यजुर्वेदYajurveda

2.6.8.1

प॒शवो॒ वा इडा᳚ स्व॒यमा द॑त्ते॒ काम॑मे॒वात्मना॑ पशू॒नामा द॑त्ते॒ न ह्य॑न्यः कामं॑ पशू॒नां प्र॒यच्छ॑ति वा॒चस्पत॑ये त्वा हु॒तं प्राश्ना॒मीत्या॑ह॒ वाच॑मे॒व भा॑ग॒धेये॑न प्रीणाति॒ सद॑स॒स्पत॑ये त्वा हु॒तं प्राश्ना॒मीत्या॑ह स्व॒गाकृ॑त्यै चतुरव॒त्तं भ॑वति ह॒विर्वै च॑तुरव॒त्तं प॒शव॑श्चतुरव॒त्तं यद्धोता᳚ प्राश्नी॒याद्धोता ४३ ऽर्ति॒मार्च्छे॒द्यद॒ग्नौ जु॑हु॒याद्रु॒द्राय॑ प॒शूनपि॑ दध्यादप॒शुर्यज॑मानः स्याद्वा॒चस्पत॑ये त्वा हु॒तं प्राश्ना॒मीत्या॑ह प॒रोऽक्ष॑मे॒वैन॑ज्जुहोति॒ सद॑स॒स्पत॑ये त्वा हु॒तं प्राश्ना॒मीत्या॑ह स्व॒गाकृ॑त्यै॒ प्राश्न॑न्ति ती॒र्थ ए॒व प्राश्न॑न्ति॒ दक्षि॑णां ददाति ती॒र्थ ए॒व दक्षि॑णां ददाति॒ वि वा ए॒तद्य॒ज्ञं ४४ छि॑न्दन्ति॒ यन्म॑ध्य॒तः प्रा॒श्नन्त्य॒द्भिर्मा᳚र्जयन्त॒ आपो॒ वै सर्वा॑ दे॒वता॑ दे॒वता॑भिरे॒व य॒ज्ञं सं त॑न्वन्ति दे॒वा वै य॒ज्ञाद्रु॒द्रम॒न्तरा॑य॒न्थ्स य॒ज्ञम॑विध्य॒त्तं दे॒वा अ॒भि सम॑गच्छन्त॒ कल्प॑तां न इ॒दमिति॒ ते᳚ऽब्रुव॒न्थ्स्वि॑ष्टं॒ वै न॑ इ॒दं भ॑विष्यति॒ यदि॒मं रा॑धयि॒ष्याम॒ इति॒ तथ्स्वि॑ष्ट॒कृतः॑ स्विष्टकृ॒त्त्वं तस्यावि॑द्धं॒ ४५ निर॑कृन्त॒न्॒ यवे॑न॒ संमि॑तं॒ तस्मा᳚द्यवमा॒त्रमव द्ये॒द्यज्यायोऽ॑व॒द्येद्रो॒पये॒त्तद्य॒ज्ञस्य॒ यदुप॑ च स्तृणी॒याद॒भि च॑ घा॒रये॑दुभयतःस२ं श्वा॒यि कु॑र्यादव॒दाया॒भि घा॑रयति॒ द्विः सं प॑द्यते द्वि॒पाद्यज॑मानः॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒ यत्ति॑र॒श्चीन॑मति॒हरे॒दन॑भिविद्धं य॒ज्ञस्या॒भि वि॑ध्ये॒दग्रे॑ण॒ परि॑ हरति ती॒र्थेनै॒व परि॑ हरति॒ तत्पू॒ष्णे पर्य॑हर॒न्तत् ४६ पू॒षा प्राश्य॑ द॒तोऽ॑रुण॒त्तस्मा᳚त्पू॒षा प्र॑पि॒ष्टभा॑गोऽद॒न्तको॒ हि तं दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्॒, वि वा अ॒यमा᳚र्ध्यप्राशित्रि॒यो वा अ॒यम॑भू॒दिति॒ तद्बृह॒स्पत॑ये॒ पर्य॑हर॒न्थ्सोऽ॑बिभे॒द् बृह॒स्पति॑रि॒त्थं वाव स्य आर्ति॒मारि॑ष्य॒तीति॒ स ए॒तं मन्त्र॑मपश्य॒थ्सूर्य॑स्य त्वा॒ चक्षु॑षा॒ प्रति॑ पश्या॒मीत्य॑ब्रवी॒न्न हि सूर्य॑स्य॒ चक्षुः॒ ४७ किं च॒न हि॒नस्ति॒ सोऽ॑बिभेत् प्रतिगृ॒ह्णन्तं॑ मा हिंसिष्य॒तीति॑ दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे᳚ऽश्विनो᳚र्बा॒हुभ्यां᳚ पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्यां॒ प्रति॑ गृह्णा॒मीत्य॑ब्रवीत् सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वैन॒द्ब्रह्म॑णा दे॒वता॑भिः॒ प्रत्य॑गृह्णा॒त् सोऽ॑बिभेत् प्रा॒श्नन्तं॑ मा हिंसिष्य॒तीत्य॒ग्नेस्त्वा॒स्ये॑न॒ प्राश्ना॒मीत्य॑ब्रवी॒न्न ह्य॑ग्नेरा॒स्यं॑ किं च॒न हि॒नस्ति॒ सोऽ॑बिभे॒त् ४८ प्राशि॑तं मा हिंसिष्य॒तीति॑ ब्राह्म॒णस्यो॒दरे॒णेत्य॑ब्रवी॒न्न हि ब्रा᳚ह्मणस्यो॒दरं॒ किं च॒न हि॒नस्ति॒ बृह॒स्पते॒र्ब्रह्म॒णेति॒ स हि ब्रह्मि॒ष्ठोऽप॒ वा ए॒तस्मा᳚त् प्रा॒णाः क्रा॑मन्ति॒ यः प्रा॑शि॒त्रं प्रा॒श्नात्य॒द्भिर्मा᳚र्जयि॒त्वा प्रा॒णान्थ्सं मृ॑शतेऽ॒मृतं॒ वै प्रा॒णा अ॒मृत॒मापः॑ प्रा॒णाने॒व य॑थास्था॒नमुप॑ ह्वयते

paśavo vā iḍā̋ svayamā datte kāmamevātmanā paśūnāmā datte na hyanyaḥ kāmaṃ paśūnāṃ prayacchati vācaspataye tvā hutaṃ prāśnāmītyāha vācameva bhāgadheyena prīṇāti sadasaspataye tvā hutaṃ prāśnāmītyāha svagākṛtyai caturavattaṃ bhavati havirvai caturavattaṃ paśavaścaturavattaṃ yaddhotā̋ prāśnīyāddhotā 43 'rtimārcchedyadagnau juhuyādrudrāya paśūnapi dadhyādapaśuryajamānaḥ syādvācaspataye tvā hutaṃ prāśnāmītyāha paro'kṣamevainajjuhoti sadasaspataye tvā hutaṃ prāśnāmītyāha svagākṛtyai prāśnanti tīrtha eva prāśnanti dakṣiṇāṃ dadāti tīrtha eva dakṣiṇāṃ dadāti vi vā etadyajñaṃ 44 chindanti yanmadhyataḥ prāśnantyadbhirmā̋rjayanta āpo vai sarvā devatā devatābhireva yajñaṃ saṃ tanvanti devā vai yajñādrudramantarāyanthsa yajñamavidhyattaṃ devā abhi samagacchanta kalpatāṃ na idamiti te̋'bruvanthsviṣṭaṃ vai na idaṃ bhaviṣyati yadimaṃ rādhayiṣyāma iti tathsviṣṭakṛtaḥ sviṣṭakṛttvaṃ tasyāviddhaṃ 45 nirakṛntan yavena saṃmitaṃ tasmā̋dyavamātramava dyedyajyāyo'vadyedropayettadyajñasya yadupa ca stṛṇīyādabhi ca ghārayedubhayataḥsa2ṃ śvāyi kuryādavadāyābhi ghārayati dviḥ saṃ padyate dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai yattiraścīnamatiharedanabhividdhaṃ yajñasyābhi vidhyedagreṇa pari harati tīrthenaiva pari harati tatpūṣṇe paryaharantat 46 pūṣā prāśya dato'ruṇattasmā̋tpūṣā prapiṣṭabhāgo'dantako hi taṃ devā abruvan, vi vā ayamā̋rdhyaprāśitriyo vā ayamabhūditi tadbṛhaspataye paryaharanthso'bibhed bṛhaspatiritthaṃ vāva sya ārtimāriṣyatīti sa etaṃ mantramapaśyathsūryasya tvā cakṣuṣā prati paśyāmītyabravīnna hi sūryasya cakṣuḥ 47 kiṃ cana hinasti so'bibhet pratigṛhṇantaṃ mā hiṃsiṣyatīti devasya tvā savituḥ prasave̋'śvinőrbāhubhyāṃ̋ pūṣṇo hastā̋bhyāṃ prati gṛhṇāmītyabravīt savitṛprasūta evainadbrahmaṇā devatābhiḥ pratyagṛhṇāt so'bibhet prāśnantaṃ mā hiṃsiṣyatītyagnestvāsyena prāśnāmītyabravīnna hyagnerāsyaṃ kiṃ cana hinasti so'bibhet 48 prāśitaṃ mā hiṃsiṣyatīti brāhmaṇasyodareṇetyabravīnna hi brā̋hmaṇasyodaraṃ kiṃ cana hinasti bṛhaspaterbrahmaṇeti sa hi brahmiṣṭho'pa vā etasmā̋t prāṇāḥ krāmanti yaḥ prāśitraṃ prāśnātyadbhirmā̋rjayitvā prāṇānthsaṃ mṛśate'mṛtaṃ vai prāṇā amṛtamāpaḥ prāṇāneva yathāsthānamupa hvayate

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

इडा पशु ही है; वह उसे स्वयं लेता है, क्योंकि पशुओं की कामना कोई दूसरा नहीं देता। 'वाचस्पति के लिए हुत तुम्हें मैं खाता हूँ' कहकर वह वाक् को उसका भाग देकर तृप्त करता है, और 'सदसस्पति के लिए…' कहकर स्वगाकार करता है; भाग चार बार काटा (चतुरवत्त) होता है, क्योंकि हवि और पशु चतुरवत्त हैं। होता इसे यों ही खाए तो विपत्ति में पड़े, अग्नि में आहुति दे तो पशुओं को रुद्र के हवाले कर दे और यजमान पशुहीन हो जाए; इसलिए इस मन्त्र से वह परोक्ष रूप से इसकी आहुति देता है। वे तीर्थ (नियत स्थान) पर ही खाते हैं और वहीं दक्षिणा देते हैं; बीच में खाने से यज्ञ कट जाता है, इसलिए जल से मार्जन करते हैं — जल सब देवता हैं — और देवताओं से ही यज्ञ को फिर जोड़ते हैं। देवों ने रुद्र को यज्ञ से बाहर रखा; उसने यज्ञ को बेध दिया। देव इकट्ठे होकर बोले, 'यदि इसे सफल कर लें तो यह हमारे लिए स्विष्ट होगा' — यही स्विष्टकृत् का स्विष्टकृत्पन है। बिंधे हुए अंश को उन्होंने जौ के बराबर काट निकाला, इसलिए जौ भर ही काटना चाहिए; इससे अधिक काटे तो यज्ञ के उस अंश को हानि पहुँचे। नीचे घी बिछाए और ऊपर भी डाले तो दोनों ओर से फुला दे; इसलिए काटकर ऊपर घी डालता है — यों वह दो बार होता है, और यजमान दो पैरों वाला है, स्थिरता के लिए। आड़ा ले जाए तो यज्ञ के अनबिंधे भाग को बेध दे; इसलिए सामने से, तीर्थ से ही ले जाता है। उन्होंने वह पूषा को दिया; खाते ही पूषा के दाँत टूट गए, इसलिए पूषा पिसे अन्न का भागी और दन्तहीन है। देव बोले, 'यह असफल हुआ, यह प्राशित्र खाने योग्य नहीं रहा', और उसे बृहस्पति को दिया। बृहस्पति डरे कि 'इस तरह तो मैं भी विपत्ति में पड़ूँगा', और उन्होंने यह मन्त्र देखा: 'सूर्य के नेत्र से मैं तुम्हें देखता हूँ' — क्योंकि सूर्य का नेत्र किसी को हानि नहीं करता। ग्रहण करते समय हानि के डर से कहा: 'सविता देव की प्रेरणा में, अश्विनों की बाहुओं से, पूषा के हाथों से मैं तुम्हें ग्रहण करता हूँ' — यों सविता से प्रेरित होकर ब्रह्म और देवताओं के द्वारा ग्रहण किया। खाते समय के डर से कहा: 'अग्नि के मुख से मैं तुम्हें खाता हूँ' — अग्नि का मुख किसी को हानि नहीं करता। खाए जाने के बाद के डर से कहा: 'ब्राह्मण के उदर से, बृहस्पति के ब्रह्म से' — क्योंकि ब्राह्मण का उदर किसी को हानि नहीं करता और बृहस्पति सबसे बड़े ब्रह्मज्ञ हैं। जो प्राशित्र खाता है उससे प्राण दूर चले जाते हैं; इसलिए जल से मार्जन करके वह प्राणों को छूता है — प्राण अमृत हैं, जल अमृत है — और प्राणों को उनके-उनके स्थान पर बुला लेता है।

टिप्पणी:Note: यह पूरा अनुवाक एक ही अंश में दिया गया है, इसलिए अर्थ संक्षिप्त रखा गया है। इसमें आए मन्त्र (वाचस्पतये त्वा…, सूर्यस्य त्वा चक्षुषा…, देवस्य त्वा सवितुः…, अग्नेस्त्वास्येन…) ब्राह्मण गद्य के भीतर उद्धृत हैं। 'स्वगाकृत्यै' अस्पष्ट है; सामान्यतः इसे 'अपना बनाने/विधिवत् समाप्ति के लिए' समझा जाता है। 'रोपयेत्' (हानि पहुँचाना/अस्त-व्यस्त करना) और 'उभयतःसंश्वायि' (दोनों ओर से फुलाना) के अर्थ भी अनिश्चित हैं। 'विपत्ति में पड़ूँगा' — मूल में 'स्य' (यह) है, बृहस्पति अपने बारे में कह रहे हैं, ऐसा सामान्य पाठ है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

The iḍā is cattle; he takes it himself, and so takes for himself his desire for cattle, for no one else grants the desire for cattle. Saying 'Offered to Vācaspati, I eat you,' he gratifies Speech with its share; saying 'Offered to Sadasaspati, I eat you,' it is for svagākṛti. It is cut four times, for the offering is four-cut and cattle are four-cut. If the hotar simply ate it he would come to harm; if he offered it in the fire he would hand the cattle over to Rudra and the sacrificer would be left without cattle; so with this formula he offers it indirectly. They eat it at the proper place (tīrtha), and give the fee at the proper place. Eating in the middle cuts the yajna apart, so they wipe themselves with water — the waters are all the deities — and with the deities they join the yajna together again. The gods excluded Rudra from the yajna, and he pierced it. The gods gathered round it and said, 'Let this be set right for us; if we make it succeed, it will be well-offered for us' — that is why the Sviṣṭakṛt is called Sviṣṭakṛt. They cut out the pierced part, measured to a barleycorn; so he should cut off a barleycorn's worth, for if he cut more he would harm that part of the yajna. If he both spread ghee beneath and poured it over, he would make it swell on both sides; so after cutting he pours ghee over it, and it comes to two — the sacrificer is two-footed — for a firm footing. If he carried it crosswise he would pierce the unpierced part of the yajna; he carries it round by the front, by the proper way. They passed it to Pūṣan; Pūṣan ate it and it broke his teeth, which is why Pūṣan takes ground meal for his share and is toothless. The gods said, 'This one has failed; he has become unfit for the prāśitra,' and passed it to Bṛhaspati. Bṛhaspati was afraid: 'In this way this one too will come to harm.' He saw this formula and said, 'I look at you with the eye of Sūrya' — for the eye of Sūrya harms nothing. Afraid it would harm him as he took it, he said, 'On the impulse of god Savitṛ, with the arms of the Ashvins, with the hands of Pūṣan, I take you' — so, impelled by Savitṛ, he took it with sacred speech (brahman) and with the deities. Afraid it would harm him as he ate it, he said, 'I eat you with the mouth of Agni' — for Agni's mouth harms nothing. Afraid it would harm him once eaten, he said, 'With the belly of a brahmin' — for a brahmin's belly harms nothing — 'with the brahman of Bṛhaspati,' for he is the greatest in brahman. The breaths leave whoever eats the prāśitra; after wiping himself with water he touches his breaths — the breaths are immortality, the waters are immortality — and so calls the breaths back, each to its own place.

टिप्पणी:Note: The whole anuvāka comes as a single passage, so the gloss is condensed. The formulas it contains (vācaspataye tvā…, sūryasya tvā cakṣuṣā…, devasya tvā savituḥ…, agnes tvāsyena…) are quoted inside the brāhmaṇa prose. 'Svagākṛtyai' is obscure; it is usually taken as 'to make it one's own' or 'for proper completion'. 'Ropayet' (harm or disturb) and 'ubhayataḥ-saṃśvāyi' (make swell on both sides) are also uncertain. 'This one will come to harm' — the text has 'sya' (this one), which is usually read as Bṛhaspati speaking of himself.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction