यजुर्वेदYajurveda

5.3.4.1

योनि॒र्गर्भा॒ ओज॑स्सं॒भर॑णः॒ क्रतु॑र्ब्र॒ध्नस्य॑ प्रति॒ष्ठा नाक॒ष्षोड॑श ॥ १६ अ॒ग्नेर्भा॒गोऽ॑सीति॑ पु॒रस्ता॒दुप॑ दधाति यज्ञमु॒खं वा अ॒ग्निर्य॑ज्ञमु॒खं दी॒क्षा य॑ज्ञमु॒खं ब्रह्म॑ यज्ञमु॒खं त्रि॒वृद्य॑ज्ञमु॒खमे॒व पु॒रस्ता॒द्वि या॑तयति नृ॒चक्ष॑सां भा॒गोऽ॑सीति॑ दक्षिण॒तः शु॑श्रु॒वांसो॒ वै नृ॒चक्ष॒सोऽन्नं॑ धा॒ता जा॒तायै॒वास्मा॒ अन्न॒मपि॑ दधाति॒ तस्मा᳚ज्जा॒तोऽन्न॑मत्ति ज॒नित्रग्ग्॑ स्पृ॒तं स॑प्तद॒शः स्तोम॒ इत्या॒हान्नं॒ वै ज॒नित्र॒ १७ मन्नं॑ सप्तद॒शोऽन्न॑मे॒व द॑क्षिण॒तो ध॑त्ते॒ तस्मा॒द्दक्षि॑णे॒नान्न॑मद्यते मि॒त्रस्य॑ भा॒गोऽ॑सीति॑ प॒श्चात्प्रा॒णो वै मि॒त्रोऽ॑पा॒नो वरु॑णः प्राणापा॒नावे॒वास्मि॑न्दधाति दि॒वो वृ॒ष्टिर्वाता᳚ः स्पृ॒ता ए॑कविं॒॒शः स्तोम॒ इत्या॑ह प्रति॒ष्ठा वा ए॑कविं॒॒शः प्रति॑ष्ठित्या॒ इन्द्र॑स्य भा॒गोऽ॑सीत्यु॑त्तर॒त ओजो॒ वा इन्द्र॒ ओजो॒ विष्णु॒रोजः॑, क्ष॒त्रमोजः॑ पञ्चद॒श १८ ओज॑ ए॒वोत्त॑र॒तो ध॑त्ते॒ तस्मा॑दुत्तरतोऽभिप्रया॒यी ज॑यति॒ वसू॑नां भा॒गोऽ॑सीति॑ पु॒रस्ता॒दुप॑ दधाति यज्ञमु॒खं वै वस॑वो यज्ञमु॒खं रु॒द्रा य॑ज्ञमु॒खं च॑तुर्विं॒॒शो य॑ज्ञमु॒खमे॒व पु॒रस्ता॒द्वि या॑तयत्यादि॒त्यानां᳚ भा॒गोऽ॑सीति॑ दक्षिण॒तोऽन्नं॒ वा आ॑दि॒त्या अन्नं॑ म॒रुतोऽन्नं॒ गर्भा॒ अन्नं॑ पञ्चविं॒॒शोऽन्न॑मे॒व द॑क्षिण॒तो ध॑त्ते॒ तस्मा॒द्दक्षि॑णे॒नान्न॑मद्य॒तेऽदि॑त्यै भा॒गो॑ १९ ऽसीति॑ प॒श्चात्प्र॑ति॒ष्ठा वा अदि॑तिः प्रति॒ष्ठा पू॒षा प्र॑ति॒ष्ठा त्रि॑ण॒वः प्रति॑ष्ठित्यै दे॒वस्य॑ सवि॒तुर्भा॒गोऽ॑सीत्यु॑त्तर॒तो ब्रह्म॒ वै दे॒वः स॑वि॒ता ब्रह्म॒ बृह॒स्पति॒र्ब्रह्म॑ चतुष्टो॒मो ब्र॑ह्मवर्च॒समे॒वोत्त॑र॒तो ध॑त्ते॒ तस्मा॒दुत्त॒रोऽर्धो᳚ ब्रह्मवर्च॒सित॑रः सावि॒त्रव॑ती भवति॒ प्रसू᳚त्यै॒ तस्मा᳚द्ब्राह्म॒णाना॒मुदी॑ची स॒निः प्रसू॑ता ध॒र्त्रश्च॑तुष्टो॒म इति॑ पु॒रस्ता॒दुप॑ दधाति यज्ञमु॒खं वै ध॒र्त्रो २० य॑ज्ञमु॒खं च॑तुष्टो॒मो य॑ज्ञमु॒खमे॒व पु॒रस्ता॒द्वि या॑तयति॒ यावा॑नां भा॒गोऽ॑सीति॑ दक्षिण॒तो मासा॒ वै यावा॑ अर्धमा॒सा अया॑वा॒स्तस्मा᳚द्दक्षि॒णावृ॑तो॒ मासा॒ अन्नं॒ वै यावा॒ अन्नं॑ प्र॒जा अन्न॑मे॒व द॑क्षिण॒तो ध॑त्ते॒ तस्मा॒द्दक्षि॑णे॒नान्न॑मद्यत ऋभू॒णां भा॒गोऽ॑सीति॑ प॒श्चात्प्रति॑ष्ठित्यै विव॒र्तो᳚ऽष्टाचत्वारिं॒॒श इत्यु॑त्तर॒तोऽ॑नयो᳚र्लो॒कयो᳚ः सवीर्य॒त्वाय॒ तस्मा॑दि॒मौ लो॒कौ स॒माव॑द्वीर्यौ॒ २१ यस्य॒ मुख्य॑वतीः पु॒रस्ता॑दुपधी॒यन्ते॒ मुख्य॑ ए॒व भ॑व॒त्यास्य॒ मुख्यो॑ जायते॒ यस्यान्न॑वतीर्दक्षिण॒तोऽत्त्यन्न॒मास्या᳚न्ना॒दो जा॑यते॒ यस्य॑ प्रति॒ष्ठाव॑तीः प॒श्चात्प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति॒ यस्यौज॑स्वतीरुत्तर॒त ओ॑ज॒स्व्ये॑व भ॑व॒त्यास्यौ॑ज॒स्वी जा॑यतेऽ॒र्को वा ए॒ष यद॒ग्निस्तस्यै॒तदे॒व स्तो॒त्रमे॒तच्छ॒स्त्रं यदे॒षा वि॒धा २२ वि॑धी॒यतेऽ॒र्क ए॒व तद॒र्क्य॑मनु॒ वि धी॑य॒तेऽत्यन्न॒मास्या᳚न्ना॒दो जा॑यते॒ यस्यै॒षा वि॒धा वि॑धी॒यते॒ य उ॑ चैनामे॒वं वेद॒ सृष्टी॒रुप॑ दधाति यथासृ॒ष्टमे॒वाव॑ रुंधे॒ न वा इ॒दं दिवा॒ न नक्त॑मासी॒दव्या॑वृत्तं॒ ते दे॒वा ए॒ता व्यु॑ष्टीरपश्य॒न्ता उपा॑दधत॒ ततो॒ वा इ॒दं व्यौ᳚च्छ॒द्यस्यै॒ता उ॑पधी॒यन्ते॒ व्ये॑वास्मा॑ उच्छ॒त्यथो॒ तम॑ ए॒वाप॑ हते

yonirgarbhā ojassaṃbharaṇaḥ kraturbradhnasya pratiṣṭhā nākaṣṣoḍaśa || 16 agnerbhāgo'sīti purastādupa dadhāti yajñamukhaṃ vā agniryajñamukhaṃ dīkṣā yajñamukhaṃ brahma yajñamukhaṃ trivṛdyajñamukhameva purastādvi yātayati nṛcakṣasāṃ bhāgo'sīti dakṣiṇataḥ śuśruvāṃso vai nṛcakṣaso'nnaṃ dhātā jātāyaivāsmā annamapi dadhāti tasmā̋jjāto'nnamatti janitragg spṛtaṃ saptadaśaḥ stoma ityāhānnaṃ vai janitra 17 mannaṃ saptadaśo'nnameva dakṣiṇato dhatte tasmāddakṣiṇenānnamadyate mitrasya bhāgo'sīti paścātprāṇo vai mitro'pāno varuṇaḥ prāṇāpānāvevāsmindadhāti divo vṛṣṭirvātā̋ḥ spṛtā ekaviṃśaḥ stoma ityāha pratiṣṭhā vā ekaviṃśaḥ pratiṣṭhityā indrasya bhāgo'sītyuttarata ojo vā indra ojo viṣṇurojaḥ, kṣatramojaḥ pañcadaśa 18 oja evottarato dhatte tasmāduttarato'bhiprayāyī jayati vasūnāṃ bhāgo'sīti purastādupa dadhāti yajñamukhaṃ vai vasavo yajñamukhaṃ rudrā yajñamukhaṃ caturviṃśo yajñamukhameva purastādvi yātayatyādityānāṃ̋ bhāgo'sīti dakṣiṇato'nnaṃ vā ādityā annaṃ maruto'nnaṃ garbhā annaṃ pañcaviṃśo'nnameva dakṣiṇato dhatte tasmāddakṣiṇenānnamadyate'dityai bhāgo 19 'sīti paścātpratiṣṭhā vā aditiḥ pratiṣṭhā pūṣā pratiṣṭhā triṇavaḥ pratiṣṭhityai devasya saviturbhāgo'sītyuttarato brahma vai devaḥ savitā brahma bṛhaspatirbrahma catuṣṭomo brahmavarcasamevottarato dhatte tasmāduttaro'rdhő brahmavarcasitaraḥ sāvitravatī bhavati prasū̋tyai tasmā̋dbrāhmaṇānāmudīcī saniḥ prasūtā dhartraścatuṣṭoma iti purastādupa dadhāti yajñamukhaṃ vai dhartro 20 yajñamukhaṃ catuṣṭomo yajñamukhameva purastādvi yātayati yāvānāṃ bhāgo'sīti dakṣiṇato māsā vai yāvā ardhamāsā ayāvāstasmā̋ddakṣiṇāvṛto māsā annaṃ vai yāvā annaṃ prajā annameva dakṣiṇato dhatte tasmāddakṣiṇenānnamadyata ṛbhūṇāṃ bhāgo'sīti paścātpratiṣṭhityai vivartő'ṣṭācatvāriṃśa ityuttarato'nayőrlokayőḥ savīryatvāya tasmādimau lokau samāvadvīryau 21 yasya mukhyavatīḥ purastādupadhīyante mukhya eva bhavatyāsya mukhyo jāyate yasyānnavatīrdakṣiṇato'ttyannamāsyā̋nnādo jāyate yasya pratiṣṭhāvatīḥ paścātpratyeva tiṣṭhati yasyaujasvatīruttarata ojasvyeva bhavatyāsyaujasvī jāyate'rko vā eṣa yadagnistasyaitadeva stotrametacchastraṃ yadeṣā vidhā 22 vidhīyate'rka eva tadarkyamanu vi dhīyate'tyannamāsyā̋nnādo jāyate yasyaiṣā vidhā vidhīyate ya u caināmevaṃ veda sṛṣṭīrupa dadhāti yathāsṛṣṭamevāva ruṃdhe na vā idaṃ divā na naktamāsīdavyāvṛttaṃ te devā etā vyuṣṭīrapaśyantā upādadhata tato vā idaṃ vyaűcchadyasyaitā upadhīyante vyevāsmā ucchatyatho tama evāpa hate

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

(पिछले अनुवाक की सूची: योनि, गर्भ, ओजस्, संभरण, क्रतु, ब्रध्न की प्रतिष्ठा, नाक — सोलह।) 'तुम अग्नि का भाग हो' कहकर वह (ईंट) पूर्व में रखता है; अग्नि, दीक्षा, ब्रह्म और त्रिवृत् यज्ञ का मुख हैं, सो वह यज्ञ के मुख को पूर्व में व्यवस्थित करता है। 'नृचक्षसों का भाग' दक्षिण में — नृचक्षस् विद्वान हैं, धाता अन्न है; जनित्र और सत्रह (स्तोम) अन्न हैं, इसलिए जन्मा हुआ अन्न खाता है और अन्न दाहिने (हाथ) से खाया जाता है। 'मित्र का भाग' पश्चिम में — मित्र प्राण, वरुण अपान हैं; इक्कीस (स्तोम) प्रतिष्ठा है। 'इन्द्र का भाग' उत्तर में — इन्द्र, विष्णु, क्षत्र और पन्द्रह (स्तोम) ओजस् हैं, इसलिए उत्तर से आक्रमण करने वाला जीतता है। इसी प्रकार दूसरा चक्र: वसु (पूर्व, मुख — रुद्र, चौबीस), आदित्य (दक्षिण, अन्न — मरुत्, गर्भ, पच्चीस), अदिति (पश्चिम, प्रतिष्ठा — पूषन्, त्रिणव), सविता (उत्तर, ब्रह्म — बृहस्पति, चतुष्टोम); इसलिए उत्तरी भाग ब्रह्मवर्चस से अधिक भरा है, और सविता वाली ईंट प्रेरणा के लिए है, इसलिए ब्राह्मणों का उत्तर दिशा से होने वाला लाभ प्रेरित होता है। तीसरा चक्र: 'धर्त्र चतुष्टोम' पूर्व में (मुख); 'यावों का भाग' दक्षिण में — याव मास हैं, अयाव अर्धमास, इसलिए मास दक्षिण की ओर घूमते हैं, और याव तथा प्रजा अन्न हैं; 'ऋभुओं का भाग' पश्चिम में प्रतिष्ठा के लिए; 'विवर्त अड़तालीस' उत्तर में, इन दोनों लोकों के समान बल के लिए, इसलिए ये दोनों लोक समान बलवाले हैं। जिसके लिए मुख वाली ईंटें पूर्व में रखी जाती हैं वह प्रमुख होता है और उसके प्रमुख पुत्र जन्मता है; अन्न वाली दक्षिण में — वह अन्न खाता है; प्रतिष्ठा वाली पश्चिम में — वह स्थिर रहता है; ओजस् वाली उत्तर में — वह ओजस्वी होता है। यह अग्नि अर्क है, और यह विन्यास ही उसका स्तोत्र और शस्त्र है; इस प्रकार अर्क के अनुसार अर्क्य (स्तुति) रचा जाता है। वह सृष्टि-ईंटें रखता है, जिससे सृष्टि के क्रम में (सब कुछ) प्राप्त करता है। पहले न दिन था न रात, सब अविभक्त था; देवों ने ये व्युष्टि-ईंटें देखीं और रखीं, तब यह (जगत्) उजाला हुआ; जिसके लिए ये रखी जाती हैं उसके लिए उषा होती है और वह अन्धकार को दूर करता है।

टिप्पणी:Note: यह ब्राह्मण-भाग चिति में दिशाओं के अनुसार रखी जाने वाली 'भाग' ईंटों (इनके मन्त्र TS 4.3 में हैं) का अर्थ समझाता है। आरम्भिक 'योनिर्गर्भा … षोडश' पिछले अनुवाक की अनुक्रमणी जान पड़ती है, कथन का भाग नहीं। 'वि यातयति' (व्यवस्थित करता है), 'यावाः/अयावाः' (मास/अर्धमास, जैसा पाठ स्वयं कहता है), 'दक्षिणावृतः' (दक्षिण की ओर / दाहिने घूमने वाले) और 'उदीची सनिः प्रसूता' अस्पष्ट हैं; अन्तिम का अर्थ सम्भवतः यह है कि ब्राह्मणों को दान उत्तर दिशा से प्राप्त होता है, पर यह निश्चित नहीं। 'अर्क' का अर्थ अग्नि और स्तुति-गान दोनों है, और पाठ इसी श्लेष पर चलता है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

(Index of the previous section: womb, embryos, might, gathering, will, foundation of the bradhna, the vault — sixteen.) With 'You are Agni's portion' he lays (a brick) in the east: Agni, consecration, brahman and the trivrt are the mouth of the sacrifice, so he sets the mouth of the sacrifice in order in front. 'Portion of the Nrichakshas' goes in the south: the Nrichakshas are the learned, Dhatar is food, and the janitra and the seventeenfold (stoma) are food, so a newborn eats food and food is eaten with the right hand. 'Mitra's portion' goes in the west, since Mitra is the in-breath and Varuna the out-breath, and the twenty-one-fold is a firm base. 'Indra's portion' goes in the north, since Indra, Vishnu, the kshatra and the fifteenfold are might, so whoever attacks from the north wins. A second round follows: the Vasus in the east (the mouth, with the Rudras and the twenty-four-fold), the Adityas in the south (food, with the Maruts, the embryos and the twenty-five-fold), Aditi in the west (a firm base, with Pushan and the twenty-sevenfold), and Savitar in the north (brahman, with Brihaspati and the catushtoma). So the northern half has more brahmavarcasa, and the Savitar brick is there to set things in motion, so the Brahmins' gain from the north is set going. A third round: 'the supporter, the catushtoma' goes in the east (the mouth). 'Portion of the Yavas' goes in the south: the Yavas are the months and the Ayavas the half-months, so the months turn southward, and the Yavas and offspring are food. 'Portion of the Ribhus' goes in the west, for a firm base, and 'the turning, the forty-eight-fold' goes in the north so that these two worlds have equal strength, and therefore they do. If the 'mouth' bricks are laid in the east for someone, he becomes a leader and a leader is born to him. If the food bricks go in the south, he eats food. If the support bricks go in the west, he stands firm. If the might bricks go in the north, he becomes mighty. This Agni is the arka, and this arrangement is its stotra and shastra, so the hymn is arranged to match the arka. He lays the 'creation' bricks and so gains things in the order of creation. Once there was neither day nor night, and everything was undivided. The gods saw these 'dawning' bricks and laid them, and then the world dawned. For whoever has them laid, dawn breaks for him and he drives off the darkness.

टिप्पणी:Note: This brahmana explains the directional 'portion' bricks laid in the altar layer (their mantras are in TS 4.3). The opening 'yonir garbhā … ṣoḍaśa' looks like the index of the preceding anuvaka, not part of the argument. Several terms are unclear: 'vi yātayati' (sets in order), 'yāvāḥ/ayāvāḥ' (months/half-months, as the text itself glosses them), 'dakṣiṇāvṛtaḥ' (turning south / turning to the right) and 'udīcī saniḥ prasūtā'. The last probably means that the Brahmins' gifts come from the north, but this is uncertain. 'Arka' means both the fire and the chanted hymn, and the text plays on both senses.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction