यजुर्वेदYajurveda

5.2.3.1

याव॑ती॒ वै पृ॑थि॒वी तस्यै॑ य॒म आधि॑पत्यं॒ परी॑याय॒ यो वै य॒मं दे॑व॒यज॑नम॒स्या अनि॑र्याच्या॒ग्निं चि॑नु॒ते य॒मायै॑नं॒॒ स चि॑नु॒तेऽपे॒तेत्य॒ध्यव॑साययति य॒ममे॒व दे॑व॒यज॑नम॒स्यै नि॒र्याच्या॒त्मनेऽ॒ग्निं चि॑नुत इष्व॒ग्रेण॒ वा अ॒स्या अना॑मृतमि॒च्छन्तो॒ नावि॑न्द॒न्ते दे॒वा ए॒तद्यजु॑रपश्य॒न्नपे॒तेति॒ यदे॒तेना᳚ध्यवसा॒यय॒त्य १५ ना॑मृत ए॒वाग्निं चि॑नुत॒ उद्ध॑न्ति॒ यदे॒वास्या॑ अमे॒ध्यं तदप॑ हन्त्य॒पोऽवो᳚क्षति॒ शान्त्यै॒ सिक॑ता॒नि व॑पत्ये॒तद्वा अ॒ग्नेर्वै᳚श्वान॒रस्य॑ रू॒पं रू॒पेणै॒व वै᳚श्वान॒रमव॑ रुंध॒ ऊषा॒न्नि व॑पति॒ पुष्टि॒र्वा ए॒षा प्र॒जन॑नं॒ यदूषाः॒ पुष्ट्या॑मे॒व प्र॒जन॑नेऽ॒ग्निं चि॑नु॒तेऽथो॑ सं॒ज्ञान॑ ए॒व सं॒ज्ञान॒ग्ग्॒ ह्ये॑तत् १६ प॑शू॒नां यदूषा॒ द्यावा॑पृथि॒वी स॒हास्तां॒ ते वि॑य॒ती अ॑ब्रूता॒मस्त्वे॒व नौ॑ स॒ह य॒ज्ञिय॒मिति॒ यद॒मुष्या॑ य॒ज्ञिय॒मासी॒त्तद॒स्याम॑दधा॒त्त ऊषा॑ अभव॒न्॒ यद॒स्या य॒ज्ञिय॒मासी॒त्तद॒मुष्या॑मदधा॒त्तद॒दश्च॒न्द्रम॑सि कृ॒ष्णमूषा᳚न्नि॒वप॑न्न॒दो ध्या॑ये॒द्द्यावा॑पृथि॒व्योरे॒व य॒ज्ञियेऽ॒ग्निं चि॑नुतेऽ॒यं सो अ॒ग्निरिति॑ वि॒श्वामि॑त्रस्य १७ सू॒क्तं भ॑वत्ये॒तेन॒ वै वि॒श्वामि॑त्रोऽ॒ग्नेः प्रि॒यं धामावा॑रुंधा॒ग्नेरे॒वैतेन॑ प्रि॒यं धामाव॑ रुंधे॒ छन्दो॑भि॒र्वै दे॒वाः सु॑व॒र्ग३ंलो॒कमा॑य॒ञ्चत॑स्रः॒ प्राची॒रुप॑ दधाति च॒त्वारि॒ छन्दां॑सि॒ छन्दो॑भिरे॒व तद्यज॑मानः सुव॒र्ग३ंलो॒कमे॑ति॒ तेषां॑ सुव॒र्ग३ंलो॒कं य॒तां दिशः॒ सम॑व्लीयन्त॒ ते द्वे पु॒रस्ता᳚थ्स॒मीची॒ उपा॑दधत॒ १८ द्वे प॒श्चाथ्स॒मीची॒ ताभि॒र्वै ते दिशोऽ॑दृंह॒न्॒ यद्द्वे पु॒रस्ता᳚थ्स॒मीची॑ उप॒दधा॑ति॒ द्वे प॒श्चाथ्स॒मीची॑ दि॒शां विधृ॑त्या॒ अथो॑ प॒शवो॒ वै छन्दां॑सि प॒शूने॒वास्मै॑ स॒मीचो॑ दधात्य॒ष्टावुप॑ दधात्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री गा॑य॒त्रो᳚ऽग्निर्यावा॑ने॒वाग्निस्तं चि॑नुतेऽ॒ष्टावुप॑ दधात्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री गा॑य॒त्री सु॑व॒र्ग३ंलो॒कमञ्ज॑सा वेद सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ १९ प्रज्ञा᳚त्यै॒ त्रयो॑दश लोकं पृ॒णा उप॑ दधा॒त्येक॑विंशतिः॒ सं प॑द्यन्ते प्रति॒ष्ठा वा ए॑कविं॒॒शः प्र॑ति॒ष्ठा गार्ह॑पत्य एकविं॒॒शस्यै॒व प्र॑ति॒ष्ठां गार्ह॑पत्य॒मनु॒ प्रति॑ तिष्ठति॒ प्रत्य॒ग्निं चि॑क्या॒नस्ति॑ष्ठति॒ य ए॒वं वेद॒ पञ्च॑ चितीकं चिन्वीत प्रथ॒मं चि॑न्वा॒नः पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञः पाङ्क्ता᳚ः प॒शवो॑ य॒ज्ञमे॒व प॒शूनव॑ रुंधे॒ त्रि चि॑तीकं चिन्वीत द्वि॒तीयं॑ चिन्वा॒नस्त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒ष्वे॑व लो॒केषु॒ २० प्रति॑ तिष्ठ॒त्येक॑ चितीकं चिन्वीत तृ॒तीयं॑ चिन्वा॒न ए॑क॒धा वै सु॑व॒र्गो लो॒क ए॑क॒वृतै॒व सु॑व॒र्ग३ंलो॒कमे॑ति॒ पुरी॑षेणा॒भ्यू॑हति॒ तस्मा᳚न्मां॒॒सेनास्थि॑ छ॒न्नं न दु॒श्चर्मा॑ भवति॒ य ए॒वं वेद॒ पञ्च॒ चित॑यो भवन्ति प॒ञ्चभिः॒ पुरी॑षैर॒भ्यू॑हति॒ दश॒ सं प॑द्यन्ते॒ दशा᳚क्षरा वि॒राडन्नं॑ वि॒राड्वि॒राज्ये॒वान्नाद्ये॒ प्रति॑ तिष्ठति

yāvatī vai pṛthivī tasyai yama ādhipatyaṃ parīyāya yo vai yamaṃ devayajanamasyā aniryācyāgniṃ cinute yamāyainaṃ sa cinute'petetyadhyavasāyayati yamameva devayajanamasyai niryācyātmane'gniṃ cinuta iṣvagreṇa vā asyā anāmṛtamicchanto nāvindante devā etadyajurapaśyannapeteti yadetenā̋dhyavasāyayatya 15 nāmṛta evāgniṃ cinuta uddhanti yadevāsyā amedhyaṃ tadapa hantyapo'vőkṣati śāntyai sikatāni vapatyetadvā agnervai̋śvānarasya rūpaṃ rūpeṇaiva vai̋śvānaramava ruṃdha ūṣānni vapati puṣṭirvā eṣā prajananaṃ yadūṣāḥ puṣṭyāmeva prajanane'gniṃ cinute'tho saṃjñāna eva saṃjñānagg hyetat 16 paśūnāṃ yadūṣā dyāvāpṛthivī sahāstāṃ te viyatī abrūtāmastveva nau saha yajñiyamiti yadamuṣyā yajñiyamāsīttadasyāmadadhātta ūṣā abhavan yadasyā yajñiyamāsīttadamuṣyāmadadhāttadadaścandramasi kṛṣṇamūṣā̋nnivapannado dhyāyeddyāvāpṛthivyoreva yajñiye'gniṃ cinute'yaṃ so agniriti viśvāmitrasya 17 sūktaṃ bhavatyetena vai viśvāmitro'gneḥ priyaṃ dhāmāvāruṃdhāgnerevaitena priyaṃ dhāmāva ruṃdhe chandobhirvai devāḥ suvarga3ṃlokamāyañcatasraḥ prācīrupa dadhāti catvāri chandāṃsi chandobhireva tadyajamānaḥ suvarga3ṃlokameti teṣāṃ suvarga3ṃlokaṃ yatāṃ diśaḥ samavlīyanta te dve purastā̋thsamīcī upādadhata 18 dve paścāthsamīcī tābhirvai te diśo'dṛṃhan yaddve purastā̋thsamīcī upadadhāti dve paścāthsamīcī diśāṃ vidhṛtyā atho paśavo vai chandāṃsi paśūnevāsmai samīco dadhātyaṣṭāvupa dadhātyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrő'gniryāvānevāgnistaṃ cinute'ṣṭāvupa dadhātyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrī suvarga3ṃlokamañjasā veda suvargasya lokasya 19 prajñā̋tyai trayodaśa lokaṃ pṛṇā upa dadhātyekaviṃśatiḥ saṃ padyante pratiṣṭhā vā ekaviṃśaḥ pratiṣṭhā gārhapatya ekaviṃśasyaiva pratiṣṭhāṃ gārhapatyamanu prati tiṣṭhati pratyagniṃ cikyānastiṣṭhati ya evaṃ veda pañca citīkaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ pāṅkto yajñaḥ pāṅktā̋ḥ paśavo yajñameva paśūnava ruṃdhe tri citīkaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānastraya ime lokā eṣveva lokeṣu 20 prati tiṣṭhatyeka citīkaṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvāna ekadhā vai suvargo loka ekavṛtaiva suvarga3ṃlokameti purīṣeṇābhyūhati tasmā̋nmāṃsenāsthi channaṃ na duścarmā bhavati ya evaṃ veda pañca citayo bhavanti pañcabhiḥ purīṣairabhyūhati daśa saṃ padyante daśā̋kṣarā virāḍannaṃ virāḍvirājyevānnādye prati tiṣṭhati

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

पूरी पृथ्वी पर यम का अधिकार है। जो यम से यज्ञ-भूमि माँगे बिना अग्नि का चयन करता है, वह उसे यम के लिए ही चिनता है। इसलिए वह 'अपेत' (दूर हटो) मन्त्र से भूमि पर अपना अधिकार जमाता है, और यम से भूमि माँगकर अपने लिए अग्नि चिनता है। देवता बाण की नोक जितनी भी अछूती भूमि खोजते रहे पर नहीं पा सके, तब उन्होंने यह यजुस् देखा; इससे वह अछूती भूमि पर ही अग्नि चिनता है। वह भूमि खोदता है, जिससे अपवित्र अंश हट जाता है; शान्ति के लिए जल छिड़कता है; बालू बिछाता है, क्योंकि बालू अग्नि वैश्वानर का रूप है। वह नमकीन मिट्टी (ऊष) बिछाता है, जो पुष्टि और प्रजनन है और पशुओं का मेल भी है। द्यावापृथिवी पहले साथ थे; अलग होते समय उन्होंने कहा, 'हमारा कुछ यज्ञीय अंश साथ रहे।' आकाश का यज्ञीय अंश पृथ्वी में रखा गया, वह ऊष बना; पृथ्वी का यज्ञीय अंश आकाश में रखा गया, वह चन्द्रमा में काला धब्बा है। ऊष बिछाते समय उसका ध्यान करे; इस प्रकार वह द्यावापृथिवी के यज्ञीय अंश पर अग्नि चिनता है। 'अयं सो अग्निः' विश्वामित्र का सूक्त है; इससे विश्वामित्र ने अग्नि का प्रिय धाम पाया, और इससे यजमान भी वही पाता है। देवता छन्दों के सहारे स्वर्गलोक गए; वह चार ईंटें पूर्वमुखी रखता है, क्योंकि छन्द चार हैं। स्वर्ग जाते समय दिशाएँ ढहने लगीं; तब देवताओं ने दो ईंटें आगे और दो पीछे आपस में मिलाकर रखीं और दिशाओं को दृढ़ किया; यजमान भी दिशाओं को थामने के लिए ऐसा करता है। छन्द पशु हैं, इसलिए इससे वह पशुओं को साथ जोड़ता है। वह आठ ईंटें रखता है: गायत्री के आठ अक्षर हैं, अग्नि गायत्री से जुड़ा है, और गायत्री स्वर्ग का सीधा मार्ग जानती है। वह तेरह लोकम्पृणा ईंटें रखता है; कुल इक्कीस होती हैं; इक्कीस प्रतिष्ठा है और गार्हपत्य प्रतिष्ठा है, इसलिए वह गार्हपत्य के साथ प्रतिष्ठित होता है। पहली बार चयन करने वाला पाँच परतों वाली वेदी बनाए (यज्ञ और पशु पाँच प्रकार के हैं), दूसरी बार तीन परतों वाली (तीन लोक), तीसरी बार एक परत वाली (स्वर्गलोक एक ही है)। वह ढीली मिट्टी (पुरीष) से ढकता है, इसीलिए हड्डी मांस से ढकी रहती है; जो यह जानता है उसकी त्वचा खराब नहीं होती। पाँच परतें और पाँच पुरीष मिलकर दस होते हैं; विराज् के दस अक्षर हैं और विराज् अन्न है; इस प्रकार वह अन्न में प्रतिष्ठित होता है।

टिप्पणी:Note: यह लम्बा ब्राह्मण गद्य है, इसलिए गद्य को थोड़ा संक्षिप्त किया गया है। 'अपेत' मन्त्र सम्भवतः ऋग्वेद 10.14.9 ('अपेत वीत वि च सर्पतातः') है, जो यम से जुड़ा है। 'समव्लीयन्त' (दिशाएँ ढह गईं / बिखर गईं) शब्द कठिन है। ऊष और चन्द्रमा के धब्बे वाली कथा में किसने रखा, यह स्पष्ट नहीं है। प्रसंग गार्हपत्य चिति का है (8 + 13 = 21 ईंटें)।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

Yama gained lordship over the whole extent of the earth. Whoever builds the fire without first asking Yama for a place of sacrifice on her builds it for Yama; so he takes possession of the ground with 'Depart!' (apeta), and having asked Yama for the place, he builds the fire for himself. The gods looked for a spot on the earth untouched even by an arrow's point and did not find one; then they saw this yajus 'Depart!', so in using it he builds the fire on untouched ground. They dig the ground, removing what is impure in it; he sprinkles water to pacify it; he spreads sand, which is the form of Agni Vaishvanara; he spreads salty earth (usha), which is prosperity and procreation, and also the concord of cattle. Heaven and Earth were once together; as they parted they said, 'Let something fit for sacrifice remain shared between us.' What was sacrificial in the sky was placed in the earth and became salty earth; what was sacrificial in the earth was placed in the sky and is the dark patch in the moon. He should think of that while spreading the salty earth, and so builds the fire on what is sacrificial in both Heaven and Earth. 'This is that Agni' is Vishvamitra's hymn; with it Vishvamitra won Agni's dear abode, and with it the sacrificer wins it too. The gods reached the world of heaven by the meters; he lays four bricks facing east, because there are four meters. As the gods were going to heaven the quarters began to collapse, so they laid two bricks in front and two behind, set together, and made the quarters firm; he does the same to hold the quarters apart. The meters are cattle, so he also sets cattle together for the sacrificer. He lays eight: the gayatri has eight syllables, Agni belongs to the gayatri, and the gayatri knows the straight way to heaven. He lays thirteen space-filling (lokamprina) bricks, making twenty-one; twenty-one is a firm base and the Garhapatya is a firm base, so he stands firm with the Garhapatya. Building for the first time, he should make five layers (the sacrifice and cattle are fivefold); the second time, three (the three worlds); the third time, one (heaven is single). He covers it with loose earth (purisha), which is why bone is covered with flesh, and whoever knows this does not get bad skin. Five layers and five coverings make ten; the viraj has ten syllables and viraj is food, so he stands firm in food.

टिप्पणी:Note: A long brahmana passage, slightly condensed here. The 'apeta' formula is probably RV 10.14.9 ('apeta vīta vi ca sarpatātaḥ'), which is connected with Yama. 'samavlīyanta' (the quarters collapsed or dissolved) is a difficult word. In the story of the salty earth and the moon's dark patch, it is unclear who did the placing. The context is the building of the Garhapatya altar (8 + 13 = 21 bricks).

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction