5.2.9.1
ए॒षां वा ए॒तल्लो॒कानां॒ ज्योतिः॒ संभृ॑तं॒ यदु॒खा यदु॒खामु॑प॒दधा᳚त्ये॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒ ज्योति॒रव॑ रुंधे मध्य॒त उप॑ दधाति मध्य॒त ए॒वास्मै॒ ज्योति॑र्दधाति॒ तस्मा᳚न्मध्य॒तो ज्योति॒रुपा᳚स्महे॒ सिक॑ताभिः पूरयत्ये॒तद्वा अ॒ग्नेर्वै᳚श्वान॒रस्य॑ रू॒पं रू॒पेणै॒व वै᳚श्वान॒रमव॑ रुंधे॒ यं का॒मये॑त॒ क्षोधु॑कः स्या॒दित्यू॒नां तस्योप॑ ४९ दध्या॒त्क्षोधु॑क ए॒व भ॑वति॒ यं का॒मये॒तानु॑पदस्य॒दन्न॑मद्या॒दिति॑ पू॒र्णां तस्योप॑ दध्या॒दनु॑पदस्यदे॒वान्न॑मत्ति स॒हस्रं॒ वै प्रति॒ पुरु॑षः पशू॒नां य॑च्छति स॒हस्र॑म॒न्ये प॒शवो॒ मध्ये॑ पुरुषशी॒र्॒षमुप॑ दधाति सवीर्य॒त्वायो॒खाया॒मपि॑ दधाति प्रति॒ष्ठामे॒वैन॑द्गमयति॒ व्यृ॑द्धं॒ वा ए॒तत्प्रा॒णैर॑मे॒ध्यं यत्पु॑रुषशी॒र्॒षम॒मृतं॒ खलु॒ वै प्रा॒णा ५० अ॒मृतं॒॒ हिर॑ण्यं प्रा॒णेषु॑ हिरण्यश॒ल्कान्प्रत्य॑स्यति प्रति॒ष्ठामे॒वैन॑द्गमयि॒त्वा प्रा॒णैः सम॑र्धयति द॒ध्ना म॑धुमि॒श्रेण॑ पूरयति मध॒व्योऽ॑सा॒नीति॑ शृतात॒ङ्क्ये॑न मेध्य॒त्वाय॑ ग्रा॒म्यं वा ए॒तदन्नं॒ यद्दध्या॑र॒ण्यं मधु॒ यद्द॒ध्ना म॑धुमि॒श्रेण॑ पू॒रय॑त्यु॒भय॒स्याव॑रुद्ध्यै पशुशी॒र्॒षाण्युप॑ दधाति प॒शवो॒ वै प॑शुशी॒र्॒षाणि॑ प॒शूने॒वाव॑ रुंधे॒ यं का॒मये॑ताप॒शुः स्या॒दिति॑ ५१ विषू॒चीना॑नि॒ तस्योप॑ दध्या॒द्विषू॑च ए॒वास्मा᳚त्प॒शून्द॑धात्यप॒शुरे॒व भ॑वति॒ यं का॒मये॑त पशु॒मान्थ्स्या॒दिति॑ समी॒चीना॑नि॒ तस्योप॑ दध्याथ्स॒मीच॑ ए॒वास्मै॑ प॒शून्द॑धाति पशु॒माने॒व भ॑वति पु॒रस्ता᳚त्प्रती॒चीन॒मश्व॒स्योप॑ दधाति प॒श्चात्प्रा॒चीन॑मृष॒भस्याप॑शवो॒ वा अ॒न्ये गो॑ अ॒श्वेभ्यः॑ प॒शवो॑ गो अ॒श्वाने॒वास्मै॑ स॒मीचो॑ दधात्ये॒ताव॑न्तो॒ वै प॒शवो᳚ ५२ द्वि॒पाद॑श्च॒ चतु॑ष्पादश्च॒ तान्, वा ए॒तद॒ग्नौ प्र द॑धाति॒ यत्प॑शुशी॒र्॒षाण्यु॑प॒दधा᳚त्य॒मुमा॑र॒ण्यमनु॑ ते दिशा॒मीत्या॑ह ग्रा॒म्येभ्य॑ ए॒व प॒शुभ्य॑ आर॒ण्यान्प॒शूञ्छुच॒मनूथ्सृ॑जति॒ तस्मा᳚थ्स॒माव॑त्पशू॒नां प्र॒जाय॑मानानामार॒ण्याः प॒शवः॒ कनी॑यांसः शु॒चा ह्यृ॑ताः स॑र्पशी॒र्॒षमुप॑ दधाति॒ यैव स॒र्पे त्विषि॒स्तामे॒वाव॑ रुंधे॒ ५३ यथ्स॑मी॒चीनं॑ पशुशी॒र्॒षैरु॑प द॒ध्याद्ग्रा॒म्यान्प॒शून्दंशु॑काः स्यु॒र्यद्वि॑षू॒चीन॑मार॒ण्यान्, यजु॑रे॒व व॑दे॒दव॒ तान्त्विषिं॑ रुंधे॒ या स॒र्पे न ग्रा॒म्यान्प॒शून् हि॒नस्ति॒ नार॒ण्यानथो॒ खलू॑प॒धेय॑मे॒व यदु॑प॒दधा॑ति॒ तेन॒ तां त्विषि॒मव॑ रुंधे॒ या स॒र्पे यद्यजु॒र्वद॑ति॒ तेन॑ शा॒न्तम् ऊ॒नान्तस्योप॑ प्रा॒णाः स्या॒दिति॒ वै प॒शवो॑ रुंधे॒
eṣāṃ vā etallokānāṃ jyotiḥ saṃbhṛtaṃ yadukhā yadukhāmupadadhā̋tyebhya eva lokebhyo jyotirava ruṃdhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmai jyotirdadhāti tasmā̋nmadhyato jyotirupā̋smahe sikatābhiḥ pūrayatyetadvā agnervai̋śvānarasya rūpaṃ rūpeṇaiva vai̋śvānaramava ruṃdhe yaṃ kāmayeta kṣodhukaḥ syādityūnāṃ tasyopa 49 dadhyātkṣodhuka eva bhavati yaṃ kāmayetānupadasyadannamadyāditi pūrṇāṃ tasyopa dadhyādanupadasyadevānnamatti sahasraṃ vai prati puruṣaḥ paśūnāṃ yacchati sahasramanye paśavo madhye puruṣaśīrṣamupa dadhāti savīryatvāyokhāyāmapi dadhāti pratiṣṭhāmevainadgamayati vyṛddhaṃ vā etatprāṇairamedhyaṃ yatpuruṣaśīrṣamamṛtaṃ khalu vai prāṇā 50 amṛtaṃ hiraṇyaṃ prāṇeṣu hiraṇyaśalkānpratyasyati pratiṣṭhāmevainadgamayitvā prāṇaiḥ samardhayati dadhnā madhumiśreṇa pūrayati madhavyo'sānīti śṛtātaṅkyena medhyatvāya grāmyaṃ vā etadannaṃ yaddadhyāraṇyaṃ madhu yaddadhnā madhumiśreṇa pūrayatyubhayasyāvaruddhyai paśuśīrṣāṇyupa dadhāti paśavo vai paśuśīrṣāṇi paśūnevāva ruṃdhe yaṃ kāmayetāpaśuḥ syāditi 51 viṣūcīnāni tasyopa dadhyādviṣūca evāsmā̋tpaśūndadhātyapaśureva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānthsyāditi samīcīnāni tasyopa dadhyāthsamīca evāsmai paśūndadhāti paśumāneva bhavati purastā̋tpratīcīnamaśvasyopa dadhāti paścātprācīnamṛṣabhasyāpaśavo vā anye go aśvebhyaḥ paśavo go aśvānevāsmai samīco dadhātyetāvanto vai paśavő 52 dvipādaśca catuṣpādaśca tān, vā etadagnau pra dadhāti yatpaśuśīrṣāṇyupadadhā̋tyamumāraṇyamanu te diśāmītyāha grāmyebhya eva paśubhya āraṇyānpaśūñchucamanūthsṛjati tasmā̋thsamāvatpaśūnāṃ prajāyamānānāmāraṇyāḥ paśavaḥ kanīyāṃsaḥ śucā hyṛtāḥ sarpaśīrṣamupa dadhāti yaiva sarpe tviṣistāmevāva ruṃdhe 53 yathsamīcīnaṃ paśuśīrṣairupa dadhyādgrāmyānpaśūndaṃśukāḥ syuryadviṣūcīnamāraṇyān, yajureva vadedava tāntviṣiṃ ruṃdhe yā sarpe na grāmyānpaśūn hinasti nāraṇyānatho khalūpadheyameva yadupadadhāti tena tāṃ tviṣimava ruṃdhe yā sarpe yadyajurvadati tena śāntam ūnāntasyopa prāṇāḥ syāditi vai paśavo ruṃdhe
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
उखा इन लोकों की इकट्ठी की हुई ज्योति है, इसलिए उसे बीच में रखकर यजमान लोकों की ज्योति पाता है। इसी कारण हम बीच में स्थित ज्योति की उपासना करते हैं। उसे रेत से भरा जाता है, क्योंकि रेत अग्नि वैश्वानर का रूप है। जिसे भूखा रखना चाहे उसके लिए उखा अधूरी भरकर रखे; जो अक्षय अन्न खाए, ऐसा चाहे तो पूरी भरकर रखे। बीच में पुरुष का सिर रखा जाता है, क्योंकि एक पुरुष हज़ार पशुओं के बराबर है; उसे उखा में रखने से उसे आधार मिलता है। पुरुष का सिर प्राणों से रहित और अपवित्र है; प्राण अमृत हैं और सोना भी अमृत है, इसलिए प्राण-छिद्रों में सोने के टुकड़े डालकर उसे प्राणों से पूर्ण किया जाता है। उसे शहद मिले दही से, 'मैं मधु के योग्य बनूँ' इस भाव से, और पवित्रता के लिए गरम दूध जमाने वाले दही से भरा जाता है; दही गाँव का अन्न है और शहद वन का, इसलिए इससे दोनों मिलते हैं। पशुओं के सिर रखने से पशु मिलते हैं: जिसे पशुहीन करना चाहे उसके लिए सिर अलग-अलग दिशाओं में मुँह करके रखे, और जिसे पशुवान करना चाहे उसके लिए एक-दूसरे की ओर मुँह करके। घोड़े का सिर आगे पश्चिम की ओर मुँह करके और बैल का सिर पीछे पूर्व की ओर मुँह करके रखा जाता है; गाय और घोड़ों के सिवा दूसरे पशु असली पशु नहीं हैं। पशु इतने ही हैं — दोपाये और चौपाये — और सिर रखकर वह इन्हें अग्नि में रखता है। वह कहता है 'तेरा शोक उस वन के पशु की ओर भेजता हूँ', और इस तरह गाँव के पशुओं से शोक हटाकर वन के पशुओं पर छोड़ता है; इसी कारण बराबर जन्म लेने पर भी वन के पशु कम हैं, क्योंकि उन्हें शोक लगा है। साँप का सिर रखकर वह साँप में जो तेज है, उसे पाता है। अगर उसे पशुओं के सिरों की ओर मुँह करके रखे तो गाँव के पशुओं को साँप काटेंगे, और उलटी ओर रखे तो वन के पशुओं को; इसलिए केवल यजुस् बोले, ताकि वह साँप के उस तेज को पाए जो न गाँव के पशुओं को मारता है न वन के। या फिर सिर रखना ही चाहिए: रखने से वह साँप का तेज पाता है और यजुस् बोलने से वह तेज शान्त होता है।
टिप्पणी:Note: यह ब्राह्मण भाग है, जो अग्निचयन में उखा और पाँच शीर्ष (पुरुष, घोड़ा, बैल, भेड़, बकरी) तथा साँप का सिर रखने की व्याख्या करता है। भाग लम्बा है, इसलिए अर्थ संक्षेप में दिया गया है। 'अमुमारण्यमनु ते दिशामि' बीच में उद्धृत यजुस् है। 'शृतातङ्क्य' का सामान्य अर्थ गरम दूध को जमाने वाला दही लिया जाता है। 'अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः' में 'गो' का अर्थ गाय-बैल है; सामान्य पाठ यही है कि यहाँ भेड़-बकरी को कम महत्व दिया गया है। अन्त का 'ऊनान्तस्योप प्राणाः स्यादिति वै पशवो रुन्धे' मूल पाठ नहीं है, बल्कि पारम्परिक अनुक्रमणी है, यानी हर पचास शब्दों वाले भाग के पहले शब्दों की सूची।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The ukha is the light of these worlds gathered together, so by setting it in the middle the sacrificer gains light from these worlds. That is why we worship the light in the middle. He fills it with sand, because sand is the form of Agni Vaishvanara. For someone he wants to go hungry, he should set the pan down only partly filled; for someone he wants to eat food that never runs out, he should set it down full. In the middle he places a man's head, because a man is worth a thousand animals, and placing it in the ukha gives it a firm footing. The man's head has no breaths and is impure; the breaths are immortal and gold is immortal, so he puts slivers of gold into its openings and so makes it complete with breaths. He fills it with curds mixed with honey, thinking 'May I be fit for honey', and with curds made by curdling boiled milk, to make it pure; curds are village food and honey is forest food, so this wins both. Placing the animal heads wins him animals: for someone he wants to be without animals, he sets them facing away from each other, and for someone he wants to be rich in animals, he sets them facing each other. The horse's head goes in front, facing west, and the bull's head behind, facing east; animals other than cattle and horses are not real livestock. These are all the animals there are, two-footed and four-footed, and by placing the heads he sets them in the fire. He says, 'I assign your grief to that wild animal', and so moves grief from the village animals onto the wild ones; that is why the wild animals are fewer even though all animals breed equally, for grief has struck them. By placing the snake's head he gains the fiery power that is in the snake. If he set it facing the animal heads, the snakes would bite the village animals, and if he set it facing away, the wild ones; so he should only say the yajus, and then he gains the snake's power without its harming either. Or rather, the head should be placed after all: placing it wins the snake's power, and saying the yajus calms it.
टिप्पणी:Note: This is Brahmana prose. It explains how, in the agnicayana, the ukha (fire-pan) is set down along with the five heads (man, horse, bull, ram, he-goat) and a snake's head. The passage is long, so the gloss condenses it. 'amum aranyam anu te dishami' is a yajus quoted inside the explanation. 'shritatankya' is usually taken to mean curds used to curdle boiled milk. In 'apashavo va anye go-ashvebhyah', 'go' means cattle; the usual reading is that sheep and goats are being ranked below cattle and horses. The closing words 'unan tasyopa pranah syad iti vai pashavo rundhe' are not part of the text itself. They are the traditional index (anukramani) that lists the opening words of each fifty-word section.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction