Mantra: "In accord, the year with the months; in accord, Ushas with the ruddy cows; in accord, Surya with Etasha; the two Ashvins in accord with their wondrous deeds; in accord, Agni Vaishvanara with the idas and with ghee — svaha." Explanation: the year is abda, the months are ayavan, the Ashvins are these two worlds, Agni Vaishvanara is the year, ida and ghee are cattle; cattle are born following the year, so through the year he generates cattle for the sacrificer. He offers on a tuft of darbha grass, for darbha is the immortal part and the strength of the earth; the one for whom this offering is made is propagated and becomes an eater of food. These deities are Agni's portions in front; he pleases them, and he also sets an eye in front of Agni; whoever knows this does not go blind. In the beginning this was water, the flood; Prajapati, having become wind, swayed about on a lotus leaf and found no footing. He saw this nest of the waters, piled the fire on it, and it became this earth; then he stood firm. The brick he laid in front became the head, the east; the one on the south the right wing, the south; the one behind the tail, the west; the one on the north the northern wing, the north; the one above the back, the upward direction. This earth is a fire of five bricks, so wherever people dig in it they strike brick or gravel; the whole earth glows at night for the birds to see, so birds do not settle on it at night. Whoever piles the fire knowing this stands firm and wins the directions. The brahmin belongs to Agni, so the brahmin prospers in every direction — he goes into his own direction. Agni is the nest of the waters, so the waters are apt to destroy fire — they are entering their own womb.

टिप्पणी:Note: Mainly brahmana (explanation), but it opens with the mantra "sajur abdah … svaha", used for an offering of ghee on a tuft of darbha grass. 'alelayat' is obscure; it is usually taken as 'swayed/moved about'. 'ime ashvina' is generally read as heaven and earth. 'harukah' means 'apt to carry off/destroy', i.e. water puts out fire.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction