2.6.7.1
मनुः॑ पृथि॒व्या य॒ज्ञिय॑मैच्छ॒थ्स घृ॒तं निषि॑क्तमविन्द॒थ्सो᳚ऽब्रवी॒त्को᳚ऽस्येश्व॒रो य॒ज्ञेऽपि॒ कर्तो॒रिति॒ ताव॑ब्रूतां मि॒त्रावरु॑णौ॒ गोरे॒वावमी᳚श्व॒रौ कर्तो᳚ः स्व॒ इति॒ तौ ततो॒ गां समै॑रयतां॒॒ सा यत्र॑यत्र॒ न्यक्रा॑म॒त्ततो॑ घृ॒तम॑पीड्यत॒ तस्मा᳚द् घृ॒तप॑द्युच्यते॒ तद॑स्यै॒ जन्मोप॑हूतं रथंत॒रं स॒ह पृ॑थि॒व्येत्या॑हे॒ ३७ यं वै र॑थंत॒रमि॒मामे॒व स॒हान्नाद्ये॒नोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूतं वामदे॒व्यं स॒हान्तरि॑क्षे॒णेत्या॑ह प॒शवो॒ वै वा॑मदे॒व्यं प॒शूने॒व स॒हान्तरि॑क्षे॒णोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूतं बृ॒हथ्स॒ह दि॒वेत्या॑है॒रं वै बृ॒हदिरा॑मे॒व स॒ह दि॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूताः स॒प्त होत्रा॒ इत्या॑ह॒ होत्रा॑ ए॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूता धे॒नुः ३८ स॒हर्ष॒भेत्या॑ह मिथु॒नमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूतो भ॒क्षः सखेत्या॑ह सोमपी॒थमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हू॒तां ३ हो इत्या॑हा॒त्मान॑मे॒वोप॑ ह्वयत आ॒त्मा ह्युप॑हूतानां॒ वसि॑ष्ठ॒ इडा॒मुप॑ ह्वयते प॒शवो॒ वा इडा॑ प॒शूने॒वोप॑ ह्वयते च॒तुरुप॑ ह्वयते॒ चतु॑ष्पादो॒ हि प॒शवो॑ मान॒वीत्या॑ह॒ मनु॒र्॒ह्ये॑ता ३९ मग्रेऽप॑श्यद् घृ॒तप॒दीत्या॑ह॒ यदे॒वास्यै॑ प॒दाद् घृ॒तमपी᳚ड्यत॒ तस्मा॑दे॒वमा॑ह मैत्रावरु॒णीत्या॑ह मि॒त्रावरु॑णौ॒ ह्ये॑नां स॒मैर॑यतां॒ ब्रह्म॑ दे॒वकृ॑त॒मुप॑ हूत॒मित्या॑ह॒ ब्रह्मै॒वोप॑ ह्वयते॒ दैव्या॑ अध्व॒र्यव॒ उप॑हूता॒ उप॑हूता मनु॒ष्या॑ इत्या॑ह देवमनु॒ष्याने॒वोप॑ ह्वयते॒ य इ॒मं य॒ज्ञमवा॒न्॒ ये य॒ज्ञप॑तिं वर्धा॒नित्या॑ह ४० य॒ज्ञाय॑ चै॒व यज॑मानाय चा॒शिष॒मा शा᳚स्त॒ उप॑हूते॒ द्यावा॑पृथि॒वी इत्या॑ह॒ द्यावा॑पृथि॒वी ए॒वोप॑ ह्वयते पूर्व॒जे ऋ॒ताव॑री॒ इत्या॑ह पूर्व॒जे ह्ये॑ते ऋ॒ताव॑री दे॒वी दे॒वपु॑त्रे॒ इत्या॑ह दे॒वी ह्ये॑ते दे॒वपु॑त्रे॒ उप॑हूतोऽ॒यं यज॑मान॒ इत्या॑ह॒ यज॑मानमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उत्त॑रस्यां देवय॒ज्याया॒मुप॑हूतो॒ भूय॑सि हवि॒ष्कर॑ण॒ उप॑हूतो दि॒व्ये धाम॒न्नुप॑हूत॒ ४१ इत्या॑ह प्र॒जा वा उत्त॑रा देवय॒ज्या प॒शवो॒ भूयो॑ हवि॒ष्कर॑णं सुव॒र्गो लो॒को दि॒व्यं धामे॒दम॑सी॒दम॒सीत्ये॒व य॒ज्ञस्य॑ प्रि॒यं धामोप॑ ह्वयते॒ विश्व॑मस्य प्रि॒यमुप॑ हूत॒मित्या॒हाछं॑बट्कारमे॒वोप॑ ह्वयते आ॒ह॒
manuḥ pṛthivyā yajñiyamaicchathsa ghṛtaṃ niṣiktamavindathső'bravītkő'syeśvaro yajñe'pi kartoriti tāvabrūtāṃ mitrāvaruṇau gorevāvamī̋śvarau kartőḥ sva iti tau tato gāṃ samairayatāṃ sā yatrayatra nyakrāmattato ghṛtamapīḍyata tasmā̋d ghṛtapadyucyate tadasyai janmopahūtaṃ rathaṃtaraṃ saha pṛthivyetyāhe 37 yaṃ vai rathaṃtaramimāmeva sahānnādyenopa hvayata upahūtaṃ vāmadevyaṃ sahāntarikṣeṇetyāha paśavo vai vāmadevyaṃ paśūneva sahāntarikṣeṇopa hvayata upahūtaṃ bṛhathsaha divetyāhairaṃ vai bṛhadirāmeva saha divopa hvayata upahūtāḥ sapta hotrā ityāha hotrā evopa hvayata upahūtā dhenuḥ 38 saharṣabhetyāha mithunamevopa hvayata upahūto bhakṣaḥ sakhetyāha somapīthamevopa hvayata upahūtāṃ 3 ho ityāhātmānamevopa hvayata ātmā hyupahūtānāṃ vasiṣṭha iḍāmupa hvayate paśavo vā iḍā paśūnevopa hvayate caturupa hvayate catuṣpādo hi paśavo mānavītyāha manurhyetā 39 magre'paśyad ghṛtapadītyāha yadevāsyai padād ghṛtamapī̋ḍyata tasmādevamāha maitrāvaruṇītyāha mitrāvaruṇau hyenāṃ samairayatāṃ brahma devakṛtamupa hūtamityāha brahmaivopa hvayate daivyā adhvaryava upahūtā upahūtā manuṣyā ityāha devamanuṣyānevopa hvayate ya imaṃ yajñamavān ye yajñapatiṃ vardhānityāha 40 yajñāya caiva yajamānāya cāśiṣamā śā̋sta upahūte dyāvāpṛthivī ityāha dyāvāpṛthivī evopa hvayate pūrvaje ṛtāvarī ityāha pūrvaje hyete ṛtāvarī devī devaputre ityāha devī hyete devaputre upahūto'yaṃ yajamāna ityāha yajamānamevopa hvayata uttarasyāṃ devayajyāyāmupahūto bhūyasi haviṣkaraṇa upahūto divye dhāmannupahūta 41 ityāha prajā vā uttarā devayajyā paśavo bhūyo haviṣkaraṇaṃ suvargo loko divyaṃ dhāmedamasīdamasītyeva yajñasya priyaṃ dhāmopa hvayate viśvamasya priyamupa hūtamityāhāchaṃbaṭkāramevopa hvayate āha
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
मनु ने पृथ्वी से यज्ञ के योग्य वस्तु चाही और उसे वहाँ टपका हुआ घृत मिला। उसने पूछा, 'यज्ञ में भी इसे कौन बना सकता है?' मित्र और वरुण बोले, 'हम दोनों इसे गाय से बना सकते हैं।' उन्होंने गाय को आगे बढ़ाया। वह जहाँ-जहाँ पैर रखती, वहाँ से घृत निचुड़ता था, इसलिए वह 'घृतपदी' कहलाती है। यही उसका जन्म है। फिर आह्वान-सूत्र के हर पद की व्याख्या दी जाती है। 'पृथ्वी के साथ रथन्तर बुलाया गया' का अर्थ है कि वह अन्न सहित पृथ्वी को बुलाता है। 'अन्तरिक्ष के साथ वामदेव्य' से अन्तरिक्ष सहित पशुओं को, और 'द्युलोक के साथ बृहत्' से द्युलोक सहित इरा (पोषण) को बुलाता है। इसी तरह 'सात होत्राएँ' कहकर वह होत्राओं को, 'बैल के साथ धेनु' कहकर जोड़े को, 'भक्ष, सखा' कहकर सोमपान को और 'हो!' कहकर स्वयं को बुलाता है, क्योंकि बुलाए गए सबमें आत्मा ही श्रेष्ठ है। वह इडा को बुलाता है, क्योंकि इडा पशु है। वह चार बार बुलाता है, क्योंकि पशु चार पैरों वाले हैं। इडा 'मानवी' है, क्योंकि मनु ने उसे पहले देखा। 'घृतपदी' इसलिए कि उसके पैर से घृत निचुड़ा, और 'मैत्रावरुणी' इसलिए कि मित्र-वरुण ने उसे आगे बढ़ाया। 'देवों का बनाया ब्रह्म' कहकर वह ब्रह्म (मन्त्र) को बुलाता है। 'दिव्य अध्वर्यु' और 'मनुष्य' कहकर वह देवों और मनुष्यों को बुलाता है। 'जो इस यज्ञ की रक्षा करें और यज्ञपति को बढ़ाएँ' कहकर वह यज्ञ और यजमान दोनों के लिए आशीर्वाद माँगता है। 'द्यावापृथिवी' कहकर वह द्यावापृथिवी को बुलाता है। वे 'पूर्वज' और 'ऋतावरी' हैं, तथा 'देवी' और 'देवपुत्रा' हैं। 'यह यजमान बुलाया गया' कहकर वह यजमान को बुलाता है। आगे की देवपूजा का अर्थ प्रजा है, अधिक हविष्करण का अर्थ पशु है, और दिव्य धाम का अर्थ स्वर्गलोक है। 'यह तू है, यह तू है' कहकर वह यज्ञ के प्रिय धाम को बुलाता है। 'इसका सब प्रिय बुलाया गया' कहकर वह 'अछम्बट्कार' को बुलाता है।
टिप्पणी:Note: यह इडोपह्वान-सूत्र की ब्राह्मण-व्याख्या है। 'आत्मा ह्युपहूतानां वसिष्ठः' में 'वसिष्ठ' को यहाँ 'श्रेष्ठ' के अर्थ में लिया गया है, ऋषि के नाम के रूप में नहीं। 'अछम्बट्कार' का अर्थ अस्पष्ट है। प्रायः इसे 'बिना चूक या विघ्न के यज्ञ-सम्पादन' माना जाता है। 'इरा' का अर्थ पोषण या आहार-रस है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
Manu sought from the earth what was fit for sacrifice and found ghee that had trickled down. He asked, 'Who can make this in the sacrifice too?' Mitra and Varuna replied, 'We two can make it from the cow,' and they drove the cow forward. Wherever she stepped, ghee was pressed out, which is why she is called 'ghee-footed'. That is her birth. Each phrase of the invocation is then explained. 'Rathantara is invoked with the earth' means he invokes this earth together with food. 'Vamadevya with the atmosphere' invokes cattle together with the atmosphere. 'Brihat with the sky' invokes nourishment (ira) together with the sky. In the same way, 'the seven hotras' invokes the priestly offices, 'the cow with the bull' invokes a mating pair, 'the drink, friend' invokes the soma-drinking, and 'Ho!' invokes himself, since the self is the best of those invoked. He invokes Iḍā four times, because Iḍā is cattle and cattle are four-footed. She is 'Manu's', because Manu saw her first. She is 'ghee-footed', because ghee was pressed from her foot, and 'of Mitra and Varuna', because those two drove her forward. 'Invoked is the god-made brahman' invokes the sacred formula. 'Invoked are the divine adhvaryus, invoked are men' invokes gods and men. 'Who will help this sacrifice and prosper its lord' asks a blessing for both the sacrifice and the sacrificer. 'Heaven and Earth are invoked' invokes Heaven and Earth. They are 'first-born' and 'keepers of rta', and 'goddesses with gods for children'. 'This sacrificer is invoked' invokes the sacrificer. The later worship of the gods means offspring, the greater preparation of offerings means cattle, and the divine abode means the heavenly world. 'This you are, this you are' invokes the dear abode of the sacrifice. 'All that is dear to it is invoked' invokes the achambatkara.
टिप्पणी:Note: This is Brahmana commentary on the Iḍā-invocation formula. In 'ātmā hy upahūtānāṃ vasiṣṭhaḥ', vasiṣṭha is taken here as the superlative 'best', not as the sage's name. Achambaṭkāra is obscure; it is usually understood as performing the rite without fault or mishap. Irā means nourishment or refreshing food.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction