3.3.8.1
आ॒यु॒र्दा अ॑ग्ने ह॒विषो॑ जुषा॒णो घृ॒तप्र॑तीको घृ॒तयो॑निरेधि ।घृ॒तं पी॒त्वा मधु॒ चारु॒ गव्यं॑ पि॒तेव॑ पु॒त्रम॒भि र॑क्षतादि॒मम् ॥ आ वृ॑श्च्यते॒ वा ए॒तद्यज॑मानोऽ॒ग्निभ्यां॒ यदे॑नयोः शृतं॒ कृत्याथा॒न्यत्रा॑व भृ॒थम॒वैत्या॑यु॒र्दा अ॑ग्ने ह॒विषो॑ जुषा॒ण इत्य॑वभृ॒थम॑वै॒ष्यञ्जु॑हुया॒दाहु॑त्यै॒वैनौ॑ शमयति॒ नार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ यज॑मानो॒ यत्कुसी॑द॒ २३ मप्र॑तीत्तं॒ मयि॒ येन॑ य॒मस्य॑ ब॒लिना॒ चरा॑मि ।इ॒हैव सन्नि॒रव॑दये॒ तदे॒तत्तद॑ग्ने अनृ॒णो भ॑वामि ।विश्व॑लोप विश्वदा॒वस्य॑ त्वा॒ सञ्जु॑होम्य॒ग्धादेकोऽ॑हु॒तादेकः॑ समस॒नादेकः॑ ।ते नः॑ कृण्वन्तु भेष॒जं सदः॒ सहो॒ वरे᳚ण्यम् ॥ अ॒यं नो॒ नभ॑सा पु॒रः स॒ग्ग्॒स्फानो॑ अ॒भि र॑क्षतु ।गृ॒हाणा॒मस॑मर्त्यै ब॒हवो॑ नो गृ॒हा अ॑सन् ॥ स त्वं नो॑ २४ नभसस्पत॒ ऊर्जं॑ नो धेहि भ॒द्रया᳚ ।पुन॑र्नो न॒ष्टमा कृ॑धि॒ पुन॑र्नो र॒यिमा कृ॑धि ॥ देव॑ स२ंस्फान सहस्रपो॒षस्ये॑शिषे॒ स नो॑ रा॒स्वाज्या॑निं रा॒यस्पोषं॑ सु॒वीर्यं॑ संवथ्स॒रीणाग्॑ स्व॒स्तिम् ॥ अ॒ग्निर्वाव य॒म इ॒यं य॒मी कुसी॑दं॒ वा ए॒तद्य॒मस्य॒ यज॑मान॒ आ द॑त्ते॒ यदोष॑धीभि॒र्वेदिग्ग्॑ स्तृ॒णाति॒ यदनु॑पौष्य प्रया॒याद् ग्री॑वब॒द्धमे॑न २५ म॒मुष्मि॑३ंल्लो॒के ने॑नीयेर॒न्॒ यत्कुसी॑द॒मप्र॑तीत्तं॒ मयीत्युपौ॑षती॒हैव सन्, य॒मं कुसी॑दं निरव॒दाया॑नृ॒णः सु॑व॒र्गं लो॒कमे॑ति॒ यदि॑ मि॒श्रमि॑व॒ चरे॑दञ्ज॒लिना॒ सक्तू᳚न्प्रदा॒व्ये॑ जुहुयादे॒ष वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रो यत्प्र॑दा॒व्यः॑ स ए॒वैनग्ग्॑ स्वदय॒त्यह्नां᳚ वि॒धान्या॑मेकाष्ट॒काया॑मपू॒पं चतुः॑ शरावं प॒क्त्वा प्रा॒तरे॒तेन॒ कक्ष॒मुपौ॑षे॒द्यदि॒ २६ दह॑ति पुण्य॒समं॑ भवति॒ यदि॒ न दह॑ति पाप॒सम॑मे॒तेन॑ ह स्म॒ वा ऋष॑यः पु॒रा वि॒ज्ञाने॑न दीर्घस॒त्त्रमुप॑ यन्ति॒ यो वा उ॑पद्र॒ष्टार॑मुपश्रो॒तार॑मनुख्या॒तारं॑ वि॒द्वान्, यज॑ते॒ सम॒मुष्मि॑३ंल्लो॒क इ॑ष्टापू॒र्तेन॑ गच्छतेऽ॒ग्निर्वा उ॑पद्र॒ष्टा वा॒युरु॑प श्रो॒तादि॒त्योऽ॑नु ख्या॒ता तान्, य ए॒वं वि॒द्वान्, यज॑ते॒ सम॒मुष्मि॑३ंल्लो॒क इ॑ष्टापू॒र्तेन॑ गच्छतेऽ॒यं नो॒ नभ॑सा पु॒र २७ इत्या॑हा॒ग्निर्वै नभ॑सा पु॒रो᳚ऽग्निमे॒व तदा॑है॒तन्मे॑ गोपा॒येति॒ स त्वं नो॑ नभसस्पत॒ इत्या॑ह वा॒युर्वै नभ॑स॒स्पति॑र्वा॒युमे॒व तदा॑है॒तन्मे॑ गोपा॒येति॒ देव॑ स२ंस्फा॒नेत्या॑हा॒सौ वा आ॑दि॒त्यो दे॒वः स॒ग्ग्॒स्फान॑ आदि॒त्यमे॒व तदा॑है॒तन्मे॑ गोपा॒येति॑ कुसी॑दं॒ त्वं न॑ एनमोषे॒द्यदि॑ पु॒र
āyurdā agne haviṣo juṣāṇo ghṛtapratīko ghṛtayoniredhi | ghṛtaṃ pītvā madhu cāru gavyaṃ piteva putramabhi rakṣatādimam || ā vṛścyate vā etadyajamāno'gnibhyāṃ yadenayoḥ śṛtaṃ kṛtyāthānyatrāva bhṛthamavaityāyurdā agne haviṣo juṣāṇa ityavabhṛthamavaiṣyañjuhuyādāhutyaivainau śamayati nārtimārcchati yajamāno yatkusīda 23 mapratīttaṃ mayi yena yamasya balinā carāmi | ihaiva sanniravadaye tadetattadagne anṛṇo bhavāmi | viśvalopa viśvadāvasya tvā sañjuhomyagdhādeko'hutādekaḥ samasanādekaḥ | te naḥ kṛṇvantu bheṣajaṃ sadaḥ saho vare̋ṇyam || ayaṃ no nabhasā puraḥ saggsphāno abhi rakṣatu | gṛhāṇāmasamartyai bahavo no gṛhā asan || sa tvaṃ no 24 nabhasaspata ūrjaṃ no dhehi bhadrayā̋ | punarno naṣṭamā kṛdhi punarno rayimā kṛdhi || deva sa2ṃsphāna sahasrapoṣasyeśiṣe sa no rāsvājyāniṃ rāyaspoṣaṃ suvīryaṃ saṃvathsarīṇāg svastim || agnirvāva yama iyaṃ yamī kusīdaṃ vā etadyamasya yajamāna ā datte yadoṣadhībhirvedigg stṛṇāti yadanupauṣya prayāyād grīvabaddhamena 25 mamuṣmi3ṃlloke nenīyeran yatkusīdamapratīttaṃ mayītyupauṣatīhaiva san, yamaṃ kusīdaṃ niravadāyānṛṇaḥ suvargaṃ lokameti yadi miśramiva caredañjalinā saktū̋npradāvye juhuyādeṣa vā agnirvai̋śvānaro yatpradāvyaḥ sa evainagg svadayatyahnāṃ̋ vidhānyāmekāṣṭakāyāmapūpaṃ catuḥ śarāvaṃ paktvā prātaretena kakṣamupauṣedyadi 26 dahati puṇyasamaṃ bhavati yadi na dahati pāpasamametena ha sma vā ṛṣayaḥ purā vijñānena dīrghasattramupa yanti yo vā upadraṣṭāramupaśrotāramanukhyātāraṃ vidvān, yajate samamuṣmi3ṃlloka iṣṭāpūrtena gacchate'gnirvā upadraṣṭā vāyurupa śrotādityo'nu khyātā tān, ya evaṃ vidvān, yajate samamuṣmi3ṃlloka iṣṭāpūrtena gacchate'yaṃ no nabhasā pura 27 ityāhāgnirvai nabhasā purő'gnimeva tadāhaitanme gopāyeti sa tvaṃ no nabhasaspata ityāha vāyurvai nabhasaspatirvāyumeva tadāhaitanme gopāyeti deva sa2ṃsphānetyāhāsau vā ādityo devaḥ saggsphāna ādityameva tadāhaitanme gopāyeti kusīdaṃ tvaṃ na enamoṣedyadi pura
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: कमconfidence: low
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
[मन्त्र] हे अग्नि, आयु देने वाले, हवि को स्वीकार करते हुए, घृतमुख और घृतयोनि बनो; गाय का मधुर घी पीकर इस (यजमान) की वैसे रक्षा करो जैसे पिता पुत्र की। [ब्राह्मण] जो यजमान दोनों अग्नियों पर पकाकर अवभृथ के लिए अन्यत्र जाता है, वह उनसे कट जाता है; इसलिए जाने से पहले वह इस मन्त्र से आहुति दे, उससे वह उन्हें शान्त करता है और विपत्ति में नहीं पड़ता। [मन्त्र] जो बिना चुकाया ऋण (कुसीद) मुझ पर है, जिससे मैं यम के कर-दाता की तरह चलता हूँ, उसे मैं यहीं रहते चुका देता हूँ; हे अग्नि, मैं ऋणमुक्त होता हूँ। हे विश्वलोप, सब कुछ जलाने वाले (दावाग्नि) की आहुति में तुम्हें डालता हूँ; एक खाए हुए से, एक बिना आहुत से, एक इकट्ठे खाने से — वे हमारे लिए औषध, आसन और श्रेष्ठ बल करें। यह संस्फान, जो आकाश (नभस्) के साथ सामने है, हमारी रक्षा करे; घरों का नाश न हो, हमारे घर बहुत हों। हे नभस्पति, कल्याण के साथ हमें ऊर्जा दो; खोया हुआ और धन हमें फिर लौटाओ। हे देव संस्फान, तुम सहस्रगुनी समृद्धि के स्वामी हो; हमें अक्षय धन-वृद्धि, अच्छी सन्तान और वर्ष भर का कल्याण दो। [ब्राह्मण] अग्नि ही यम है, यह (पृथ्वी) यमी है; वेदि पर औषधियाँ बिछाकर यजमान यम का ऋण लेता है। यदि वह उन्हें जलाए बिना चला जाए तो परलोक में उसे गले में बाँधकर ले जाया जाएगा; 'यत् कुसीदम्' मन्त्र से उन्हें जलाकर वह यहीं यम का ऋण चुकाकर ऋणमुक्त होकर स्वर्गलोक जाता है। यदि उसका आचरण मिला-जुला-सा हो तो वह अंजलि से सत्तू वन की आग में आहुति दे — वन की आग ही अग्नि वैश्वानर है, वही उसे स्वादिष्ट (स्वीकार्य) बनाती है। दिनों का विधान करने वाली एकाष्टका को चार शराव का पूआ पकाकर सुबह उससे झाड़ी जलाए: जल जाए तो पुण्य के बराबर, न जले तो पाप के बराबर; इसी ज्ञान से पहले ऋषि दीर्घ सत्र करते थे। जो उपद्रष्टा, उपश्रोता और अनुख्याता को जानकर यज्ञ करता है वह परलोक में अपने इष्टापूर्त के साथ मिलता है; अग्नि उपद्रष्टा, वायु उपश्रोता, आदित्य अनुख्याता है। 'अयं नो नभसा पुरः' कहने से वह अग्नि से ही कहता है 'इसे मेरे लिए बचाए रखो'; 'स त्वं नो नभसस्पते' से वायु से, और 'देव संस्फान' से आदित्य से यही कहता है।
टिप्पणी:Note: यह लम्बा मिश्रित खण्ड है: मन्त्र (आयुर्दा अग्ने…, यत् कुसीदम्…, विश्वलोप…, अयं नो नभसा…, स त्वं नो नभसस्पते…, देव संस्फान…) ब्राह्मण-व्याख्या में गुँथे हैं, इसलिए अर्थ संक्षिप्त किया गया है। मन्त्रों से जुड़े कर्म: अवभृथ से पहले आहुति, और वेदि की घास जलाना (उपोषण)। 'विश्वलोप', 'विश्वदाव', 'समसन', 'संस्फान' अस्पष्ट हैं — विश्वदाव को सामान्यतः सर्वदाही वनाग्नि, संस्फान को 'बढ़ाने वाला' समझा जाता है, पर मत भिन्न हैं। 'मिश्रमिव चरेत्' को आमतौर पर 'पुण्य-पाप मिश्रित आचरण' माना जाता है। 'स्वदयति' का अर्थ 'स्वीकार्य/स्वादिष्ट बनाता है' अनिश्चित है। अन्तिम अंश 'कुसीदं त्वं न एनमोषेद् यदि पुर…' पाठ में भ्रष्ट/कटा हुआ लगता है और इसका अनुवाद नहीं किया गया।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: कमconfidence: low
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
[Mantra] Agni, giver of life, enjoying the oblation, be ghee-faced and ghee-born; having drunk the sweet, pleasant ghee of the cow, protect this man as a father protects his son. [Brahmana] The sacrificer is cut off from the two fires when, having cooked on them, he goes elsewhere for the final bath (avabhrtha); before going he should offer with this verse, and by the offering he appeases them and does not come to harm. [Mantra] The unpaid debt that is on me, by which I go about as a tributary of Yama — I pay it off while still here; Agni, I become free of debt. Vishvalopa, I offer you into the all-consuming fire: one from what was eaten, one from what was not offered, one from eating together — may they make for us healing, a seat, and choice strength. May this Samsphana, in front with the cloud-sky (nabhas), protect us; so that our houses are not destroyed, may our houses be many. Lord of nabhas, give us vigour with good fortune; bring back what we have lost, bring back wealth to us. God Samsphana, you rule over thousandfold increase; grant us unfailing growth of wealth, good offspring, and welfare for the year. [Brahmana] Agni is Yama and this earth is Yami; by strewing the altar with plants the sacrificer takes on a debt to Yama. If he left without burning them, they would lead him bound by the neck in the other world; burning them with 'the unpaid debt that is on me', he pays Yama's debt while still here and goes debt-free to the heavenly world. If his conduct has been mixed, he should offer barley meal with cupped hands into a forest fire, for the forest fire is Agni Vaishvanara, and it makes the offering acceptable to him. On the Ekashtaka, which orders the days, he should cook a four-measure cake and in the morning set fire to a thicket with it: if it burns, that counts as merit; if not, as sin — with this knowledge the rishis of old undertook long sattras. Whoever sacrifices knowing the witness, the listener and the proclaimer joins his iṣṭāpūrta (merit of sacrifices and gifts) in the other world; Agni is the witness, Vayu the listener, Aditya the proclaimer. In saying 'this one in front with nabhas' he addresses Agni — 'guard this for me'; with 'lord of nabhas', Vayu; and with 'god Samsphana', Aditya.
टिप्पणी:Note: A long mixed passage: mantras (āyurdā agne…, yat kusīdam…, viśvalopa…, ayaṃ no nabhasā…, sa tvaṃ no nabhasaspate…, deva saṃsphāna…) are embedded in Brahmana explanation, so the gloss is condensed. The acts they accompany: an offering before the final bath, and burning the altar grass (upoṣaṇa). 'Viśvalopa', 'viśvadāva', 'samasana' and 'saṃsphāna' are obscure; viśvadāva is usually taken as the all-consuming forest fire and saṃsphāna as 'the one who makes things swell', but readings differ. 'Miśram iva caret' is usually understood as conduct mixed of merit and sin. 'Svadayati' ('makes it palatable/acceptable') is uncertain. The final fragment 'kusīdaṃ tvaṃ na enam oṣed yadi pura…' appears corrupt or truncated and is left untranslated.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction