यजुर्वेदYajurveda

3.2.6.1

म॒ही॒नां पयोऽ॑सि॒ विश्वे॑षां दे॒वानां᳚ त॒नूरृ॒ध्यास॑म॒द्य पृष॑तीनां॒ ग्रहं॒ पृष॑तीनां॒ ग्रहोऽ॑सि॒ विष्णो॒र्हृद॑यम॒स्येक॑मिष॒ विष्णु॒स्त्वानु॒ वि च॑क्रमे भू॒तिर्द॒ध्ना घृ॒तेन॑ वर्धतां॒ तस्य॑ मे॒ष्टस्य॑ वी॒तस्य॒ द्रवि॑ण॒मा ग॑म्या॒ज्ज्योति॑रसि वैश्वान॒रं पृश्नि॑यै दु॒ग्धं याव॑ती॒ द्यावा॑पृथि॒वी म॑हि॒त्वा याव॑च्च स॒प्त सिन्ध॑वो वित॒स्थुः ।ताव॑न्तमिन्द्र ते॒ २४ ग्रहं॑ स॒होर्जा गृ॑ह्णा॒म्यस्तृ॑तम् ॥ यत्कृ॑ष्णशकु॒नः पृ॑षदा॒ज्यम॑वमृ॒शेच्छू॒द्रा अ॑स्य प्र॒मायु॑काः स्यु॒र्यच्छ्वाव॑ मृ॒शेच्चतु॑ष्पादोऽस्य प॒शवः॑ प्र॒मायु॑काः स्यु॒र्यत् स्कन्दे॒द्यज॑मानः प्र॒मायु॑कः स्यात्प॒शवो॒ वै पृ॑षदा॒ज्यं प॒शवो॒ वा ए॒तस्य॑ स्कन्दन्ति॒ यस्य॑ पृषदा॒ज्य२ं स्कन्द॑ति॒ यत्पृ॑षदा॒ज्यं पुन॑र्गृ॒ह्णाति॑ प॒शूने॒वास्मै॒ पुन॑र्गृह्णाति प्रा॒णो वै पृ॑षदा॒ज्यं प्रा॒णो वा २५ ए॒तस्य॑ स्कन्दति॒ यस्य॑ पृषदा॒ज्य२ं स्कन्द॑ति॒ यत्पृ॑षदा॒ज्यं पुन॑र्गृ॒ह्णाति॑ प्रा॒णमे॒वास्मै॒ पुन॑र्गृह्णाति॒ हिर॑ण्यमव॒धाय॑ गृह्णात्य॒मृतं॒ वै हिर॑ण्यं प्रा॒णः पृ॑षदा॒ज्यम॒मृत॑मे॒वास्य॑ प्रा॒णे द॑धाति श॒तमा॑नं भवति श॒तायुः॒ पुरु॑षः श॒तेंद्रि॑य॒ आयु॑ष्ये॒वेन्द्रि॒ये प्रति॑ तिष्ठ॒त्यश्व॒मव॑ घ्रापयति प्राजाप॒त्यो वा अश्वः॑ प्राजाप॒त्यः प्रा॒णः स्वादे॒वास्मै॒ योने᳚ः प्रा॒णं निर्मि॑मीते॒ वि वा ए॒तस्य॑ य॒ज्ञश्छि॑द्यते॒ यस्य॑ पृषदा॒ज्य२ं स्कन्द॑ति वैष्ण॒व्यर्चा पुन॑र्गृह्णाति य॒ज्ञो वै विष्णु॑र्य॒ज्ञेनै॒व य॒ज्ञं सं त॑नोति ते॒ पृ॒ष॒दा॒ज्यं

mahīnāṃ payo'si viśveṣāṃ devānāṃ̋ tanūrṛdhyāsamadya pṛṣatīnāṃ grahaṃ pṛṣatīnāṃ graho'si viṣṇorhṛdayamasyekamiṣa viṣṇustvānu vi cakrame bhūtirdadhnā ghṛtena vardhatāṃ tasya meṣṭasya vītasya draviṇamā gamyājjyotirasi vaiśvānaraṃ pṛśniyai dugdhaṃ yāvatī dyāvāpṛthivī mahitvā yāvacca sapta sindhavo vitasthuḥ | tāvantamindra te 24 grahaṃ sahorjā gṛhṇāmyastṛtam || yatkṛṣṇaśakunaḥ pṛṣadājyamavamṛśecchūdrā asya pramāyukāḥ syuryacchvāva mṛśeccatuṣpādo'sya paśavaḥ pramāyukāḥ syuryat skandedyajamānaḥ pramāyukaḥ syātpaśavo vai pṛṣadājyaṃ paśavo vā etasya skandanti yasya pṛṣadājya2ṃ skandati yatpṛṣadājyaṃ punargṛhṇāti paśūnevāsmai punargṛhṇāti prāṇo vai pṛṣadājyaṃ prāṇo vā 25 etasya skandati yasya pṛṣadājya2ṃ skandati yatpṛṣadājyaṃ punargṛhṇāti prāṇamevāsmai punargṛhṇāti hiraṇyamavadhāya gṛhṇātyamṛtaṃ vai hiraṇyaṃ prāṇaḥ pṛṣadājyamamṛtamevāsya prāṇe dadhāti śatamānaṃ bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śateṃdriya āyuṣyevendriye prati tiṣṭhatyaśvamava ghrāpayati prājāpatyo vā aśvaḥ prājāpatyaḥ prāṇaḥ svādevāsmai yone̋ḥ prāṇaṃ nirmimīte vi vā etasya yajñaśchidyate yasya pṛṣadājya2ṃ skandati vaiṣṇavyarcā punargṛhṇāti yajño vai viṣṇuryajñenaiva yajñaṃ saṃ tanoti te pṛṣadājyaṃ

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: पृषदाज्य (दही मिला घी) का ग्रह भरते हुए; बाद का अंश गिर जाने पर उसे फिर भरने की विधि बताता है

(मन्त्र:) तुम महान गायों का दूध हो, सब देवों का शरीर हो; आज मैं चितकबरी गायों के ग्रह से सफल होऊँ। तुम चितकबरियों का ग्रह हो, विष्णु का हृदय हो; एक अन्न के लिए विष्णु ने तुम्हारे पीछे पग रखा। दही और घी से समृद्धि बढ़े; इस यजे गए और भोगे गए हवि का धन मुझे मिले। तुम ज्योति हो, पृश्नि के लिए दुहा गया वैश्वानर का (दूध) हो। हे इन्द्र, द्यावापृथिवी अपनी महिमा में जितने बड़े हैं और सात सिन्धु जितनी दूर फैले हैं, उतना बड़ा तुम्हारा अक्षत ग्रह मैं बल और ऊर्जा के साथ ग्रहण करता हूँ। (ब्राह्मण:) यदि काला पक्षी पृषदाज्य को छू ले तो यजमान के शूद्र, कुत्ता छू ले तो उसके चौपाए पशु, और यदि वह गिर जाए तो स्वयं यजमान मरने वाला होता है। पृषदाज्य पशु और प्राण है, इसलिए उसे फिर भरकर वह पशु और प्राण फिर पाता है। सोना डालकर भरता है, क्योंकि सोना अमृत है; वह सौ मान का होता है, क्योंकि मनुष्य की आयु सौ वर्ष और इन्द्रियाँ सौ हैं। घोड़े को सुँघाता है, क्योंकि घोड़ा और प्राण दोनों प्रजापति के हैं; विष्णु की ऋचा से फिर भरता है, क्योंकि यज्ञ विष्णु है और इस तरह यज्ञ से ही यज्ञ को जोड़ता है।

टिप्पणी:Note: यह खण्ड मिश्रित है: पहला भाग 'अस्तृतम्' तक मन्त्र है, बाकी ब्राह्मण (व्याख्या) है। 'महीनाम्' को सायण के अनुसार 'गायों का' माना गया है। 'तनूः' का अन्वय विवादित है: पहले वाक्य से या 'ऋध्यासम्' से। 'एकम् इषे' विष्णु के सात पगों वाले सूत्र का अंश है ('एक अन्न के लिए')। 'प्रमायुक' का अर्थ 'मरने की ओर प्रवृत्त' है। अन्त के 'ते पृषदाज्यम्' शब्द पाठ के अनुक्रम-चिह्न हैं, वाक्य का भाग नहीं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: While filling the graha (cup) of prishadajya (ghee mixed with curd); the later part gives the procedure for refilling it if it spills

(Mantra:) You are the milk of the great cows, the body of all the gods; today may I succeed with the cup of the dappled cows. You are the cup of the dappled ones, the heart of Vishnu; for one food Vishnu strode after you. May prosperity grow with curds and ghee; may the wealth of this offering, sacrificed and enjoyed, come to me. You are light, Vaishvanara's, milked for Prishni. Indra, as great as heaven and earth are in their greatness, as far as the seven rivers spread, so great an unbroken cup of yours I draw, with strength and vigour. (Brahmana:) If a black bird touches the pṛṣadājya, the sacrificer's shudras are likely to die; if a dog touches it, his four-footed animals; if it spills, the sacrificer himself. The pṛṣadājya is cattle and it is breath, so by drawing it again he regains cattle and breath for himself. He puts gold in before drawing it, since gold is immortality; it weighs a hundred units, since a man lives a hundred years and has a hundred powers. He has a horse sniff it, since the horse belongs to Prajapati and so does breath; he draws it again with a verse to Vishnu, since the sacrifice is Vishnu, and so mends the sacrifice with the sacrifice.

टिप्पणी:Note: This passage is mixed: up to 'astṛtam' it is mantra, the rest is brahmana explanation. 'Mahīnām' is read as 'of the cows', following Sayana. Where 'tanūḥ' belongs is disputed: with the sentence before it or with 'ṛdhyāsam'. 'Ekam iṣe' is a piece of the seven-steps formula of Vishnu ('for one food'). 'Pramāyuka' means 'liable to die'. The closing 'te pṛṣadājyaṃ' are textual index markers, not part of the sentence.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction