2.6.6.1
अ॒ग्नेस्त्रयो॒ ज्यायां॑सो॒ भ्रात॑र आस॒न् ते दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं वह॑न्तः॒ प्रामी॑यन्त॒ सो᳚ऽग्निर॑बिभेदि॒त्थं वाव स्य आर्ति॒मारि॑ष्य॒तीति॒ स निला॑यत॒ सोऽ॑पः प्रावि॑श॒त्तं दे॒वताः॒ प्रैष॑मैच्छ॒न्तं मथ्स्यः॒ प्राब्र॑वी॒त्तम॑शपद्धि॒याधि॑या त्वा वध्यासु॒ऱ्यो मा॒ प्रावो॑च॒ इति॒ तस्मा॒न्मथ्स्यं॑ धि॒याधि॑या घ्नन्ति श॒प्तो ३१ हि तमन्व॑विन्द॒न्तम॑ब्रुव॒न्नुप॑ न॒ आ व॑र्तस्व ह॒व्यं नो॑ व॒हेति॒ सो᳚ऽब्रवी॒द्वरं॑ वृणै॒ यदे॒व गृ॑ही॒तस्याहु॑तस्य बहिःपरि॒धि स्कन्दा॒त् तन्मे॒ भ्रातृ॑णां भाग॒धेय॑मस॒दिति॒ तस्मा॒द्यद्गृ॑ही॒तस्याहु॑तस्य बहिःपरि॒धि स्कन्द॑ति॒ तेषां॒ तद्भा॑ग॒धेयं॒ ताने॒व तेन॑ प्रीणाति परि॒धीन् परि॑ दधाति॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ स२ं स्प॑र्शयति॒ ३२ रक्ष॑सा॒मन॑न्ववचाराय॒ न पु॒रस्ता॒त् परि॑ दधात्यादि॒त्यो ह्ये॑वोद्यन् पु॒रस्ता॒द्रक्षाग्॑स्यप॒ हन्त्यू॒र्ध्वे स॒मिधा॒वा द॑धात्यु॒परि॑ष्टादे॒व रक्षा॒ग्॒स्यप॑ हन्ति॒ यजु॑षा॒न्यां तू॒ष्णीम॒न्यां मि॑थुन॒त्वाय॒ द्वे आ द॑धाति द्वि॒पाद्यज॑मानः॒ प्रति॑ष्ठित्यै ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वै य॑जेत॒ यो य॒ज्ञस्यार्त्या॒ वसी॑या॒न्थ्स्यादिति॒ भूप॑तये॒ स्वाहा॒ भुव॑नपतये॒ स्वाहा॑ भू॒तानां॒ ३३ पत॑ये॒ स्वाहेति॑ स्क॒न्नमनु॑ मन्त्रयेत य॒ज्ञस्यै॒व तदार्त्या॒ यज॑मानो॒ वसी॑यान्भवति॒ भूय॑सी॒र्॒हि दे॒वता᳚ः प्री॒णाति॑ जा॒मि वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ क्रियते॒ यद॒न्वञ्चौ॑ पुरो॒डाशा॑वुपांशुया॒जम॑न्त॒रा य॑ज॒त्यजा॑मित्वा॒याथो॑ मिथुन॒त्वाया॒ ग्निर॒मुष्मि॑३ं ल्लो॒क आसी᳚द्य॒मो᳚ऽस्मिन् ते दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्नेते॒मौ वि पर्यू॑हा॒मेत्य॒न्नाद्ये॑न दे॒वा अ॒ग्नि ३४ मु॒पाम॑न्त्रयन्त रा॒ज्येन॑ पि॒तरो॑ य॒मं तस्मा॑द॒ग्निर्दे॒वाना॑मन्ना॒दो य॒मः पि॑तृ॒णां राजा॒ य ए॒वं वेद॒ प्र रा॒ज्यम॒न्नाद्य॑माप्नोति॒ तस्मा॑ ए॒तद्भा॑ग॒धेयं॒ प्राय॑च्छ॒न्॒ यद॒ग्नये᳚ स्विष्ट॒कृतेऽ॑व॒द्यन्ति॒ यद॒ग्नये᳚ स्विष्ट॒कृतेऽ॑व॒द्यति॑ भाग॒धेये॑नै॒व तद्रु॒द्रं सम॑र्धयति स॒कृथ्स॑कृ॒दव॑ द्यति स॒कृदि॑व॒ हि रु॒द्र उ॑त्तरा॒र्धादव॑ द्यत्ये॒षा वै रु॒द्रस्य॒ ३५ दिक्स्वाया॑मे॒व दि॒शि रु॒द्रं नि॒रव॑दयते॒ द्विर॒भि घा॑रयति चतुरव॒त्तस्याप्त्यै॑ प॒शवो॒ वै पूर्वा॒ आहु॑तय ए॒ष रु॒द्रो यद॒ग्निर्यत्पूर्वा॒ आहु॑तीर॒भि जु॑हु॒याद्रु॒द्राय॑ प॒शूनपि॑ दध्यादप॒शुर्यज॑मानः स्यादति॒हाय॒ पूर्वा॒ आहु॑तीर्जुहोति पशू॒नां गो॑पी॒थाय॑ श॒प्तस्प॑र्शयति
agnestrayo jyāyāṃso bhrātara āsan te devebhyo havyaṃ vahantaḥ prāmīyanta ső'gnirabibheditthaṃ vāva sya ārtimāriṣyatīti sa nilāyata so'paḥ prāviśattaṃ devatāḥ praiṣamaicchantaṃ mathsyaḥ prābravīttamaśapaddhiyādhiyā tvā vadhyāsuṟyo mā prāvoca iti tasmānmathsyaṃ dhiyādhiyā ghnanti śapto 31 hi tamanvavindantamabruvannupa na ā vartasva havyaṃ no vaheti ső'bravīdvaraṃ vṛṇai yadeva gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandāt tanme bhrātṛṇāṃ bhāgadheyamasaditi tasmādyadgṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandati teṣāṃ tadbhāgadheyaṃ tāneva tena prīṇāti paridhīn pari dadhāti rakṣasāmapahatyai sa2ṃ sparśayati 32 rakṣasāmananvavacārāya na purastāt pari dadhātyādityo hyevodyan purastādrakṣāgsyapa hantyūrdhve samidhāvā dadhātyupariṣṭādeva rakṣāgsyapa hanti yajuṣānyāṃ tūṣṇīmanyāṃ mithunatvāya dve ā dadhāti dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai brahmavādino vadanti sa tvai yajeta yo yajñasyārtyā vasīyānthsyāditi bhūpataye svāhā bhuvanapataye svāhā bhūtānāṃ 33 pataye svāheti skannamanu mantrayeta yajñasyaiva tadārtyā yajamāno vasīyānbhavati bhūyasīrhi devatā̋ḥ prīṇāti jāmi vā etadyajñasya kriyate yadanvañcau puroḍāśāvupāṃśuyājamantarā yajatyajāmitvāyātho mithunatvāyā gniramuṣmi3ṃ lloka āsī̋dyamő'smin te devā abruvannetemau vi paryūhāmetyannādyena devā agni 34 mupāmantrayanta rājyena pitaro yamaṃ tasmādagnirdevānāmannādo yamaḥ pitṛṇāṃ rājā ya evaṃ veda pra rājyamannādyamāpnoti tasmā etadbhāgadheyaṃ prāyacchan yadagnaye̋ sviṣṭakṛte'vadyanti yadagnaye̋ sviṣṭakṛte'vadyati bhāgadheyenaiva tadrudraṃ samardhayati sakṛthsakṛdava dyati sakṛdiva hi rudra uttarārdhādava dyatyeṣā vai rudrasya 35 diksvāyāmeva diśi rudraṃ niravadayate dvirabhi ghārayati caturavattasyāptyai paśavo vai pūrvā āhutaya eṣa rudro yadagniryatpūrvā āhutīrabhi juhuyādrudrāya paśūnapi dadhyādapaśuryajamānaḥ syādatihāya pūrvā āhutīrjuhoti paśūnāṃ gopīthāya śaptasparśayati
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
अग्नि के तीन बड़े भाई देवताओं के लिए हव्य ढोते हुए मर गए। डरकर अग्नि जल में छिप गया। मत्स्य ने देवताओं को उसका पता बताया, तो अग्नि ने उसे शाप दिया कि जो चाहे वह तुम्हें मारे। इसलिए लोग मछली को मनचाहे ढंग से मारते हैं। लौटने के लिए अग्नि ने यह वर माँगा कि लिया गया पर आहुति न बना जो हव्य परिधियों के बाहर गिरे, वह उसके भाइयों का भाग हो; इसलिए वह भाग उन्हीं को प्रसन्न करता है। राक्षसों को भगाने के लिए परिधियाँ रखी जाती हैं और आपस में छुआई जाती हैं, ताकि राक्षस बीच से न घुसें। पूर्व में परिधि नहीं रखी जाती, क्योंकि उगता आदित्य उधर से राक्षसों को भगाता है। दो समिधाएँ खड़ी रखी जाती हैं, ताकि ऊपर से भी राक्षस भगें; एक यजुस् के साथ, एक मौन, जोड़ा बनाने के लिए, और दो इसलिए कि यजमान दो पैरों वाला है। गिरे हुए हव्य पर 'भूपतये स्वाहा, भुवनपतये स्वाहा, भूतानां पतये स्वाहा' कहना चाहिए; इससे यज्ञ की चूक से भी यजमान का भला होता है, क्योंकि वह अधिक देवताओं को प्रसन्न करता है। दो पुरोडाश लगातार हों तो दोहराव होता है, इसलिए बीच में उपांशुयाज किया जाता है। पहले अग्नि उस लोक में था और यम इस लोक में; देवताओं ने भोजन देकर अग्नि को बुलाया और पितरों ने राज्य देकर यम को, इसलिए अग्नि देवताओं का अन्न खाने वाला है और यम पितरों का राजा। अग्नि स्विष्टकृत् के लिए जो भाग काटा जाता है, उससे रुद्र को उसका भाग मिलता है। यह भाग एक-एक बार काटा जाता है, क्योंकि रुद्र मानो एक बार वाला है। यह उत्तरी आधे भाग से काटा जाता है, क्योंकि उत्तर रुद्र की दिशा है। चार अवदान पूरे करने के लिए दो बार घी डाला जाता है। पहले की आहुतियाँ पशु हैं और अग्नि रुद्र है, इसलिए उन पर आहुति देने से पशु रुद्र को सौंप दिए जाते और यजमान पशुहीन हो जाता। इसलिए पशुओं की रक्षा के लिए यह आहुति पहले की आहुतियों को छोड़कर दी जाती है।
टिप्पणी:Note: यह पूरा अंश ब्राह्मण (व्याख्या) है; इसमें केवल 'भूपतये स्वाहा…' वाक्य मन्त्र है, जो गिरे हुए हव्य पर बोला जाता है। 'धियाधिया' का अर्थ सायण के अनुसार 'जब चाहे, मनमाने ढंग से' है; कुछ लोग इसे 'हर उपाय से' पढ़ते हैं। 'सकृदिव हि रुद्रः' का भाव स्पष्ट नहीं है। 'वि पर्यूहाम' का अर्थ यहाँ 'अदला-बदली करें' लिया गया है। अन्त का 'शप्तस्पर्शयति' मूल पाठ नहीं है, अनुवाक-सूची का टुकड़ा है। यहाँ का अर्थ संक्षिप्त सार है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
Agni had three elder brothers, and they died while carrying the oblation to the gods. Afraid of the same fate, Agni hid in the waters. The gods searched for him and a fish gave him away, so Agni cursed it: 'Since you told on me, may they kill you whenever they like.' That is why people kill fish whenever they like: the fish is cursed. When the gods asked him to come back and carry their oblation, Agni chose a boon. Whatever is taken up for the oblation but not offered, and spills outside the enclosing sticks, was to be his brothers' share. So what spills there belongs to them, and through it the sacrificer pleases them. The enclosing sticks are laid around to drive off the rakshasas, and made to touch so that the rakshasas cannot slip in between. None is laid on the east, because the rising sun drives the rakshasas off from that side. Two kindling sticks are set upright to drive them off from above. One goes on with a yajus and the other in silence, to form a pair, and there are two because the sacrificer has two feet; this gives him a firm footing. The brahmavadins say a man should sacrifice so that he is better off even through a fault in the rite. Over the spilled portion he should say 'To the lord of the earth svaha, to the lord of the world svaha, to the lord of beings svaha.' In this way the fault itself makes the sacrificer better off, because he pleases more deities. Offering two cakes one after the other is a repetition, so the silent offering (upamshuyaja) is made between them, to avoid sameness and to make a pair. Agni was once in the world beyond and Yama in this one, and the gods decided to exchange them. The gods invited Agni with food and the Fathers invited Yama with kingship. So Agni is the food-eater of the gods and Yama is king of the Fathers, and whoever knows this gains kingship and food. The gods gave Agni the portion cut for Agni Svishtakrit, and with it the sacrificer gives Rudra his share. Each piece is cut once, because Rudra is, as it were, a 'once' god. It is cut from the northern half, because the north is Rudra's quarter, so Rudra is paid off in his own direction. Ghee is poured on twice, to make up the fourfold portion. The earlier offerings are cattle and this Agni is Rudra. If the sacrificer offered on top of them, he would hand the cattle over to Rudra and be left without cattle. So he offers it apart from the earlier offerings, to protect the cattle.
टिप्पणी:Note: This whole passage is brahmana (explanation). The only mantra in it is 'bhupataye svaha…', which is spoken over the spilled oblation. Sayana takes 'dhiyadhiya' as 'at will, as one pleases'; others read it as 'by every means'. The sense of 'Rudra is, as it were, once' (sakrd iva hi rudrah) is unclear. 'vi paryuhama' is taken here as 'let us exchange'. The closing 'shaptasparshayati' is not part of the text but a fragment of the anuvaka index. This rendering is a condensed summary.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction