2.6.5.1
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्त्य॒द्भिर्ह॒वींषि॒ प्रौक्षीः॒ केना॒प इति॒ ब्रह्म॒णेति॑ ब्रूयाद॒द्भिर्ह्ये॑व ह॒वींषि॑ प्रो॒क्षति॒ ब्रह्म॑णा॒प इ॒ध्माब॒र्॒हिः प्रोक्ष॑ति॒ मेध्य॑मे॒वैन॑त्करोति॒ वेदिं॒ प्रोक्ष॑त्यृ॒क्षा वा ए॒षालो॒मका॑मे॒ध्या यद्वेदि॒र्मेध्या॑मे॒वैनां᳚ करोति दि॒वे त्वा॒न्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वेति॑ ब॒र्॒हिरा॒साद्य॒ प्रो २५ क्ष॑त्ये॒भ्य ए॒वैन॑ल्लो॒केभ्यः॒ प्रोक्ष॑ति क्रू॒रमि॑व॒ वा ए॒तत्क॑रोति॒ यत्खन॑त्य॒पो नि न॑यति॒ शान्त्यै॑ पु॒रस्ता᳚त्प्रस्त॒रं गृ॑ह्णाति॒ मुख्य॑मे॒वैनं॑ करो॒तीय॑न्तं गृह्णाति प्र॒जाप॑तिना यज्ञमु॒खेन॒ सं मि॑तं ब॒र्॒हिः स्तृ॑णाति प्र॒जा वै ब॒र्॒हिः पृ॑थि॒वी वेदिः॑ प्र॒जा ए॒व पृ॑थि॒व्यां प्रति॑ ष्ठापय॒त्यन॑तिदृश्न२ं स्तृणाति प्र॒जयै॒वैनं॑ प॒शुभि॒रन॑तिदृश्नं करो॒ २६ त्युत्त॑रं ब॒र्॒हिषः॑ प्रस्त॒रं सा॑दयति प्र॒जा वै ब॒र्॒हिर्यज॑मानः प्रस्त॒रो यज॑मानमे॒वाय॑जमाना॒दुत्त॑रं करोति॒ तस्मा॒द्यज॑मा॒नोऽय॑जमाना॒दुत्त॑रोऽ॒न्तर्द॑धाति॒ व्यावृ॑त्या अ॒नक्ति॑ ह॒विष्कृ॑तमे॒वैनं॑ सुव॒र्गं लो॒कं ग॑मयति त्रे॒धान॑क्ति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒भ्य ए॒वैनं॑ लो॒केभ्योऽ॑नक्ति॒ न प्रति॑ शृणाति॒ यत्प्र॑ति शृणी॒यादनू᳚र्ध्वं भावुकं॒ यज॑मानस्य स्यादु॒परी॑व॒ प्र ह॑र २७ त्यु॒परी॑व॒ हि सु॑व॒र्गो लो॒को नि य॑च्छति॒ वृष्टि॑मे॒वास्मै॒ नि य॑च्छति॒ नात्य॑ग्रं॒ प्र ह॑रे॒द्यदत्य॑ग्रं प्र॒हरे॑दत्यासा॒रिण्य॑ध्व॒ऱ्योर्नाशु॑का स्या॒न्न पु॒रस्ता॒त् प्रत्य॑स्ये॒द्यत्पु॒रस्ता᳚त् प्र॒त्यस्ये᳚थ् सुव॒र्गाल्लो॒काद्यज॑मानं॒ प्रति॑ नुदे॒त्प्राञ्चं॒ प्र ह॑रति॒ यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयति॒ न विष्व॑ञ्चं॒ वि यु॑या॒द्यद्विष्व॑ञ्चं वियु॒याथ् २८ स्त्र्य॑स्य जायेतो॒र्ध्वमुद्यौ᳚त्यू॒र्ध्वमि॑व॒ हि पुं॒॒सः पुमा॑ने॒वास्य॑ जायते॒ यथ्स्फ्येन॑ वोपवे॒षेण॑ वा योयु॒प्येत॒ स्तृति॑रे॒वास्य॒ सा हस्ते॑न योयुप्यते॒ यज॑मानस्य गोपी॒थाय॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ किं य॒ज्ञस्य॒ यज॑मान॒ इति॑ प्रस्त॒र इति॒ तस्य॒ क्व॑ सुव॒र्गो लो॒क इत्या॑हव॒नीय॒ इति॑ ब्रूया॒द्यत्प्र॑स्त॒रमा॑हव॒नीये᳚ प्र॒हर॑ति॒ यज॑मानमे॒व २९ सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयति॒ वि वा ए॒तद्यज॑मानो लिशते॒ यत्प्र॑स्त॒रं यो॑यु॒प्यन्ते॑ ब॒र्॒हिरनु॒ प्र ह॑रति॒ शान्त्या॑ अनारंभ॒ण इ॑व॒ वा ए॒तर्ह्य॑ध्व॒र्युः स ई᳚श्व॒रो वे॑प॒नो भवि॑तोर्ध्रु॒वासीती॒माम॒भि मृ॑शती॒यं वै ध्रु॒वास्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति॒ न वे॑प॒नो भ॑व॒त्यगा३न॑ग्नी॒दित्या॑ह॒ यद्ब्रू॒यादग॑न्न॒ग्निरित्य॒ग्नाव॒ग्निं ग॑मये॒न्निर्यज॑मानं सुव॒र्गाल्लो॒काद्भ॑जे॒दग॒न्नित्ये॒व ब्रू॑या॒द्यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयति आ॒साद्य॒ प्रन॑तिदृश्नं करोति हरति
brahmavādino vadantyadbhirhavīṃṣi praukṣīḥ kenāpa iti brahmaṇeti brūyādadbhirhyeva havīṃṣi prokṣati brahmaṇāpa idhmābarhiḥ prokṣati medhyamevainatkaroti vediṃ prokṣatyṛkṣā vā eṣālomakāmedhyā yadvedirmedhyāmevaināṃ̋ karoti dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tveti barhirāsādya pro 25 kṣatyebhya evainallokebhyaḥ prokṣati krūramiva vā etatkaroti yatkhanatyapo ni nayati śāntyai purastā̋tprastaraṃ gṛhṇāti mukhyamevainaṃ karotīyantaṃ gṛhṇāti prajāpatinā yajñamukhena saṃ mitaṃ barhiḥ stṛṇāti prajā vai barhiḥ pṛthivī vediḥ prajā eva pṛthivyāṃ prati ṣṭhāpayatyanatidṛśna2ṃ stṛṇāti prajayaivainaṃ paśubhiranatidṛśnaṃ karo 26 tyuttaraṃ barhiṣaḥ prastaraṃ sādayati prajā vai barhiryajamānaḥ prastaro yajamānamevāyajamānāduttaraṃ karoti tasmādyajamāno'yajamānāduttaro'ntardadhāti vyāvṛtyā anakti haviṣkṛtamevainaṃ suvargaṃ lokaṃ gamayati tredhānakti traya ime lokā ebhya evainaṃ lokebhyo'nakti na prati śṛṇāti yatprati śṛṇīyādanū̋rdhvaṃ bhāvukaṃ yajamānasya syāduparīva pra hara 27 tyuparīva hi suvargo loko ni yacchati vṛṣṭimevāsmai ni yacchati nātyagraṃ pra haredyadatyagraṃ praharedatyāsāriṇyadhvaṟyornāśukā syānna purastāt pratyasyedyatpurastā̋t pratyasye̋th suvargāllokādyajamānaṃ prati nudetprāñcaṃ pra harati yajamānameva suvargaṃ lokaṃ gamayati na viṣvañcaṃ vi yuyādyadviṣvañcaṃ viyuyāth 28 stryasya jāyetordhvamudyaűtyūrdhvamiva hi puṃsaḥ pumānevāsya jāyate yathsphyena vopaveṣeṇa vā yoyupyeta stṛtirevāsya sā hastena yoyupyate yajamānasya gopīthāya brahmavādino vadanti kiṃ yajñasya yajamāna iti prastara iti tasya kva suvargo loka ityāhavanīya iti brūyādyatprastaramāhavanīye̋ praharati yajamānameva 29 suvargaṃ lokaṃ gamayati vi vā etadyajamāno liśate yatprastaraṃ yoyupyante barhiranu pra harati śāntyā anāraṃbhaṇa iva vā etarhyadhvaryuḥ sa ī̋śvaro vepano bhavitordhruvāsītīmāmabhi mṛśatīyaṃ vai dhruvāsyāmeva pratitiṣṭhati na vepano bhavatyagā3nagnīdityāha yadbrūyādagannagnirityagnāvagniṃ gamayenniryajamānaṃ suvargāllokādbhajedagannityeva brūyādyajamānameva suvargaṃ lokaṃ gamayati āsādya pranatidṛśnaṃ karoti harati
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
ब्रह्मवादी पूछते हैं: 'तुमने हवियों पर जल छिड़का, तो जल पर किससे?' उत्तर दे: 'ब्रह्म (मन्त्र) से।' इध्म, बर्हि और वेदि पर छिड़कने से वे यज्ञ के योग्य होते हैं। वेदि नंगी और बिना रोम की है, इसलिए अपवित्र है। 'दिवे त्वा, अन्तरिक्षाय त्वा, पृथिव्यै त्वा' कहकर बर्हि रखकर उस पर छिड़कता है। खोदना कठोर काम है, इसलिए शान्ति के लिए जल ढालता है। प्रस्तर पहले लेता है, ताकि वह मुख्य हो। बर्हि प्रजा है और वेदि पृथ्वी, इसलिए बर्हि को घना बिछाता है ताकि भूमि न दिखे। यजमान प्रस्तर है, इसलिए प्रस्तर बर्हि के ऊपर रखता है, जिससे यजमान अयजमान से ऊपर रहे। उसे तीन बार (घी से) अंजता है, तीन लोकों के लिए। उसे तोड़ता नहीं, नहीं तो यजमान ऊपर न उठे। उसे ऊपर की ओर पूर्व दिशा में (आहवनीय में) फेंकता है, क्योंकि आहवनीय ही यजमान का स्वर्ग है। बहुत आगे या पीछे की ओर नहीं फेंकता। उसके तिनके अलग-अलग दिशाओं में बिखेरने से कन्या होती है और ऊपर उठाने से पुत्र। उसे स्फ्य या उपवेष से नहीं, हाथ से हिलाता है। उसके पीछे बर्हि भी फेंकता है। फिर स्थिर रहने के लिए 'ध्रुवासि' कहकर पृथ्वी को छूता है। अध्वर्यु पूछता है 'अगान् अग्नीत्?' ('अग्नीध्, क्या गया?'), और उत्तर में केवल 'अगन्' ('गया') कहा जाए, 'अग्नि गया' नहीं, ताकि यजमान स्वर्ग से बाहर न हो।
टिप्पणी:Note: यह लम्बा ब्राह्मण-खण्ड है, इसलिए यहाँ उसका सार दिया है, अक्षरशः अनुवाद नहीं। 'अत्यासारिणी अध्वर्योर्नाशुका स्यात्' अस्पष्ट है। सायण आदि के अनुसार अर्थ है कि अध्वर्यु की पत्नी मर्यादा से बाहर चली जाएगी और नष्ट होगी, पर यह पाठ विवादित है। 'अनतिदृश्नम्' का सामान्य अर्थ 'इतना घना कि भूमि न दिखे' लिया गया है। 'स्तृति' का अर्थ यहाँ विनाश लिया गया है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The theologians ask: 'You sprinkled the offerings with water; with what did you sprinkle the water?' Answer: 'With brahman (the sacred formula).' Sprinkling the kindling, the barhis and the vedi makes them fit for sacrifice. The vedi is bare and hairless, and so unfit. With 'For the sky you, for the midspace you, for the earth you' he lays down the barhis and sprinkles it, for the three worlds. Digging is a harsh act, so he pours water to make peace. He takes up the prastara first so that it is foremost. The barhis is offspring and the vedi is earth, so he strews the barhis thickly, so that the ground does not show through. The prastara is the sacrificer, so he sets it on top of the barhis, placing the sacrificer above the non-sacrificer. He anoints it three times, for the three worlds. He does not break it, or the sacrificer would not rise. He casts it upward and eastward into the Ahavaniya, because the Ahavaniya is the sacrificer's heaven. He throws it neither too far forward nor back. Scattering its stalks in all directions brings a daughter, raising it upward brings a son. He stirs it with his hand, not with the sphya or the upavesha. He throws the barhis after it. To stand firm he touches the earth with 'You are firm.' The Adhvaryu asks 'Has it gone, Agnidh?', and the reply should be just 'It has gone', not 'Agni has gone', so that the sacrificer is not shut out of heaven.
टिप्पणी:Note: This is a long Brahmana passage, so the gloss gives its substance rather than a word-for-word translation. 'atyāsāriṇy adhvaryor nāśukā syāt' is obscure. Sayana and others take it to mean that the Adhvaryu's wife would stray beyond bounds and perish, but the reading is disputed. 'anatidṛśnam' is taken in its usual sense, 'so thick that the ground does not show'. 'stṛti' is taken here to mean ruin.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction