4.6.1.1
नम॑स्ते रुद्र॒ नमो॒ हिर॑ण्यबाहवे॒ नमः॒ सह॑मानाय॒ नम॑ आव्या॒धिनी᳚भ्यो॒ नमो॑ भ॒वाय॒ नमो᳚ ज्ये॒ष्ठाय॒ नमो॑ दुन्दु॒भ्या॑य॒ नमः॒ सोमा॑य॒ नम॑ इरि॒ण्या॑य॒ द्रापे॑ स॒हस्रा॒ण्येका॑दश ॥ नम॑स्ते रुद्र॒ नमो॑ भ॒वाय॒ द्रापे॑ स॒प्तविं॑शतिः ॥ नम॑स्ते रुद्र॒ तं वो॒ जंभे॑ दधामि ॥ १ अश्म॒न्नूर्जं॒ पर्व॑ते शिश्रिया॒णां वाते॑ प॒र्जन्ये॒ वरु॑णस्य॒ शुष्मे᳚ ।अ॒द्भ्य ओष॑धीभ्यो॒ वन॒स्पति॒भ्योऽधि॒ संभृ॑तां॒ तां न॒ इष॒मूर्जं॑ धत्त मरुतः सं ररा॒णाः ॥ अश्मग्ग्॑स्ते॒ क्षुद॒मुं ते॒ शुगृ॑च्छतु॒ यं द्वि॒ष्मः ॥ स॒मु॒द्रस्य॑ त्वाऽ॒वाक॒याग्ने॒ परि॑ व्ययामसि ।पा॒व॒को अ॒स्मभ्यं॑ शि॒वो भ॑व ॥ हि॒मस्य॑ त्वा ज॒रायु॒णाग्ने॒ परि॑ व्ययामसि ।पा॒व॒को अ॒स्मभ्यं॑ शि॒वो भ॑व ॥ उप॒ २ ज्मन्नुप॑ वेत॒सेऽव॑त्तरं न॒दीष्वा ।अग्ने॑ पि॒त्तम॒पाम॑सि ॥ मण्डू॑कि॒ ताभि॒रा ग॑हि॒ सेमं नो॑ य॒ज्ञम् ।पा॒व॒कव॑र्णं शि॒वं कृ॑धि ॥ पा॒व॒क आ चि॒तय॑न्त्या कृ॒पा ।क्षाम॑न्रुरु॒च उ॒षसो॒ न भा॒नुना᳚ ॥ तूर्व॒न्न याम॒न्नेत॑शस्य॒ नू रण॒ आ यो घृ॒णे ।न त॑तृषा॒णो अ॒जरः॑ ॥ अग्ने॑ पावक रो॒चिषा॑ म॒न्द्रया॑ देव जि॒ह्वया᳚ ।आ दे॒वान् ३ व॑क्षि॒ यक्षि॑ च ॥ स नः॑ पावक दीदि॒वोऽग्ने॑ दे॒वां इ॒हाऽव॑ह ।उप॑ य॒ज्ञं ह॒विश्च॑ नः ॥ अ॒पामि॒दं न्यय॑नं समु॒द्रस्य॑ नि॒वेश॑नम् ।अ॒न्यं ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तयः॑ पाव॒को अ॒स्मभ्यं॑ शि॒वो भ॑व ॥ नम॑स्ते॒ हर॑से शो॒चिषे॒ नम॑स्ते अस्त्व॒र्चिषे᳚ ।अ॒न्यं ते॑ अ॒स्मत्तप॑न्तु हे॒तयः॑ पाव॒को अ॒स्मभ्यं॑ शि॒वो भ॑व ॥ नृ॒षदे॒ वड॑ ४ प्सु॒षदे॒ वड्व॑न॒सदे॒ वड्ब॑र्हि॒षदे॒ वट्सु॑व॒र्विदे॒ वट् ॥ ये दे॒वा दे॒वानां᳚ य॒ज्ञिया॑ य॒ज्ञिया॑नां संवथ्स॒रीण॒मुप॑ भा॒गमास॑ते ।अ॒हु॒तादो॑ ह॒विषो॑ य॒ज्ञे अ॒स्मिन्थ्स्व॒यं जु॑हुध्वं॒ मधु॑नो घृ॒तस्य॑ ॥ ये दे॒वा दे॒वेष्वधि॑ देव॒त्वमाय॒न्॒ ये ब्रह्म॑णः पुर ए॒तारो॑ अ॒स्य ।येभ्यो॒ नर्ते पव॑ते॒ धाम॒ किं च॒न न ते दि॒वो न पृ॑थि॒व्या अधि॒ स्नुषु॑ ॥ प्रा॒ण॒दा ५ अ॑पान॒दा व्या॑न॒दाश्च॑क्षु॒र्दा व॑र्चो॒दा व॑रिवो॒दाः ।अ॒न्यं ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तयः॑ पाव॒को अ॒स्मभ्यं॑ शि॒वो भ॑व ॥ अ॒ग्निस्ति॒ग्मेन॑ शो॒चिषा॒ यं स॒द्विश्वं॒ न्य॑त्रिण᳚म् ।अ॒ग्निर्नो॑ वंसते र॒यिम् ॥ सैनानी॑केन सुवि॒दत्रो॑ अ॒स्मे यष्टा॑ दे॒वां आय॑जिष्ठः स्व॒स्ति ।अद॑ब्धो गो॒पा उ॒त नः॑ पर॒स्पा अग्ने᳚ द्यु॒मदु॒त रे॒वद्दि॑दीहि उप॑ दे॒वान्,
namaste rudra namo hiraṇyabāhave namaḥ sahamānāya nama āvyādhinī̋bhyo namo bhavāya namő jyeṣṭhāya namo dundubhyāya namaḥ somāya nama iriṇyāya drāpe sahasrāṇyekādaśa || namaste rudra namo bhavāya drāpe saptaviṃśatiḥ || namaste rudra taṃ vo jaṃbhe dadhāmi || 1 aśmannūrjaṃ parvate śiśriyāṇāṃ vāte parjanye varuṇasya śuṣme̋ | adbhya oṣadhībhyo vanaspatibhyo'dhi saṃbhṛtāṃ tāṃ na iṣamūrjaṃ dhatta marutaḥ saṃ rarāṇāḥ || aśmaggste kṣudamuṃ te śugṛcchatu yaṃ dviṣmaḥ || samudrasya tvā'vākayāgne pari vyayāmasi | pāvako asmabhyaṃ śivo bhava || himasya tvā jarāyuṇāgne pari vyayāmasi | pāvako asmabhyaṃ śivo bhava || upa 2 jmannupa vetase'vattaraṃ nadīṣvā | agne pittamapāmasi || maṇḍūki tābhirā gahi semaṃ no yajñam | pāvakavarṇaṃ śivaṃ kṛdhi || pāvaka ā citayantyā kṛpā | kṣāmanruruca uṣaso na bhānunā̋ || tūrvanna yāmannetaśasya nū raṇa ā yo ghṛṇe | na tatṛṣāṇo ajaraḥ || agne pāvaka rociṣā mandrayā deva jihvayā̋ | ā devān 3 vakṣi yakṣi ca || sa naḥ pāvaka dīdivo'gne devāṃ ihā'vaha | upa yajñaṃ haviśca naḥ || apāmidaṃ nyayanaṃ samudrasya niveśanam | anyaṃ te asmattapantu hetayaḥ pāvako asmabhyaṃ śivo bhava || namaste harase śociṣe namaste astvarciṣe̋ | anyaṃ te asmattapantu hetayaḥ pāvako asmabhyaṃ śivo bhava || nṛṣade vaḍa 4 psuṣade vaḍvanasade vaḍbarhiṣade vaṭsuvarvide vaṭ || ye devā devānāṃ̋ yajñiyā yajñiyānāṃ saṃvathsarīṇamupa bhāgamāsate | ahutādo haviṣo yajñe asminthsvayaṃ juhudhvaṃ madhuno ghṛtasya || ye devā deveṣvadhi devatvamāyan ye brahmaṇaḥ pura etāro asya | yebhyo narte pavate dhāma kiṃ cana na te divo na pṛthivyā adhi snuṣu || prāṇadā 5 apānadā vyānadāścakṣurdā varcodā varivodāḥ | anyaṃ te asmattapantu hetayaḥ pāvako asmabhyaṃ śivo bhava || agnistigmena śociṣā yaṃ sadviśvaṃ nyatriṇa̋m | agnirno vaṃsate rayim || sainānīkena suvidatro asme yaṣṭā devāṃ āyajiṣṭhaḥ svasti | adabdho gopā uta naḥ paraspā agne̋ dyumaduta revaddidīhi upa devān,
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: कमconfidence: low
संदर्भ:Context: शतरुद्रीय के बाद पत्थर व जल-कलश से अग्निचिति को सींचते और अवका, वेतस व मण्डूक से उसे शान्त करते हुए
(आरम्भ में पिछले प्रपाठक के शतरुद्रीय अनुवाकों की सूची है।) हे मरुतो, पत्थर, पर्वत, वायु, पर्जन्य और वरुण के बल में बसी, और जल, औषधियों व वनस्पतियों से एकत्र की गई अन्न-ऊर्जा हमें दो। हे अग्नि, तुम्हारी भूख पत्थर में जाए; तुम्हारी जलन उसे लगे जिससे हम द्वेष करते हैं। हे अग्नि, हम तुम्हें समुद्र की अवका से और हिम की झिल्ली से ढकते हैं; तुम पावक हो, हमारे लिए शिव बनो। तुम धरती पर, वेतस में, नदियों में नीचे उतरो; हे अग्नि, तुम जलों के पित्त हो। हे मण्डूकी, उन जलों के साथ आओ और हमारे इस यज्ञ को पावक-वर्ण और शिव बनाओ। पावक अपनी चमकती छवि से धरती पर उषस् की तरह प्रकाशित हुआ; वह अजर है, प्यासा नहीं होता। हे पावक अग्नि, अपनी ज्योति और मधुर जिह्वा से देवों को लाओ और उनका यजन करो; हे दीप्त अग्नि, देवों को हमारे यज्ञ और हवि तक लाओ। यह जलों का संगम है, समुद्र का निवास; तुम्हारे शस्त्र हमें छोड़कर किसी और को तपाएँ, तुम हमारे लिए शिव बनो। तुम्हारे ताप, ज्योति और ज्वाला को नमस्कार। मनुष्यों में, जलों में, वन में, बर्हि पर बैठने वाले और स्वर्ग पाने वाले को 'वट्'। जो यज्ञ-योग्य देव वार्षिक भाग के पास बैठते हैं और आहुति (अग्नि में डाली हवि) नहीं खाते, वे इस यज्ञ में मधु और घृत की हवि स्वयं ग्रहण करें। जिन देवों ने देवों में देवत्व पाया, जो इस ब्रह्म के आगे चलते हैं, जिनके बिना कोई धाम शुद्ध नहीं होता, वे न द्युलोक के शिखरों पर हैं न पृथ्वी के; वे प्राण, अपान, व्यान, दृष्टि, तेज और विस्तार देने वाले हैं। अग्नि अपनी तीखी ज्वाला से हर भक्षक को दबाए और हमारे लिए धन जीते। हे अग्नि, उस सेना-मुख के साथ, हम पर कृपालु, श्रेष्ठ यजमान बनकर देवों का कल्याण के लिए यजन करो; अजेय रक्षक और पार ले जाने वाले बनकर तेज और समृद्धि के साथ चमको।
टिप्पणी:Note: यह लम्बा मिश्रित अंश है। आरम्भिक 'नमस्ते रुद्र… द्रापे सहस्राण्येकादश… तं वो जम्भे दधामि' स्वयं मन्त्र नहीं हैं; ये 4.5 के ग्यारह शतरुद्रीय अनुवाकों के प्रथम शब्द और गणना देने वाली अनुक्रमणी हैं। अन्त का 'उप देवान्' भी आगे की ऋचा का प्रतीक है। अनुष्ठान का विवरण (जल से सींचना, पत्थर को द्वेषी की दिशा में फेंकना, अवका-वेतस-मण्डूक को चिति पर खींचना) TS 5.4 के ब्राह्मण और श्रौतसूत्रों पर आधारित है, और उसका ब्योरा पक्का नहीं है। 'जलों के पित्त', 'तूर्वन्न यामन्नेतशस्य…' और 'न ते दिवो न पृथिव्या अधि स्नुषु' अस्पष्ट हैं, यहाँ इनका सामान्य अर्थ दिया है। 'अहुताद' को प्रायः 'जो अग्नि में दी गई आहुति नहीं खाते' माना जाता है। 'वट्' वषट् जैसा आहुति-उद्घोष है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: कमconfidence: low
(It opens with an index of the Shatarudriya sections of the previous chapter.) Maruts, generous ones, give us the food and strength that rests in the stone, the mountain, the wind, Parjanya and Varuna's might, gathered from the waters, plants and trees. Agni, let your hunger go into the stone; let your burning reach the one we hate. Agni, we wrap you in the avaka of the ocean and in the caul of frost; you are the purifier, be kind to us. Come down to the earth, to the reed, into the rivers; Agni, you are the gall of the waters. Frog, come with them and make this sacrifice of ours bright and kind. The purifier shone on earth with radiant form like the dawns with their light; he is ageless and never thirsts. Agni, purifier, god, with your brilliance and pleasing tongue bring the gods and worship them; bright Agni, bring the gods here to our sacrifice and offering. This is where the waters gather, the ocean's dwelling; let your weapons burn someone other than us; be kind to us. Homage to your grasping heat, your glow, your flame. Vat to the one who sits among men, in the waters, in the wood, on the barhis, and who finds heaven. You gods worthy of worship among the worthy, who sit by the yearly share and do not eat what is offered in the fire, take for yourselves the honey and ghee in this sacrifice. The gods who reached godhood among the gods, who go ahead of this brahman, without whom no place is made pure, are not on the heights of sky or earth; they give in-breath, out-breath, diffused breath, sight, vigour and room. With his sharp flame Agni will hold down every devourer; Agni wins wealth for us. Agni, kind to us, with that host, the best sacrificer, worship the gods for our welfare; as an undeceived guardian who carries us through, shine brightly and richly.
टिप्पणी:Note: This is a long composite passage. The opening 'namaste rudra … drāpe sahasrāṇy ekādaśa … taṃ vo jambhe dadhāmi' is not recited mantra. It is an index giving the first words and count of the eleven Shatarudriya anuvakas of 4.5, and the closing 'upa devān' is a pratika (catchword) for the next verse. The ritual detail (sprinkling with water, throwing the stone toward the enemy's quarter, drawing avaka, a reed and a frog across the altar) comes from the Brahmana at TS 5.4 and the Shrautasutras, and its particulars are uncertain. 'Gall of the waters', 'tūrvan na yāmann etaśasya…' and 'na te divo na pṛthivyā adhi snuṣu' are obscure; the usual sense is given. 'Ahutād' is usually taken as 'not eating what is offered in the fire'. 'Vaṭ' is an offering call like vaṣaṭ.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction