3.2.8.1
श्ये॒नाय॒ पत्व॑ने॒ स्वाहा॒ वट्थ्स्व॒यम॑भिगूर्ताय॒ नमो॑ विष्टं॒भाय॒ धर्म॑णे॒ स्वाहा॒ वट्थ्स्व॒यम॑भिगूर्ताय॒ नमः॑ परि॒धये॑ जन॒प्रथ॑नाय॒ स्वाहा॒ वट्थ्स्व॒यम॑भिगूर्ताय॒ नम॑ ऊ॒र्जे होत्रा॑णा॒ग्॒ स्वाहा॒ वट्थ्स्व॒यम॑भिगूर्ताय॒ नमः॒ पय॑से॒ होत्रा॑णा॒ग्॒ स्वाहा॒ वट्थ्स्व॒यम॑भिगूर्ताय॒ नमः॑ प्र॒जाप॑तये॒ मन॑वे॒ स्वाहा॒ वट्थ्स्व॒यम॑भिगूर्ताय॒ नम॑ ऋ॒तमृ॑तपाः सुवर्वा॒ट् थ्स्वाहा॒ वट्थ्स्व॒यम॑भिगूर्ताय॒ नम॑स्तृं॒पन्तां॒॒ होत्रा॒ मधो᳚र्घृ॒तस्य॑ य॒ज्ञप॑ति॒मृष॑य॒ एन॑सा ३० ऽहुः ।प्र॒जा निर्भ॑क्ता अनुत॒प्यमा॑ना मध॒व्यौ᳚ स्तो॒कावप॒ तौ र॑राध ।सं न॒स्ताभ्यां॑ सृजतु वि॒श्वक॑र्मा घो॒रा ऋष॑यो॒ नमो॑ अस्त्वेभ्यः ।चक्षु॑ष एषां॒ मन॑सश्च स॒न्धौ बृह॒स्पत॑ये॒ महि॒ षद्द्यु॒मन्नमः॑ ।नमो॑ वि॒श्वक॑र्मणे॒ स उ॑ पात्व॒स्मान॑न॒न्यान्थ्सो॑म॒पान् मन्य॑मानः ।प्रा॒णस्य॑ वि॒द्वान्थ्स॑म॒रे न धीर॒ एन॑श्चकृ॒वान्महि॑ ब॒द्ध ए॑षाम् ॥ तं वि॑श्वकर्म॒न् ३१ प्र मु॑ञ्चा स्व॒स्तये॒ ये भ॒क्षय॑न्तो॒ न वसू᳚न्यानृ॒हुः ।यान॒ग्नयोऽ॒न्वत॑प्यन्त॒ धिष्णि॑या इ॒यं तेषा॑मव॒या दुरि॑ष्ट्यै॒ स्वि॑ष्टिं न॒स्तां कृ॑णोतु वि॒श्वक॑र्मा ॥ नमः॑ पि॒तृभ्यो॑ अ॒भि ये नो॒ अख्य॑न्, यज्ञ॒कृतो॑ य॒ज्ञका॑माः सुदे॒वा अ॑का॒मा वो॒ दक्षि॑णां॒ न नी॑निम॒ मा न॒स्तस्मा॒देन॑सः पापयिष्ट ।याव॑न्तो॒ वै स॑द॒स्या᳚स्ते सर्वे॑दक्षि॒ण्या᳚स्तेभ्यो॒ यो दक्षि॑णां॒ न ३२ नये॒दैभ्यो॑ वृश्च्येत॒ यद्वै᳚श्वकर्म॒णानि॑ जु॒होति॑ सद॒स्या॑ने॒व तत्प्री॑णात्य॒स्मे दे॑वासो॒ वपु॑षे चिकिथ्सत॒ यमा॒शिरा॒ दंप॑ती वा॒मम॑श्नु॒तः ।पुमा᳚न्पु॒त्रो जा॑यते वि॒न्दते॒ वस्वथ॒ विश्वे॑ अर॒पा ए॑धते गृ॒हः ॥ आ॒शी॒र्दा॒या दंप॑ती वा॒मम॑श्नुता॒मरि॑ष्टो॒ रायः॑ सचतां॒॒ समो॑कसा ।य आसि॑च॒थ्संदु॑ग्धं कुं॒भ्या स॒हेष्टेन॒ याम॒न्नम॑तिं जहातु॒ सः ॥ स॒र्पि॒र्ग्री॒वी ३३ पीव॑र्यस्य जा॒या पीवा॑नः पु॒त्रा अकृ॑शासो अस्य ।स॒हजा॑नि॒र्यः सु॑मख॒स्यमा॑न॒ इन्द्रा॑या॒शिरं॑ स॒ह कुं॒भ्यादा᳚त् ॥ आ॒शीर्म॒ ऊर्ज॑मु॒त सु॑प्रजा॒स्त्वमिषं॑ दधातु॒ द्रवि॑णं॒॒ सव॑र्चसम् ।स॒ञ्जय॒न् क्षेत्रा॑णि॒ सह॑सा॒हमि॑न्द्र कृण्वा॒नो अ॒न्यां अध॑रान्थ्स॒पत्नान्॑ ॥ भू॒तम॑सि भू॒ते मा॑ धा॒ मुख॑मसि॒ मुखं॑ भूयासं॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां᳚ त्वा॒ परि॑ गृह्णामि॒ विश्वे᳚ त्वा दे॒वा वै᳚श्वान॒राः ३४ प्र च्या॑वयन्तु दि॒वि दे॒वान् दृं॑हा॒न्तरि॑क्षे॒ वयां॑सि पृथि॒व्यां पार्थि॑वान्ध्रु॒वं ध्रु॒वेण॑ ह॒विषाव॒ सोमं॑ नयामसि ।यथा॑ नः॒ सर्व॒मिज्जग॑दय॒क्ष्मं सु॒मना॒ अस॑त् ॥ यथा॑ न॒ इन्द्र॒ इद्विशः॒ केव॑लीः॒ सर्वाः॒ सम॑नसः॒ कर॑त् ।यथा॑ नः॒ सर्वा॒ इद्दिशोऽ॒स्माकं॒ केव॑ली॒रसन्॑ एन॑सा विश्वकर्म॒न्॒ यो दक्षि॑णां॒ न स॑र्पिर्ग्री॒वी
śyenāya patvane svāhā vaṭthsvayamabhigūrtāya namo viṣṭaṃbhāya dharmaṇe svāhā vaṭthsvayamabhigūrtāya namaḥ paridhaye janaprathanāya svāhā vaṭthsvayamabhigūrtāya nama ūrje hotrāṇāg svāhā vaṭthsvayamabhigūrtāya namaḥ payase hotrāṇāg svāhā vaṭthsvayamabhigūrtāya namaḥ prajāpataye manave svāhā vaṭthsvayamabhigūrtāya nama ṛtamṛtapāḥ suvarvāṭ thsvāhā vaṭthsvayamabhigūrtāya namastṛṃpantāṃ hotrā madhőrghṛtasya yajñapatimṛṣaya enasā 30 'huḥ | prajā nirbhaktā anutapyamānā madhavyaű stokāvapa tau rarādha | saṃ nastābhyāṃ sṛjatu viśvakarmā ghorā ṛṣayo namo astvebhyaḥ | cakṣuṣa eṣāṃ manasaśca sandhau bṛhaspataye mahi ṣaddyumannamaḥ | namo viśvakarmaṇe sa u pātvasmānananyānthsomapān manyamānaḥ | prāṇasya vidvānthsamare na dhīra enaścakṛvānmahi baddha eṣām || taṃ viśvakarman 31 pra muñcā svastaye ye bhakṣayanto na vasū̋nyānṛhuḥ | yānagnayo'nvatapyanta dhiṣṇiyā iyaṃ teṣāmavayā duriṣṭyai sviṣṭiṃ nastāṃ kṛṇotu viśvakarmā || namaḥ pitṛbhyo abhi ye no akhyan, yajñakṛto yajñakāmāḥ sudevā akāmā vo dakṣiṇāṃ na nīnima mā nastasmādenasaḥ pāpayiṣṭa | yāvanto vai sadasyā̋ste sarvedakṣiṇyā̋stebhyo yo dakṣiṇāṃ na 32 nayedaibhyo vṛścyeta yadvai̋śvakarmaṇāni juhoti sadasyāneva tatprīṇātyasme devāso vapuṣe cikithsata yamāśirā daṃpatī vāmamaśnutaḥ | pumā̋nputro jāyate vindate vasvatha viśve arapā edhate gṛhaḥ || āśīrdāyā daṃpatī vāmamaśnutāmariṣṭo rāyaḥ sacatāṃ samokasā | ya āsicathsaṃdugdhaṃ kuṃbhyā saheṣṭena yāmannamatiṃ jahātu saḥ || sarpirgrīvī 33 pīvaryasya jāyā pīvānaḥ putrā akṛśāso asya | sahajāniryaḥ sumakhasyamāna indrāyāśiraṃ saha kuṃbhyādā̋t || āśīrma ūrjamuta suprajāstvamiṣaṃ dadhātu draviṇaṃ savarcasam | sañjayan kṣetrāṇi sahasāhamindra kṛṇvāno anyāṃ adharānthsapatnān || bhūtamasi bhūte mā dhā mukhamasi mukhaṃ bhūyāsaṃ dyāvāpṛthivībhyāṃ̋ tvā pari gṛhṇāmi viśve̋ tvā devā vai̋śvānarāḥ 34 pra cyāvayantu divi devān dṛṃhāntarikṣe vayāṃsi pṛthivyāṃ pārthivāndhruvaṃ dhruveṇa haviṣāva somaṃ nayāmasi | yathā naḥ sarvamijjagadayakṣmaṃ sumanā asat || yathā na indra idviśaḥ kevalīḥ sarvāḥ samanasaḥ karat | yathā naḥ sarvā iddiśo'smākaṃ kevalīrasan enasā viśvakarman yo dakṣiṇāṃ na sarpirgrīvī
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: सोमयाग के अन्त में वैश्वकर्मण आहुतियाँ देते हुए; फिर आशिर् देते और ध्रुव ग्रह उँडेलते हुए
उड़ने वाले श्येन को, थामने वाले धारक को, जनों को फैलाने वाली परिधि को, होत्राओं की ऊर्ज् और पयस् को, प्रजापति मनु को, और ऋत को (हे ऋतपा, स्वर्ग पहुँचाने वाले) स्वाहा, वषट्; स्वयं-अभिगूर्त को नमस्कार। होत्राएँ मधु और घृत से तृप्त हों। ऋषियों ने यजमान को पापी कहा है: बाहर रखे गए लोग पछताते रहे, उसने वे दो मधुर बूँदें रोक लीं; विश्वकर्मा हमें उन दोनों से जोड़े। ऋषि उग्र हैं, उन्हें नमस्कार; उनकी आँख और मन के मेल में बृहस्पति को महान्, तेजस्वी नमस्कार। विश्वकर्मा को नमस्कार; वह हमें अपने ही सोम-पायी मानकर हमारी रक्षा करे। जो प्राण को जानता है, युद्ध में धीर पुरुष के समान, पर पाप करके उनसे बहुत बँधा है, हे विश्वकर्मा, उसे कल्याण के लिए छुड़ा दो। जो (सोम) पीकर भी धन (दक्षिणा) नहीं पा सके, जिनके कारण धिष्ण्य अग्नियाँ संतप्त हुईं, उनके बिगड़े यज्ञ का यह प्रायश्चित्त है; विश्वकर्मा उसे हमारे लिए सफल यज्ञ बना दे। उन पितरों को नमस्कार जिन्होंने हमें देखा है — यज्ञ करने वाले, यज्ञ चाहने वाले, सुदेव; हमने अनचाहे ही तुम्हें दक्षिणा नहीं दी, उस पाप के कारण हमें कष्ट न दो। [ब्राह्मण:] जितने सदस्य (सदस्-मण्डप में बैठे ऋत्विज्) हैं, सब दक्षिणा के अधिकारी हैं; जो उन्हें दक्षिणा न दे, वह उनसे कट जाता है; वैश्वकर्मण आहुतियाँ देकर वह सदस्यों को ही प्रसन्न करता है। [आशिर् (सोम में मिलाया जाने वाला दूध):] हे देवो, हमारे शरीर की चिन्ता करो — वह आशिर् जिससे दम्पती शुभ पाते हैं: पुत्र जन्म लेता है, धन मिलता है, और सारा घर निर्दोष रहकर बढ़ता है। आशिर् देने वाले दम्पती शुभ पाएँ; (यजमान) सुरक्षित रहकर, साथ रहते हुए धन पाए; जिसने कुम्भी से दुहा हुआ (दूध) इष्ट (सोम) के साथ उँडेला, वह यात्रा में दरिद्रता छोड़ दे। जिसने पत्नी सहित, अच्छे यज्ञ की इच्छा से, कुम्भी के साथ इन्द्र को आशिर् दिया, उसकी पत्नी 'सर्पिर्ग्रीवी' और भरी-पूरी है, उसके पुत्र पुष्ट हैं, दुबले नहीं। आशिर् मुझे ऊर्ज्, अच्छी सन्तान, अन्न और तेजस्वी धन दे; हे इन्द्र, मैं बल से खेत जीतूँ और दूसरे शत्रुओं को नीचा करूँ। [ध्रुव ग्रह:] तुम भूत (समृद्धि) हो, मुझे समृद्धि में रखो; तुम मुख हो, मैं मुख (अग्रणी) बनूँ; द्यावापृथिवी के द्वारा मैं तुम्हें थामता हूँ; सब वैश्वानर देव तुम्हें आगे बढ़ाएँ। द्युलोक में देवों को, अन्तरिक्ष में पक्षियों को, पृथिवी पर पार्थिव प्राणियों को दृढ़ करो। ध्रुव हवि से हम ध्रुव सोम को नीचे उँडेलते हैं, ताकि हमारा सारा जगत् रोगरहित और प्रसन्नमन हो, इन्द्र सारी प्रजा को केवल हमारी और एकमन बनाए, और सारी दिशाएँ केवल हमारी हों।
टिप्पणी:Note: एक ही खण्ड में मन्त्र और ब्राह्मण दोनों हैं: 'यावन्तो वै सदस्याः … प्रीणाति' ब्राह्मण (व्याख्या) है, शेष मन्त्र हैं। 'वट्' को वषट् का छोटा रूप माना जाता है; 'स्वयम्-अभिगूर्त' ('स्वयं स्तुत/स्वीकृत') का अर्थ अनिश्चित है। 'आनृहुः' (पाया), 'षद्' (महि षद् द्युमत्), 'याम॑न्' (यात्रा में या यज्ञ के क्रम में) और 'सर्पिर्ग्रीवी' (घी-जैसी चिकनी गर्दन वाली, अर्थात् भरी-पूरी) कठिन शब्द हैं; यहाँ सामान्य रूप से स्वीकृत अर्थ दिए गए हैं। आशिर् सोम में मिलाया जाने वाला दूध है। 'भूतमसि…' से आरम्भ होने वाले अंश का ध्रुव ग्रह से सम्बन्ध श्रौतसूत्रों पर आधारित है। अन्त के शब्द 'एनसा विश्वकर्मन् यो दक्षिणां न सर्पिर्ग्रीवी' अनुक्रमणी के संकेत हैं, जो खण्डों के आरम्भिक शब्द गिनाते हैं; ये पाठ का अंश नहीं हैं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: At the end of the Soma sacrifice, making the vaishvakarmana offerings (to Vishvakarman); then adding the ashir (milk mixed into Soma) and pouring out the dhruva graha (fixed Soma vessel)
To the flying falcon, to the support that upholds, to the enclosing stick that spreads out the people, to the vigour and the milk of the hotras, to Prajapati Manu, and to Rta (you guardian of Rta, who carry to heaven): svaha, vashat; homage to the one who is self-approved. Let the hotras be satisfied with honey and ghee. The seers have called the sacrificer guilty: the people left out kept grieving, and he held back from them the two honeyed drops; may Vishvakarman join us with those two. The seers are fierce; homage to them. Where their eye and mind meet, great and shining homage to Brihaspati. Homage to Vishvakarman; may he protect us, counting us as his own soma-drinkers and no one else's. The one who knows breath, steady as a man in battle, yet has done wrong and is badly bound by them: Vishvakarman, set him free for his well-being. Those who drank and still did not get the goods (the fee), those on whose account the dhishnya fires grieved: this is the atonement for their faulty sacrifice; may Vishvakarman turn it into a good sacrifice for us. Homage to the fathers who have looked on us, who perform sacrifice and desire it, good gods. We did not bring you the dakshina, but not by choice; do not make us suffer for that fault. [Brahmana:] All the sadasyas (the priests seated in the assembly shed), however many there are, have a right to the dakshina; whoever does not give it to them is cut off from them. By offering the Vaishvakarmana oblations he pleases the sadasyas. [Ashir (the milk mixed into the soma):] Gods, look after our bodies, as with the ashir a couple gain what is good: a male son is born, the man finds wealth, and the whole household thrives free of harm. May the couple who give the ashir gain what is good; unharmed, living together, may he obtain riches. May the man who poured in the milk from the pot together with the offered soma leave poverty behind on the way. His wife is 'ghee-necked' and plump, and his sons are well-fed, not thin, the man who with his wife, eager for a good sacrifice, gave Indra the ashir along with the pot. May the ashir give me vigour and good offspring, food and splendid wealth; Indra, may I win fields by force and bring my other rivals low. [Dhruva cup:] You are prosperity; put me in prosperity. You are the head; may I be the head. I take hold of you with heaven and earth; may all the gods, the Vaishvanaras, move you forward. Make the gods firm in heaven, the birds in the midspace, the creatures of earth on earth. With the steady oblation we pour down the steady soma, so that our whole world may be free of sickness and well-disposed, so that Indra may make all the clans ours alone and of one mind, so that all the quarters may be ours alone.
टिप्पणी:Note: This one section holds both kinds of passage: 'yāvanto vai sadasyāḥ … prīṇāti' is brahmana (explanation), and the rest is mantra. 'vaṭ' is usually taken as a short form of vashat; the sense of 'svayam-abhigūrta' ('self-praised' or 'self-approved') is uncertain. 'ānṛhuḥ' (obtained), 'ṣad' (in mahi ṣad dyumat), 'yāman' (on the way, or in the course of the rite) and 'sarpirgrīvī' (ghee-necked, i.e. well-fed) are difficult words; the commonly accepted readings are given here. The ashir is the milk mixed into the soma. Linking the 'bhūtam asi…' portion to the dhruva cup rests on the shrauta manuals. The closing words 'enasā viśvakarman yo dakṣiṇāṃ na sarpirgrīvī' are index markers giving the opening words of the subsections. They are not part of the text.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction