यजुर्वेदYajurveda

2.6.9.1

अ॒ग्नीध॒ आ द॑धात्य॒ग्निमु॑खाने॒वर्तून् प्री॑णाति स॒मिध॒मा द॑धा॒त्युत्त॑रासा॒माहु॑तीनां॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॑ स॒मिद्व॑त्ये॒व जु॑होति परि॒धीन्थ्सं मा᳚र्ष्टि पु॒नात्ये॒वैना᳚न्थ्स॒कृथ्स॑कृ॒थ्सं मा॑र्ष्टि॒ परा॑ङिव॒ ह्ये॑तर्हि॑ य॒ज्ञश्च॒तुः संप॑द्य ते॒ चतु॑ष्पादः प॒शवः॑ प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे॒ ब्रह्म॒न् प्र स्था᳚स्याम॒ इत्या॒हात्र॒ वा ए॒तर्हि॑ य॒ज्ञः श्रि॒तो ५० यत्र॑ ब्र॒ह्मा यत्रै॒व य॒ज्ञः श्रि॒तस्तत॑ ए॒वैन॒मा र॑भते॒ यद्धस्ते॑न प्र॒मीवे᳚द्वेप॒नः स्या॒द्यच्छी॒र्॒ष्णा शी॑र्षक्ति॒मान्थ्स्या॒द्यत् तू॒ष्णीमासी॒तासं॑प्रत्तो य॒ज्ञः स्या॒त्प्रति॒ष्ठेत्ये॒व ब्रू॑याद्वा॒चि वै य॒ज्ञः श्रि॒तो यत्रै॒व य॒ज्ञः श्रि॒तस्तत॑ ए॒वैनं॒॒ संप्र य॑च्छति॒ देव॑ सवितरे॒तत्ते॒ प्रा ५१ ऽहेत्या॑ह॒ प्रसू᳚त्यै॒ बृह॒स्पति॑र्ब्र॒ह्मेत्या॑ह॒ स हि ब्रह्मि॑ष्ठः॒ स य॒ज्ञं पा॑हि॒ स य॒ज्ञप॑तिं पाहि॒ स मां पा॒हीत्या॑ह य॒ज्ञाय॒ यज॑मानाया॒त्मने॒ तेभ्य॑ ए॒वाशिष॒मा शा॒स्तेऽना᳚र्त्या आ॒श्राव्या॑ह दे॒वान्, य॒जेति॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ती॒ष्टा दे॒वता॒ अथ॑ कत॒म ए॒ते दे॒वा इति॒ छन्दां॒॒सीति॑ ब्रूयाद्गाय॒त्रीं त्रि॒ष्टुभं॒ ५२ जग॑ती॒मित्यथो॒ खल्वा॑हुर्ब्राह्म॒णा वै छन्दां॒॒सीति॒ ताने॒व तद्य॑जति दे॒वानां॒ वा इ॒ष्टा दे॒वता॒ आस॒न्नथा॒ग्निर्नोद॑ज्वल॒त्तं दे॒वा आहु॑तीभिरनूया॒जेष्वन्व॑विन्द॒न्॒ यद॑नूया॒जान्, यज॑त्य॒ग्निमे॒व तथ्समि॑न्ध ए॒तदु॒र्वै नामा॑सु॒र आ॑सी॒थ्स ए॒तर्हि॑ य॒ज्ञस्या॒शिष॑मवृङ्क्त॒ यद् ब्रू॒यादे॒त ५३ दु॑ द्यावापृथिवी भ॒द्रम॑भू॒दित्ये॒तदु॑मे॒वासु॒रं य॒ज्ञस्या॒शिषं॑ गमयेदि॒दं द्या॑वापृथिवी भ॒द्रम॑भू॒दित्ये॒व ब्रू॑या॒द्यज॑मानमे॒व य॒ज्ञस्या॒शिषं॑ गमय॒त्यार्ध्म॑ सूक्तवा॒कमु॒त न॑मोवा॒कमित्या॑हे॒दम॑रा॒थ्स्मेति॒ वावैतदा॒होप॑श्रितो दि॒वः पृ॑थि॒व्योरित्या॑ह॒ द्यावा॑पृथि॒व्योर्हि य॒ज्ञ उप॑श्रित॒ ओम॑न्वती तेऽ॒स्मिन्, य॒ज्ञे य॑जमान॒ द्यावा॑पृथि॒वी ५४ स्ता॒मित्या॑हा॒शिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्ते॒ यद्ब्रू॒याथ्सू॑पावसा॒ना च॑ स्वध्यवसा॒ना चेति॑ प्र॒मायु॑को॒ यज॑मानः स्याद्य॒दा हि प्र॒मीय॒तेऽथे॒मामु॑पाव॒स्यति॑ सूपचर॒णा च॑ स्वधिचर॒णा चेत्ये॒व ब्रू॑या॒द्वरी॑यसीमे॒वास्मै॒ गव्यू॑ति॒मा शा᳚स्ते॒ न प्र॒मायु॑को भवति॒ तयो॑रा॒विद्य॒ग्निरि॒दं ह॒विर॑जुष॒तेत्या॑ह॒ या अया᳚क्ष्म ५५ दे॒वता॒स्ता अ॑रीरधा॒मेति॒ वावैतदा॑ह॒ यन्न नि॑र्दि॒शेत् प्रति॑वेशं य॒ज्ञस्या॒शीर्ग॑च्छे॒दा शा᳚स्तेऽ॒यं यज॑मानोऽ॒सावित्या॑ह नि॒र्दिश्यै॒वैनं॑ सुव॒र्गं लो॒कं ग॑मय॒त्यायु॒रा शा᳚स्ते सुप्रजा॒स्त्वमा शा᳚स्त॒ इत्या॑हा॒शिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्ते सजातवन॒स्यामा शा᳚स्त॒ इत्या॑ह प्रा॒णा वै स॑जा॒ताः प्रा॒णाने॒व ५६ नान्तरे॑ति॒ तद॒ग्निर्दे॒वो दे॒वेभ्यो॒ वन॑ते व॒यम॒ग्नेर्मानु॑षा॒ इत्या॑हा॒ग्निर्दे॒वेभ्यो॑ वनु॒ते व॒यं म॑नु॒ष्ये᳚भ्य॒ इति॒ वावैतदा॑हे॒ह गति॑र्वा॒मस्ये॒दं च॒ नमो॑ दे॒वेभ्य॒ इत्या॑ह॒ याश्चै॒व दे॒वता॒ यज॑ति॒ याश्च॒ न ताभ्य॑ ए॒वोभयी᳚भ्यो॒ नम॑स्करोत्या॒त्मनोऽना᳚र्त्यै

agnīdha ā dadhātyagnimukhānevartūn prīṇāti samidhamā dadhātyuttarāsāmāhutīnāṃ pratiṣṭhityā atho samidvatyeva juhoti paridhīnthsaṃ mā̋rṣṭi punātyevainā̋nthsakṛthsakṛthsaṃ mārṣṭi parāṅiva hyetarhi yajñaścatuḥ saṃpadya te catuṣpādaḥ paśavaḥ paśūnevāva rundhe brahman pra sthā̋syāma ityāhātra vā etarhi yajñaḥ śrito 50 yatra brahmā yatraiva yajñaḥ śritastata evainamā rabhate yaddhastena pramīve̋dvepanaḥ syādyacchīrṣṇā śīrṣaktimānthsyādyat tūṣṇīmāsītāsaṃpratto yajñaḥ syātpratiṣṭhetyeva brūyādvāci vai yajñaḥ śrito yatraiva yajñaḥ śritastata evainaṃ saṃpra yacchati deva savitaretatte prā 51 'hetyāha prasū̋tyai bṛhaspatirbrahmetyāha sa hi brahmiṣṭhaḥ sa yajñaṃ pāhi sa yajñapatiṃ pāhi sa māṃ pāhītyāha yajñāya yajamānāyātmane tebhya evāśiṣamā śāste'nā̋rtyā āśrāvyāha devān, yajeti brahmavādino vadantīṣṭā devatā atha katama ete devā iti chandāṃsīti brūyādgāyatrīṃ triṣṭubhaṃ 52 jagatīmityatho khalvāhurbrāhmaṇā vai chandāṃsīti tāneva tadyajati devānāṃ vā iṣṭā devatā āsannathāgnirnodajvalattaṃ devā āhutībhiranūyājeṣvanvavindan yadanūyājān, yajatyagnimeva tathsamindha etadurvai nāmāsura āsīthsa etarhi yajñasyāśiṣamavṛṅkta yad brūyādeta 53 du dyāvāpṛthivī bhadramabhūdityetadumevāsuraṃ yajñasyāśiṣaṃ gamayedidaṃ dyāvāpṛthivī bhadramabhūdityeva brūyādyajamānameva yajñasyāśiṣaṃ gamayatyārdhma sūktavākamuta namovākamityāhedamarāthsmeti vāvaitadāhopaśrito divaḥ pṛthivyorityāha dyāvāpṛthivyorhi yajña upaśrita omanvatī te'smin, yajñe yajamāna dyāvāpṛthivī 54 stāmityāhāśiṣamevaitāmā śā̋ste yadbrūyāthsūpāvasānā ca svadhyavasānā ceti pramāyuko yajamānaḥ syādyadā hi pramīyate'themāmupāvasyati sūpacaraṇā ca svadhicaraṇā cetyeva brūyādvarīyasīmevāsmai gavyūtimā śā̋ste na pramāyuko bhavati tayorāvidyagniridaṃ havirajuṣatetyāha yā ayā̋kṣma 55 devatāstā arīradhāmeti vāvaitadāha yanna nirdiśet prativeśaṃ yajñasyāśīrgacchedā śā̋ste'yaṃ yajamāno'sāvityāha nirdiśyaivainaṃ suvargaṃ lokaṃ gamayatyāyurā śā̋ste suprajāstvamā śā̋sta ityāhāśiṣamevaitāmā śā̋ste sajātavanasyāmā śā̋sta ityāha prāṇā vai sajātāḥ prāṇāneva 56 nāntareti tadagnirdevo devebhyo vanate vayamagnermānuṣā ityāhāgnirdevebhyo vanute vayaṃ manuṣye̋bhya iti vāvaitadāheha gatirvāmasyedaṃ ca namo devebhya ityāha yāścaiva devatā yajati yāśca na tābhya evobhayī̋bhyo namaskarotyātmano'nā̋rtyai

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

वह अग्नीध् के लिए (ईंधन) रखता है, इससे अग्नि को आगे रखकर ऋतुओं को प्रसन्न करता है; समिधा रखता है ताकि आगे की आहुतियों को आधार मिले, और समिधा वाली अग्नि में ही आहुति दे। परिधियों को एक-एक बार पोंछता है, क्योंकि अब यज्ञ मानो समाप्ति की ओर मुड़ गया है; ऐसे वे चार होते हैं, और पशु चार पैर वाले हैं, इसलिए वह पशुओं को पाता है। 'ब्रह्मन्, क्या हम आगे बढ़ें?' पूछता है, क्योंकि यज्ञ वहीं टिका है जहाँ ब्रह्मा है; ब्रह्मा हाथ से संकेत करे तो काँपने का रोग हो, सिर से करे तो सिर का रोग हो, चुप रहे तो यज्ञ आगे न सौंपा जाए, इसलिए वह 'आगे बढ़ो' बोले, क्योंकि यज्ञ वाणी में टिका है। 'देव सवितर्, यह तुमसे कहते हैं' प्रेरणा के लिए; 'बृहस्पति ब्रह्मा है', क्योंकि वही सबसे बड़ा ब्रह्म-ज्ञाता है; 'वह यज्ञ की, यजमान की, मेरी रक्षा करे' — इससे तीनों के लिए आशीष माँगता है ताकि कोई हानि न हो। आश्रावण कराकर कहता है 'देवताओं का यजन करो'; ब्रह्मवादी पूछते हैं कि देवता तो पूजे जा चुके, ये कौन देव हैं? — उत्तर: छन्द, गायत्री, त्रिष्टुभ्, जगती; कुछ कहते हैं ब्राह्मण ही छन्द हैं। देवताओं की पूजा हो चुकी थी, पर अग्नि नहीं जली; देवों ने उसे अनूयाजों की आहुतियों में पाया, इसलिए अनूयाज करके वह अग्नि को ही प्रज्वलित करता है। 'एतदु' नाम का एक असुर था जिसने यज्ञ का आशीष हर लिया; इसलिए 'एतदु द्यावापृथिवी भद्रम् अभूत्' न कहकर 'इदं द्यावापृथिवी भद्रम् अभूत्' कहे, जिससे आशीष यजमान को मिले। 'हमने सूक्तवाक और नमोवाक सिद्ध किया' का अर्थ है 'हम सफल हुए'; 'द्यावापृथिवी पर आश्रित' क्योंकि यज्ञ उन्हीं पर टिका है; 'हे यजमान, इस यज्ञ में द्यावापृथिवी तुम्हारी सहायक हों' — यह आशीष माँगना है। 'अच्छे बसने योग्य, अच्छे टिकने योग्य' कहे तो यजमान मरणशील हो जाए, क्योंकि मरने पर ही मनुष्य इस धरती में बसता है; इसलिए 'अच्छे चलने योग्य, अच्छे विचरण योग्य' कहे — इससे वह उसके लिए विस्तृत चरागाह माँगता है और यजमान नहीं मरता। 'उन दोनों के जानते अग्नि ने यह हवि स्वीकार की' का अर्थ है 'जिन देवताओं का हमने यजन किया, उन्हें हमने संतुष्ट किया'। यदि यजमान का नाम न ले तो आशीष पड़ोसी को चला जाए; 'यह यजमान अमुक' कहकर नाम लेकर वह उसे स्वर्ग लोक पहुँचाता है; 'आयु की, अच्छी संतान की, सजातों को जीतने की कामना करता है' — सजात प्राण हैं, इससे वह प्राणों से अलग नहीं होता। 'अग्नि देव देवों से पाता है, हम मनुष्य अग्नि से' का अर्थ है 'अग्नि देवों से पाता है, हम मनुष्यों से'; 'यहाँ वांछनीय की प्राप्ति है, और यह देवों को नमस्कार' — इससे जिन देवताओं का यजन करता है और जिनका नहीं, दोनों को नमस्कार करता है, अपनी रक्षा के लिए।

टिप्पणी:Note: यह पूरा अंश ब्राह्मण है जो दर्शपूर्णमास के अन्तिम भाग (अनूयाज, परिधि-मार्जन, ब्रह्मा की अनुमति, सूक्तवाक) के मन्त्रों को उद्धृत करके समझाता है; लम्बाई के कारण अनुवाद सामान्य से विस्तृत है। 'अग्नीध आ दधाति' का कर्म स्पष्ट नहीं — सामान्य पाठ है कि अग्नीध् के लिए ईंधन/समिधा रखी जाती है। 'एतदु' असुर का नाम मन्त्र के 'एतद् उ' पर शब्द-क्रीड़ा है। 'ओमन्वती' का सामान्य अर्थ 'सहायक, अनुग्रह करने वाली' लिया जाता है। 'तयोर् आविदि' का अर्थ 'उन दोनों की जानकारी में' माना जाता है, पर यह अनिश्चित है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

He puts fuel on for the Agnīdh, and so pleases the seasons with Agni at their head; he lays on a kindling-stick to give a footing to the later offerings, and offers only into a fire that has fuel. He wipes the enclosing sticks once each, for at this point the sacrifice is turning away to its end; they come to four, and cattle are four-footed, so he secures cattle. He says, 'Brahman, shall we go forward?', for the sacrifice now rests where the brahman is. If the brahman gave assent with his hand he would get a tremor, if with his head a head disease, and if he sat silent the sacrifice would not be handed on; so he should say 'Go forward', for the sacrifice rests in speech. 'God Savitar, they declare this to you' is said for impulsion; 'Bṛhaspati is brahman', for he is the most brahman of all; 'Protect the sacrifice, protect the sacrificer, protect me' asks a blessing for all three, so that none comes to harm. After having the āśrāvaṇa call made, he says 'Worship the gods'. The theologians ask: the deities have already been worshipped, so who are these gods? Answer: the metres, gāyatrī, triṣṭubh and jagatī; others say the brahmins are the metres. When the gods had worshipped their deities, Agni did not blaze up; they found him again through the offerings in the after-offerings (anūyājas), so by offering these he kindles Agni. There was an asura named Etadu who carried off the blessing of the sacrifice; so instead of 'etad u, Heaven and Earth, it has gone well' he should say 'idam, Heaven and Earth, it has gone well', and the blessing goes to the sacrificer. 'We have accomplished the sūktavāka and the namovāka' means 'we have succeeded'; 'resting on Heaven and Earth', because the sacrifice rests on them; 'Sacrificer, may Heaven and Earth be helpful to you in this sacrifice' is a request for blessing. If he said 'easy to settle on, good to dwell on', the sacrificer would be likely to die, for it is when a man dies that he settles in this earth; he should say 'easy to roam, good to walk on', which asks for wider pasture for him, and he does not die. 'With their knowledge Agni has enjoyed this offering' means 'we have satisfied the deities we worshipped'. If he did not name the sacrificer, the blessing would go to a neighbour; by saying 'this sacrificer, N.' he names him and takes him to the heavenly world. 'He hopes for long life, for good offspring' asks blessings; 'he hopes to win over his kinsmen': kinsmen are the breaths, so he is not cut off from his breaths. 'What Agni the god wins from the gods, we men win from Agni' means 'Agni wins from the gods, we from men'. 'Here is the way to what is desirable, and this is homage to the gods' pays homage both to the deities he worships and to those he does not, so that he himself comes to no harm.

टिप्पणी:Note: The whole passage is brāhmaṇa: it quotes and explains the mantras of the closing part of the new- and full-moon rite (after-offerings, wiping the enclosing sticks, the brahman's permission, the sūktavāka). It is longer than usual because the passage itself is long. The act in 'agnīdha ā dadhāti' is unclear; the usual reading is that fuel or a kindling-stick is put on for the Agnīdh. The asura 'Etadu' is a play on the words 'etad u' in the mantra. 'Omanvatī' is usually taken to mean 'helpful, favourable'. 'Tayor āvidi' is generally read as 'with the knowledge of those two', but this is not certain.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction