यजुर्वेदYajurveda

4.6.5.1

प्राची॒मनु॑ प्र॒दिशं॒ प्रेहि॑ वि॒द्वान॒ग्नेर॑ग्ने पु॒रो अ॑ग्निर्भवे॒ह ।विश्वा॒ आशा॒ दीद्या॑नो॒ वि भा॒ह्यूर्जं॑ नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे ॥ क्रम॑ध्वम॒ग्निना॒ नाक॒मुख्यं॒॒ हस्ते॑षु॒ बिभ्र॑तः ।दि॒वः पृ॒ष्ठं सुव॑र्ग॒त्वा मि॒श्रा दे॒वेभि॑राध्वम् ॥ पृ॒थि॒व्या अ॒हमुद॒न्तरि॑क्ष॒मारु॑हम॒न्तरि॑क्षा॒द्दिव॒मारु॑हम् ।दि॒वो नाक॑स्य पृ॒ष्ठाथ्सु॑व॒र्ज्योति॑रगा २२ म॒हम् ॥ सु॒व॒र्यन्तो॒ नापे᳚क्षन्त॒ आ द्यां रो॑हन्ति॒ रोद॑सी ।य॒ज्ञं ये वि॒श्वतो॑धारं॒॒ सुवि॑द्वांसो वितेनि॒रे ॥ अग्ने॒ प्रेहि॑ प्रथ॒मो दे॑वय॒तां चक्षु॑र्दे॒वाना॑मु॒त मर्त्या॑नाम् ।इय॑क्षमाणा॒ भृगु॑भिः स॒जोषाः॒ सुव॑र्यन्तु॒ यज॑मानाः स्व॒स्ति ॥ नक्तो॒षासा॒ सम॑नसा॒ विरू॑पे धा॒पये॑ते॒ शिशु॒मेकं॑ समी॒ची ।द्यावा॒ क्षामा॑ रु॒क्मो अ॒न्तर्वि भा॑ति दे॒वा अ॒ग्निं धा॑रयन्द्रविणो॒दाः ॥ अग्ने॑ सहस्राक्ष २३ शतमूर्धञ्छ॒तं ते᳚ प्रा॒णाः स॒हस्र॑मपा॒नाः ।त्वं सा॑ह॒स्रस्य॑ रा॒य ई॑शिषे॒ तस्मै॑ ते विधेम॒ वाजा॑य॒ स्वाहा᳚ ॥ सु॒प॒र्णोऽ॑सि ग॒रुत्मा᳚न्पृथि॒व्यां सी॑द पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्याः सी॑द भा॒सान्तरि॑क्ष॒मा पृ॑ण॒ ज्योति॑षा॒ दिव॒मुत्त॑भान॒ तेज॑सा॒ दिश॒ उद्दृं॑ह ॥ आ॒जुह्वा॑नः सु॒प्रती॑कः पु॒रस्ता॒दग्ने॒ स्वां योनि॒मा सी॑द सा॒ध्या ।अ॒स्मिन्थ्स॒धस्थे॒ अध्युत्त॑रस्मि॒न्विश्वे॑ देवा॒ २४ यज॑मानश्च सीदत ॥ प्रेद्धो॑ अग्ने दीदिहि पु॒रो नोऽज॑स्रया सू॒र्म्या॑यविष्ठ ।त्वां शश्व॑न्त॒ उप॑ यन्ति॒ वाजा᳚ः ॥ वि॒धेम॑ ते पर॒मे जन्म॑न्नग्ने वि॒धेम॒ स्तोमै॒रव॑रे स॒धस्थे᳚ ।यस्मा॒द्योने॑रु॒दारि॑था॒ यजे॒ तं प्र त्वे ह॒वींषि॑ जुहुरे॒ समि॑द्धे ॥ तां स॑वि॒तुर्वरे᳚ण्यस्य चि॒त्रामाहं वृ॑णे सुम॒तिं वि॒श्वज॑न्याम् ।याम॑स्य॒ कण्वो॒ अदु॑ह॒त्प्रपी॑नां स॒हस्र॑धारां॒ २५ पय॑सा म॒हीं गाम् ॥ स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिधः॑ स॒प्त जि॒ह्वाः स॒प्तर्ष॑यः स॒प्त धाम॑ प्रि॒याणि॑ ।स॒प्त होत्रा᳚ः सप्त॒धा त्वा॑ यजन्ति स॒प्त योनी॒रा पृ॑णस्वा घृ॒तेन॑ ॥ ई॒दृञ्चा᳚न्या॒दृञ्चै॑ता॒दृञ्च॑ प्रति॒दृञ्च॑ मि॒तश्च॒ संमि॑तश्च॒ सभ॑राः ।शु॒क्रज्यो॑तिश्च चि॒त्रज्यो॑तिश्च स॒त्यज्यो॑तिश्च॒ ज्योति॑ष्माग्श्च स॒त्यश्च॑र्त॒पाश्चात्यं॑हाः ॥ २६ ऋ॒त॒जिच्च॑ सत्य॒जिच्च॑ सेन॒जिच्च॑ सु॒षेण॒श्चान्त्य॑मित्रश्च दू॒रे अ॑मित्रश्च ग॒णः ।ऋ॒तश्च॑ स॒त्यश्च॑ ध्रु॒वश्च॑ ध॒रुण॑श्च ध॒र्ता च॑ विध॒र्ता च॑ विधार॒यः ।ई॒दृक्षा॑स एता॒दृक्षा॑स ऊ॒ षुणः॑ स॒दृक्षा॑सः॒ प्रति॑सदृक्षास॒ एत॑न ।मि॒तास॑श्च॒ संमि॑तासश्च न ऊ॒तये॒ सभ॑रसो मरुतो य॒ज्ञे अ॒स्मिन्निंद्रं॒ दैवी॒र्विशो॑ म॒रुतोऽनु॑वर्त्मानो॒ यथेंद्रं॒ दैवी॒र्विशो॑ म॒रुतोऽनु॑वर्त्मान ए॒वमि॒मं यज॑मानं॒ दैवी᳚श्च॒ विशो॒ मानु॑षी॒श्चानु॑वर्त्मानो भवन्तु अ॒गां॒॒ स॒ह॒स्रा॒क्ष॒

prācīmanu pradiśaṃ prehi vidvānagneragne puro agnirbhaveha | viśvā āśā dīdyāno vi bhāhyūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade || kramadhvamagninā nākamukhyaṃ hasteṣu bibhrataḥ | divaḥ pṛṣṭhaṃ suvargatvā miśrā devebhirādhvam || pṛthivyā ahamudantarikṣamāruhamantarikṣāddivamāruham | divo nākasya pṛṣṭhāthsuvarjyotiragā 22 maham || suvaryanto nāpe̋kṣanta ā dyāṃ rohanti rodasī | yajñaṃ ye viśvatodhāraṃ suvidvāṃso vitenire || agne prehi prathamo devayatāṃ cakṣurdevānāmuta martyānām | iyakṣamāṇā bhṛgubhiḥ sajoṣāḥ suvaryantu yajamānāḥ svasti || naktoṣāsā samanasā virūpe dhāpayete śiśumekaṃ samīcī | dyāvā kṣāmā rukmo antarvi bhāti devā agniṃ dhārayandraviṇodāḥ || agne sahasrākṣa 23 śatamūrdhañchataṃ te̋ prāṇāḥ sahasramapānāḥ | tvaṃ sāhasrasya rāya īśiṣe tasmai te vidhema vājāya svāhā̋ || suparṇo'si garutmā̋npṛthivyāṃ sīda pṛṣṭhe pṛthivyāḥ sīda bhāsāntarikṣamā pṛṇa jyotiṣā divamuttabhāna tejasā diśa uddṛṃha || ājuhvānaḥ supratīkaḥ purastādagne svāṃ yonimā sīda sādhyā | asminthsadhasthe adhyuttarasminviśve devā 24 yajamānaśca sīdata || preddho agne dīdihi puro no'jasrayā sūrmyāyaviṣṭha | tvāṃ śaśvanta upa yanti vājā̋ḥ || vidhema te parame janmannagne vidhema stomairavare sadhasthe̋ | yasmādyonerudārithā yaje taṃ pra tve havīṃṣi juhure samiddhe || tāṃ saviturvare̋ṇyasya citrāmāhaṃ vṛṇe sumatiṃ viśvajanyām | yāmasya kaṇvo aduhatprapīnāṃ sahasradhārāṃ 25 payasā mahīṃ gām || sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ saptarṣayaḥ sapta dhāma priyāṇi | sapta hotrā̋ḥ saptadhā tvā yajanti sapta yonīrā pṛṇasvā ghṛtena || īdṛñcā̋nyādṛñcaitādṛñca pratidṛñca mitaśca saṃmitaśca sabharāḥ | śukrajyotiśca citrajyotiśca satyajyotiśca jyotiṣmāgśca satyaścartapāścātyaṃhāḥ || 26 ṛtajicca satyajicca senajicca suṣeṇaścāntyamitraśca dūre amitraśca gaṇaḥ | ṛtaśca satyaśca dhruvaśca dharuṇaśca dhartā ca vidhartā ca vidhārayaḥ | īdṛkṣāsa etādṛkṣāsa ū ṣuṇaḥ sadṛkṣāsaḥ pratisadṛkṣāsa etana | mitāsaśca saṃmitāsaśca na ūtaye sabharaso maruto yajñe asminniṃdraṃ daivīrviśo maruto'nuvartmāno yatheṃdraṃ daivīrviśo maruto'nuvartmāna evamimaṃ yajamānaṃ daivī̋śca viśo mānuṣīścānuvartmāno bhavantu agāṃ sahasrākṣa

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: अग्नि को उठाकर चिति (ईंटों की वेदी) पर ले जाते और उस पर स्थापित करते हुए; अन्त में मरुतों के नाम

हे अग्नि, तुम जानते हो; पूर्व दिशा की ओर आगे बढ़ो, यहाँ अग्नि के आगे की अग्नि बनो; सब दिशाओं में चमकते हुए प्रकाशित हो, हमारे दोपायों और चौपायों को बल दो। उखा की अग्नि को हाथों में लेकर अग्नि के साथ नाक (स्वर्ग-लोक) की ओर कदम बढ़ाओ; द्युलोक की पीठ पर, सुवर् लोक में पहुँचकर देवताओं के साथ मिलकर बैठो। मैं पृथ्वी से अन्तरिक्ष पर चढ़ा, अन्तरिक्ष से द्युलोक पर; द्युलोक के नाक की पीठ से मैं सुवर् की ज्योति तक पहुँचा। सुवर् की ओर जाने वाले पीछे मुड़कर नहीं देखते, वे द्यौ और दोनों लोकों पर चढ़ते हैं — वे ज्ञानी जिन्होंने सब ओर धारा बहाने वाले यज्ञ को फैलाया। हे अग्नि, देवों को चाहने वालों में सबसे पहले आगे बढ़ो, तुम देवों और मनुष्यों की आँख हो; यज्ञ करना चाहते हुए, भृगुओं के साथ एकमत होकर, यजमान कुशल से सुवर् को जाएँ। रात और उषा, एक मन वाली, भिन्न रूप वाली, साथ मिलकर एक शिशु को दूध पिलाती हैं; वह चमकता सोना द्यावा-पृथ्वी के बीच प्रकाशित होता है; धन देने वाले देवों ने अग्नि को धारण किया। हे हज़ार आँखों वाले, सौ सिरों वाले अग्नि, तुम्हारे सौ प्राण और हज़ार अपान हैं; तुम हज़ारों धन के स्वामी हो; उस तुम्हें, उस बल के लिए, हम पूजते हैं — स्वाहा। तुम सुन्दर पंखों वाले गरुत्मान् हो; पृथ्वी पर बैठो, पृथ्वी की पीठ पर बैठो; अपनी आभा से अन्तरिक्ष को भरो, ज्योति से द्युलोक को थामो, तेज से दिशाओं को दृढ़ करो। आहुति से बुलाए गए, सुन्दर मुख वाले अग्नि, आगे की ओर अपने स्थान पर ठीक से बैठो; इस स्थान पर और उससे ऊँचे स्थान पर, हे विश्वेदेवो और यजमान, बैठो। हे सबसे युवा अग्नि, भली-भाँति जलकर अपनी अटूट ज्वाला के साथ हमारे सामने चमको; निरन्तर बल (अन्न) तुम्हारे पास पहुँचते हैं। हे अग्नि, हम तुम्हारे सबसे ऊँचे जन्म में तुम्हें पूजें, नीचे के स्थान में स्तोत्रों से पूजें; जिस योनि से तुम उठे, उसकी मैं पूजा करता हूँ; तुम्हारे जलने पर उन्होंने तुममें हवि डाली। उत्तम सविता की वह अद्भुत, सब लोगों के लिए हितकर कृपा मैं चुनता हूँ, जिसे कण्व ने भरे थनों वाली, दूध की हज़ार धाराओं वाली महान गाय की तरह दुहा था। हे अग्नि, तुम्हारी सात समिधाएँ, सात जीभें, सात ऋषि, सात प्रिय धाम हैं; सात होता सात प्रकार से तुम्हें पूजते हैं; सात योनियों को घी से भरो। (मरुतों के नाम:) ईदृङ्, अन्यादृङ्, एतादृङ्, प्रतिदृङ्, मित, संमित, सभर; शुक्रज्योति, चित्रज्योति, सत्यज्योति, ज्योतिष्मान्, सत्य, ऋतपा, अत्यंहस्; ऋतजित्, सत्यजित्, सेनजित्, सुषेण, अन्त्यमित्र, दूरेअमित्र, गण; ऋत, सत्य, ध्रुव, धरुण, धर्ता, विधर्ता, विधारय। हे ऐसे और वैसे, समान और प्रतिसमान दिखने वाले, मित और संमित, एक-सा भार उठाने वाले मरुतो, इस यज्ञ में हमारी रक्षा के लिए भली-भाँति आओ। जैसे दिव्य प्रजा मरुत इन्द्र के पीछे चलते हैं, वैसे ही दिव्य और मानवी प्रजा इस यजमान के पीछे चलें। (अन्त के 'अगां सहस्राक्ष' अनुक्रमणी के शब्द हैं।)

टिप्पणी:Note: यह एक लम्बा खण्ड है जिसमें कई मन्त्र साथ आए हैं; यहाँ हर मन्त्र का अर्थ संक्षेप में दिया गया है। 'अग्नेर् अग्ने पुरो अग्निर् भव' का अर्थ आमतौर पर यह लिया जाता है: 'गार्हपत्य अग्नि के आगे वाली (आहवनीय) अग्नि बनो'। 'साध्या' को यहाँ 'ठीक से' माना गया है; यह अर्थ निश्चित नहीं है। मरुतों के 49 नामों में से कई (जैसे अन्त्यमित्र, विधारय) के अर्थ केवल शब्दों के आधार पर अनुमान हैं, इसलिए उन्हें संस्कृत रूप में ही रखा गया है। पहले भाग का कर्मकाण्ड (अग्नि को चिति पर ले जाना) VS 17.66 आदि और शतपथ 9.2.3 से समर्थित है; मरुतों के नामों का ठीक-ठीक कर्मकाण्डीय उपयोग (आहुति के साथ) यहाँ के पाठ से स्पष्ट नहीं होता। अन्त के 'अगां सहस्राक्ष' मन्त्र नहीं, अनुक्रमणी के शब्द हैं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

Agni, you who know, go forward along the eastern quarter; be here the Agni in front of Agni. Shining over all the regions, blaze out; give strength to our two-footed and four-footed. Step up to the vault with Agni, carrying the pot-fire in your hands; when you reach the ridge of heaven, the world of light, sit together with the gods. From earth I have climbed to the mid-air, from the mid-air to heaven; from the ridge of heaven's vault I have reached the light of the sun-world. Those going to the sun-world do not look back; they climb to heaven and the two worlds — the wise ones who spread out the sacrifice that streams on every side. Agni, go forward first of those who seek the gods, eye of gods and of mortals; eager to sacrifice, in accord with the Bhrigus, may the sacrificers go safely to the sun-world. Night and Dawn, of one mind, of different form, turned toward each other, suckle a single child; the gleaming gold shines between heaven and earth; the wealth-giving gods held Agni fast. Agni, thousand-eyed, hundred-headed, you have a hundred in-breaths and a thousand out-breaths; you rule over thousandfold wealth; to you, to that vigour, let us pay worship — svaha. You are the fair-winged Garutman; sit on the earth, sit on the earth's back; fill the mid-air with your glow, prop up heaven with your light, make the quarters firm with your brilliance. Invoked with offerings, fair of face, sit properly in your own seat in front, Agni; in this seat and the higher one, sit down, All-gods and the sacrificer. Well kindled, youngest Agni, shine before us with unceasing flame; strengthening foods come to you without end. Agni, let us worship you in your highest birth, worship you with praises in the lower seat; I worship the womb from which you rose; when you were kindled they poured oblations into you. I choose that bright favour of excellent Savitar, good for all people, which Kanva milked as a great cow with swelling udder, streaming a thousand jets of milk. Seven are your kindling-sticks, Agni, seven your tongues, seven the seers, seven your dear abodes; seven hotars worship you in seven ways; fill the seven wombs with ghee. (Names of the Maruts:) Such-like, Other-like, This-like, Counter-like, Measured, Co-measured, Equally-bearing; Bright-light, Varied-light, True-light, Luminous, True, Guardian-of-order, Beyond-distress; Order-winner, Truth-winner, Army-winner, Good-army, Near-enemy, Far-enemy, the Troop; Order, Truth, Firm, Holder, Upholder, Disposer, Sustainer. You such-like, this-like, like-looking and counter-looking ones, measured and co-measured, equally-bearing Maruts, come close to help us in this sacrifice. As the divine folk, the Maruts, follow Indra, so may the divine and the human folk follow this sacrificer. (The final 'agām sahasrākṣa' are index words.)

टिप्पणी:Note: This is a long block that runs several mantras together; each is rendered here in brief. 'agner agne puro agnir bhava' is usually taken to mean 'be the Agni in front of (the gārhapatya) Agni', i.e. the āhavanīya. 'sādhyā' is read here as 'properly', which is not certain. Many of the 49 Marut names (e.g. antyamitra, vidhāraya) can only be guessed from their etymology, so they are kept in Sanskrit in the Hindi. The ritual for the first part (carrying Agni to the citi) is supported by the VS 17.66ff parallels and Śatapatha 9.2.3; the exact ritual use of the Marut names (with oblations) is not clear from the text here. The closing 'agām sahasrākṣa' are index words, not mantra.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction