5.6.2.1
अ॒पां ग्रहा᳚न्गृह्णात्ये॒तद्वाव रा॑ज॒सूयं॒ यदे॒ते ग्रहा᳚ः स॒वो᳚ऽग्निर्व॑रुणस॒वो रा॑ज॒सूय॑मग्निस॒वश्चित्य॒स्ताभ्या॑मे॒व सू॑य॒तेऽथो॑ उ॒भावे॒व लो॒काव॒भि ज॑यति॒ यश्च॑ राज॒सूये॑नेजा॒नस्य॒ यश्चा᳚ग्नि॒चित॒ आपो॑ भव॒न्त्यापो॒ वा अ॒ग्नेर्भ्रातृ॑व्या॒ यद॒पो᳚ऽग्नेर॒धस्ता॑दुप॒दधा॑ति॒ भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै॒ भव॑त्या॒त्मना॒ परा᳚स्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवत्य॒मृतं॒ ६ वा आप॒स्तस्मा॑द॒द्भिरव॑तान्तम॒भि षि॑ञ्चन्ति॒ नार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ सर्व॒मायु॑रेति॒ यस्यै॒ता उ॑पधी॒यन्ते॒ य उ॑ चैना ए॒वं वेदान्नं॒ वा आपः॑ प॒शव॒ आपोऽन्नं॑ प॒शवो᳚ऽन्ना॒दः प॑शु॒मान्भ॑वति॒ यस्यै॒ता उ॑पधी॒यन्ते॒ य उ॑ चैना ए॒वं वेद॒ द्वाद॑श भवन्ति॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚ः संवथ्स॒रः सं॑वथ्स॒रेणै॒वास्मा॒ ७ अन्न॒मव॑ रुंधे॒ पात्रा॑णि भवन्ति॒ पात्रे॒ वा अन्न॑मद्यते॒ सयो᳚न्ये॒वान्न॒मव॑ रुंध॒ आ द्वा॑द॒शात्पुरु॑षा॒दन्न॑म॒त्त्यथो॒ पात्रा॒न्न छि॑द्यते॒ यस्यै॒ता उ॑पधी॒यन्ते॒ य उ॑ चैना ए॒वं वेद॑ कुं॒भाश्च॑ कुं॒भीश्च॑ मिथु॒नानि॑ भवन्ति मिथु॒नस्य॒ प्रजा᳚त्यै॒ प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्मिथु॒नैर्जा॑यते॒ यस्यै॒ता उ॑पधी॒यन्ते॒ य उ॑ ८ चैना ए॒वं वेद॒ शुग्वा अ॒ग्निः सो᳚ऽध्व॒र्युं यज॑मानं प्र॒जाः शु॒चार्प॑यति॒ यद॒प उ॑प॒दधा॑ति॒ शुच॑मे॒वास्य॑ शमयति॒ नार्ति॒मार्च्छ॑त्यध्व॒र्युर्न यज॑मानः॒ शाम्य॑न्ति प्र॒जा यत्रै॒ता उ॑पधी॒यन्तेऽ॒पां वा ए॒तानि॒ हृद॑यानि॒ यदे॒ता आपो॒ यदे॒ता अ॒प उ॑प॒दधा॑ति दि॒व्याभि॑रे॒वैनाः॒ सं सृ॑जति॒ वर्षु॑कः प॒र्जन्यो॑ ९ भवति॒ यो वा ए॒तासा॑मा॒यत॑नं॒ क्लृप्तिं॒ वेदा॒यत॑नवान्भवति॒ कल्प॑तेऽस्मा अनुसी॒तमुप॑ दधात्ये॒तद्वा आ॑सामा॒यत॑नमे॒षा क्लृप्ति॒र्य ए॒वं वेदा॒यत॑नवान्भवति॒ कल्प॑तेऽस्मै द्वं॒द्वम॒न्या उप॑ दधाति॒ चत॑स्रो॒ मध्ये॒ धृत्या॒ अन्नं॒ वा इष्ट॑का ए॒तत्खलु॒ वै सा॒क्षादन्नं॒ यदे॒ष च॒रुर्यदे॒तं च॒रुमु॑प॒दधा॑ति सा॒क्षा १० दे॒वास्मा॒ अन्न॒मव॑ रुंधे मध्य॒त उप॑ दधाति मध्य॒त ए॒वास्मा॒ अन्नं॑ दधाति॒ तस्मा᳚न्मध्य॒तोऽन्न॑मद्यते बार्हस्प॒त्यो भ॑वति॒ ब्रह्म॒ वै दे॒वानां॒ बृह॒स्पति॒र्ब्रह्म॑णै॒वास्मा॒ अन्न॒मव॑ रुंधे ब्रह्मवर्च॒सम॑सि ब्रह्मवर्च॒साय॒ त्वेत्या॑ह तेज॒स्वी ब्र॑ह्मवर्च॒सी भ॑वति॒ यस्यै॒ष उ॑पधी॒यते॒ य उ॑ चैनमे॒वं वेद॑ अ॒मृत॑मस्मै जायते॒ यस्यै॒ता
apāṃ grahā̋ngṛhṇātyetadvāva rājasūyaṃ yadete grahā̋ḥ savő'gnirvaruṇasavo rājasūyamagnisavaścityastābhyāmeva sūyate'tho ubhāveva lokāvabhi jayati yaśca rājasūyenejānasya yaścā̋gnicita āpo bhavantyāpo vā agnerbhrātṛvyā yadapő'gneradhastādupadadhāti bhrātṛvyābhibhūtyai bhavatyātmanā parā̋sya bhrātṛvyo bhavatyamṛtaṃ 6 vā āpastasmādadbhiravatāntamabhi ṣiñcanti nārtimārcchati sarvamāyureti yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ vedānnaṃ vā āpaḥ paśava āpo'nnaṃ paśavő'nnādaḥ paśumānbhavati yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda dvādaśa bhavanti dvādaśa māsā̋ḥ saṃvathsaraḥ saṃvathsareṇaivāsmā 7 annamava ruṃdhe pātrāṇi bhavanti pātre vā annamadyate sayőnyevānnamava ruṃdha ā dvādaśātpuruṣādannamattyatho pātrānna chidyate yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda kuṃbhāśca kuṃbhīśca mithunāni bhavanti mithunasya prajā̋tyai pra prajayā paśubhirmithunairjāyate yasyaitā upadhīyante ya u 8 cainā evaṃ veda śugvā agniḥ ső'dhvaryuṃ yajamānaṃ prajāḥ śucārpayati yadapa upadadhāti śucamevāsya śamayati nārtimārcchatyadhvaryurna yajamānaḥ śāmyanti prajā yatraitā upadhīyante'pāṃ vā etāni hṛdayāni yadetā āpo yadetā apa upadadhāti divyābhirevaināḥ saṃ sṛjati varṣukaḥ parjanyo 9 bhavati yo vā etāsāmāyatanaṃ klṛptiṃ vedāyatanavānbhavati kalpate'smā anusītamupa dadhātyetadvā āsāmāyatanameṣā klṛptirya evaṃ vedāyatanavānbhavati kalpate'smai dvaṃdvamanyā upa dadhāti catasro madhye dhṛtyā annaṃ vā iṣṭakā etatkhalu vai sākṣādannaṃ yadeṣa caruryadetaṃ carumupadadhāti sākṣā 10 devāsmā annamava ruṃdhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmā annaṃ dadhāti tasmā̋nmadhyato'nnamadyate bārhaspatyo bhavati brahma vai devānāṃ bṛhaspatirbrahmaṇaivāsmā annamava ruṃdhe brahmavarcasamasi brahmavarcasāya tvetyāha tejasvī brahmavarcasī bhavati yasyaiṣa upadhīyate ya u cainamevaṃ veda amṛtamasmai jāyate yasyaitā
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
(अध्वर्यु) जल के ग्रह लेता है। ये ग्रह ही राजसूय हैं: राजसूय वरुण का सव (अभिषेक) है और चिता हुआ अग्नि अग्नि का सव है, इसलिए दोनों से उसका अभिषेक होता है और वह दोनों लोक जीत लेता है। जल अग्नि का शत्रु है, इसलिए वह अग्नि के नीचे जल रखता है, ताकि शत्रु दबा रहे। जल अमृत है, इसलिए थके हुए व्यक्ति पर जल छिड़कते हैं। जल अन्न है और पशु है, इसलिए वह अन्न खाने वाला और पशुओं वाला होता है। कुम्भ बारह होते हैं, जैसे वर्ष के बारह मास, इसलिए वर्ष के द्वारा वह उसके लिए अन्न प्राप्त करता है। वे पात्र होते हैं और अन्न पात्र में खाया जाता है, इसलिए उसे अपने ही स्थान वाला अन्न मिलता है। वह बारहवीं पीढ़ी तक अन्न खाता है और पात्र से अलग नहीं होता। कुम्भ और कुम्भी जोड़े बनाते हैं, जोड़े से सन्तान होने के लिए। अग्नि शुक् (ताप, पीड़ा) है जो अध्वर्यु, यजमान और प्रजा को सताता है; जल रखकर वह इस ताप को शान्त करता है। ये जल जलों के हृदय हैं; इन्हें रखकर वह इन्हें आकाश के जलों से मिलाता है, जिससे पर्जन्य वर्षा देने वाला होता है। वह इन्हें हल की रेखा (सीता) के साथ-साथ रखता है, यही इनका आयतन (स्थान) और क्रम है। बाकी को वह जोड़ों में रखता है और चार को स्थिरता के लिए बीच में। ईंटें अन्न हैं, पर यह चरु सीधे अन्न है; इसे बीच में रखकर वह उसके बीच में अन्न रखता है, इसीलिए अन्न बीच से खाया जाता है। चरु बृहस्पति का होता है, क्योंकि बृहस्पति देवों का ब्रह्म है। वह कहता है: “तुम ब्रह्मवर्चस हो, ब्रह्मवर्चस के लिए (मैं) तुम्हें (रखता हूँ)”; इससे वह तेजस्वी और ब्रह्मवर्चसी होता है। जिसकी वेदी में ये रखे जाते हैं और जो यह जानता है, उसके लिए अमृत उत्पन्न होता है…
टिप्पणी:Note: यह ब्राह्मण गद्य है, जिसके भीतर चरु रखते समय बोला जाने वाला एक छोटा मन्त्र “ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वा” उद्धृत है। ‘अपां ग्रहान्’ का अर्थ यहाँ अग्नि-वेदी में रखे जाने वाले जल-भरे कुम्भ हैं। ‘अनुसीतम्’ का प्रचलित अर्थ ‘हल की रेखाओं के साथ-साथ’ है। ‘मध्यतोऽन्नमद्यते’ का अर्थ (मुख के बीच से या शरीर के मध्य में) स्पष्ट नहीं है। अन्तिम वाक्य अगले खण्ड में पूरा होता है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
He draws the cups of water. These cups are the rajasuya itself: the rajasuya is Varuna's consecration and the piled fire is Agni's consecration, so he is consecrated by both and wins both worlds. Water is Agni's rival, so he sets water beneath Agni to overcome the rival. Water is immortality, which is why they sprinkle water on someone who is exhausted. Water is food and cattle, so he comes to eat food and own cattle. The jars are twelve, as the year has twelve months, so through the year he secures food for him. They are vessels, and food is eaten from a vessel, so he secures food together with its proper place. He eats food down to the twelfth generation and is not cut off from the vessel. Male and female jars (kumbha and kumbhi) form pairs, for the sake of offspring. Agni is burning pain and afflicts the adhvaryu, the sacrificer and the people; setting down the water soothes that pain. These waters are the hearts of the waters; setting them down joins them with the heavenly waters, and Parjanya brings rain. He sets them along the furrow, which is their proper place and arrangement. He sets the others in pairs, with four in the middle to hold things firm. The bricks are food, but this caru is food directly; he places it in the middle, so food is put in his middle, and that is why food is eaten in the middle. The caru belongs to Brihaspati, because Brihaspati is the brahman of the gods. He says, 'You are the splendour of brahman; (I set) you for the splendour of brahman', and he becomes radiant, full of that splendour. Immortality is born for the one on whose altar these are set, and for the one who knows this…
टिप्पणी:Note: This is brahmana prose; it quotes one short mantra spoken while setting down the caru, 'brahmavarcasam asi brahmavarcasaya tva'. 'Cups of water' here means the water-filled jars set in the fire altar. 'Anusitam' is usually read as 'along the furrows'. The sense of 'food is eaten in the middle' (the middle of the mouth or of the body) is unclear. The last sentence runs on into the next passage.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction