यजुर्वेदYajurveda

5.4.1.1

उ॒थ्स॒न्न॒ य॒ज्ञ इंद्रा᳚ग्नी दे॒वा वा अ॑क्ष्णया स्तो॒मीया॑ अ॒ग्नेर्भा॒गो᳚ऽस्यग्ने॑ जा॒तान् र॒श्मिरिति॑ नाक॒सद्भि॒श्छंदां॑सि॒ सर्वा᳚भ्यो वृष्टि॒सनी᳚र्देवासु॒राः कनी॑यांसः प्र॒जाप॑ते॒रक्षि॒ द्वाद॑श ॥ उ॒थ्स॒न्न॒ य॒ज्ञो दे॒वा वै यस्य॒ मुख्य॑वतीर्नाक॒ सद्भि॑रे॒वैताभि॑र॒ष्टा च॑त्वारिंशत् ॥ उ॒थ्स॒न्न॒ य॒ज्ञः स॑र्व॒त्वाय॑ ॥ १ दे॒वा॒सु॒राः संय॑त्ता आस॒न्तेन व्य॑जयन्त॒ स ए॒ता इन्द्र॑स्त॒नूर॑पश्य॒त्ता उपा॑धत्त॒ ताभि॒र्वै स त॒नुव॑मिंद्रि॒यं वी॒र्य॑मा॒त्मन्न॑धत्त॒ ततो॑ दे॒वा अभ॑व॒न्परासु॑रा॒ यदि॑न्द्रत॒नूरु॑प॒दधा॑ति त॒नुव॑मे॒व ताभि॑रिंद्रि॒यं वी॒र्यं॑ यज॑मान आ॒त्मन्ध॒त्तेऽथो॒ सेन्द्र॑मे॒वाग्निं सत॑नुं चिनुते॒ भव॑त्या॒त्मना॒ परा᳚स्य॒ भ्रातृ॑व्यो २ भवति य॒ज्ञो दे॒वेभ्योऽपा᳚क्राम॒त्तम॑व॒रुधं॒ नाश॑क्नुव॒न्त ए॒ता य॑ज्ञत॒नूर॑पश्य॒न्ता उपा॑दधत॒ ताभि॒र्वै ते य॒ज्ञमवा॑रुंधत॒ यद्य॑ज्ञत॒नूरु॑प॒दधा॑ति य॒ज्ञमे॒व ताभि॒र्यज॑मा॒नोऽव॑ रुंधे॒ त्रय॑स्त्रिं शत॒मुप॑ दधाति॒ त्रय॑स्त्रिंश॒द्वै दे॒वता॑ दे॒वता॑ ए॒वाव॑ रुं॒धेऽथो॒ सात्मा॑नमे॒वाग्निं सत॑नुं चिनुते॒ सात्मा॒मुष्मि॑३ं ल्लो॒के ३ भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॒ ज्योति॑ष्मती॒रुप॑ दधाति॒ ज्योति॑रे॒वास्मि॑न्दधात्ये॒ताभि॒र्वा अ॒ग्निश्चि॒तो ज्व॑लति॒ ताभि॑रे॒वैनं॒॒ समि॑न्ध उ॒भयो॑रस्मै लो॒कयो॒र्ज्योति॑र्भवति नक्षत्रेष्ट॒का उप॑ दधात्ये॒तानि॒ वै दि॒वो ज्योतीं॑षि॒ तान्ये॒वाव॑ रुंधे सु॒कृतां॒ वा ए॒तानि॒ ज्योतीं॑षि॒ यन्नक्ष॑त्राणि॒ तान्ये॒वाप्नो॒त्यथो॑ अनूका॒शमे॒वैतानि॒ ४ ज्योतीं॑षि कुरुते सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्यानु॑ख्यात्यै॒ यथ्स२ंस्पृ॑ष्टा उपद॒ध्याद्वृष्ट्यै॑ लो॒कमपि॑ दध्या॒दव॑र्षुकः प॒र्जन्यः॑ स्या॒दसग्ग्॑ स्पृष्टा॒ उप॑ दधाति॒ वृष्ट्या॑ ए॒व लो॒कं क॑रोति॒ वर्षु॑कः प॒र्जन्यो॑ भवति पु॒रस्ता॑द॒न्याः प्र॒तीची॒रुप॑ दधाति प॒श्चाद॒न्याः प्राची॒स्तस्मा᳚त्प्रा॒चीना॑नि च प्रती॒चीना॑नि च॒ नक्ष॑त्रा॒ण्या व॑र्तन्ते भ्रातृ॑व्यो लो॒क

uthsanna yajña iṃdrā̋gnī devā vā akṣṇayā stomīyā agnerbhāgő'syagne jātān raśmiriti nākasadbhiśchaṃdāṃsi sarvā̋bhyo vṛṣṭisanī̋rdevāsurāḥ kanīyāṃsaḥ prajāpaterakṣi dvādaśa || uthsanna yajño devā vai yasya mukhyavatīrnāka sadbhirevaitābhiraṣṭā catvāriṃśat || uthsanna yajñaḥ sarvatvāya || 1 devāsurāḥ saṃyattā āsantena vyajayanta sa etā indrastanūrapaśyattā upādhatta tābhirvai sa tanuvamiṃdriyaṃ vīryamātmannadhatta tato devā abhavanparāsurā yadindratanūrupadadhāti tanuvameva tābhiriṃdriyaṃ vīryaṃ yajamāna ātmandhatte'tho sendramevāgniṃ satanuṃ cinute bhavatyātmanā parā̋sya bhrātṛvyo 2 bhavati yajño devebhyo'pā̋krāmattamavarudhaṃ nāśaknuvanta etā yajñatanūrapaśyantā upādadhata tābhirvai te yajñamavāruṃdhata yadyajñatanūrupadadhāti yajñameva tābhiryajamāno'va ruṃdhe trayastriṃ śatamupa dadhāti trayastriṃśadvai devatā devatā evāva ruṃdhe'tho sātmānamevāgniṃ satanuṃ cinute sātmāmuṣmi3ṃ lloke 3 bhavati ya evaṃ veda jyotiṣmatīrupa dadhāti jyotirevāsmindadhātyetābhirvā agniścito jvalati tābhirevainaṃ samindha ubhayorasmai lokayorjyotirbhavati nakṣatreṣṭakā upa dadhātyetāni vai divo jyotīṃṣi tānyevāva ruṃdhe sukṛtāṃ vā etāni jyotīṃṣi yannakṣatrāṇi tānyevāpnotyatho anūkāśamevaitāni 4 jyotīṃṣi kurute suvargasya lokasyānukhyātyai yathsa2ṃspṛṣṭā upadadhyādvṛṣṭyai lokamapi dadhyādavarṣukaḥ parjanyaḥ syādasagg spṛṣṭā upa dadhāti vṛṣṭyā eva lokaṃ karoti varṣukaḥ parjanyo bhavati purastādanyāḥ pratīcīrupa dadhāti paścādanyāḥ prācīstasmā̋tprācīnāni ca pratīcīnāni ca nakṣatrāṇyā vartante bhrātṛvyo loka

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

[आरम्भ में पिछले प्रपाठक (5.3) के बारह अनुवाकों की सूची है।] देव और असुर आपस में लड़ रहे थे; इन्द्र ने ये 'इन्द्रतनू' ईंटें देखीं और रखीं, और उनसे अपने भीतर शरीर, इन्द्रिय-शक्ति और वीर्य धारण किया, तब देव जीते और असुर हारे। इसलिए जब यजमान इन्द्रतनू रखता है तो वह अपने भीतर शरीर, शक्ति और वीर्य धारण करता है, इन्द्र सहित और शरीर सहित अग्नि का चयन करता है, स्वयं समृद्ध होता है और उसका प्रतिद्वन्द्वी हारता है। यज्ञ देवों से दूर चला गया था और वे उसे रोक नहीं पाए; तब उन्होंने 'यज्ञतनू' ईंटें रखकर उसे फिर पा लिया। यजमान इन्हें तैंतीस की संख्या में रखता है, क्योंकि देवता तैंतीस हैं, और इस तरह देवताओं को पाता है; जो यह जानता है वह परलोक में पूरे शरीर के साथ रहता है। 'ज्योतिष्मती' ईंटें रखकर वह अग्नि में ज्योति रखता है; इन्हीं से चिनी हुई अग्नि जलती है, और यजमान को दोनों लोकों में प्रकाश मिलता है। 'नक्षत्र' ईंटें वह इसलिए रखता है कि नक्षत्र आकाश की ज्योतियाँ हैं और पुण्य करने वालों की ज्योतियाँ हैं; इनसे वह उन्हें पाता है और स्वर्गलोक दिखाने के लिए उन्हें मार्ग की ज्योति बनाता है। यदि वह इन्हें सटाकर रखे तो वर्षा के लिए जगह बन्द कर देगा और पर्जन्य नहीं बरसेगा; इसलिए वह इन्हें अलग-अलग रखता है, ताकि वर्षा के लिए जगह बने और पर्जन्य बरसे। कुछ ईंटें वह पूर्व की ओर पश्चिम-मुखी रखता है और कुछ पश्चिम की ओर पूर्व-मुखी; इसीलिए नक्षत्र पूर्व की ओर भी घूमते हैं और पश्चिम की ओर भी।

टिप्पणी:Note: इस अंश की शुरुआत ('उथ्सन्न यज्ञ… द्वादश… सर्वत्वाय') अनुवाद नहीं है, बल्कि प्रपाठक 5.3 के अनुवाकों के आरम्भिक शब्दों की सूची है; इसे केवल संकेत रूप में दिया गया है। 'अनूकाश' का अर्थ अनिश्चित है: 'मार्ग दिखाने वाला प्रकाश' सबसे प्रचलित अर्थ है, कुछ इसे 'प्रतिबिम्ब' या 'ऊपर से झलक' मानते हैं। अन्त में 'भ्रातृव्यो लोक' अनुवाक-अन्त की खण्ड-सूची का आरम्भ है, पाठ नहीं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

[The passage opens with the index of the twelve anuvakas of the previous prapathaka, 5.3.] The gods and the asuras were at war. Indra saw these 'Indra-body' bricks and laid them, and with them he took body, strength and vigour into himself; then the gods won and the asuras lost. So when the sacrificer lays the Indra-body bricks, he takes body, strength and vigour into himself and builds the fire altar with Indra and with a body; he prospers in himself, and his rival is defeated. The sacrifice went away from the gods and they could not hold it back. They saw the 'sacrifice-body' bricks, laid them, and won it back. He lays thirty-three of them, since there are thirty-three gods, and so he wins the gods; whoever knows this lives in the world beyond with his whole self. By laying the 'luminous' bricks he puts light into the fire; these are what make the built fire blaze, and he has light in both worlds. He lays the 'star' bricks because the stars are the lights of the sky and the lights of those who have done good deeds; through them he wins these lights and makes them guiding lights that show the way to the heavenly world. If he laid them touching, he would close off room for rain and Parjanya would not rain. So he lays them apart, making room for rain, and Parjanya rains. Some he lays in front (the east) facing west and others behind (the west) facing east; that is why the stars move both eastward and westward.

टिप्पणी:Note: The opening ('utsanna yajña … dvādaśa … sarvatvāya') is not text to be translated but the index of first words of the anuvakas of prapathaka 5.3, given here only in summary. 'Anūkāśa' is uncertain: 'a light that shows the way' is the most common reading; others take it as 'reflection' or 'a gleam from above'. The final 'bhrātṛvyo loka' is the start of the anuvaka's closing section-index, not part of the prose.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction