2.6.10.1
दे॒वा वै य॒ज्ञस्य॑ स्वगाक॒र्तारं॒ नावि॑न्द॒न्ते शं॒युं बा॑र्हस्प॒त्यम॑ब्रुवन्नि॒मं नो॑ य॒ज्ञ२ं स्व॒गा कु॒र्विति॒ सो᳚ऽब्रवी॒द्वरं॑ वृणै॒ यदे॒वाब्रा᳚ह्मणो॒क्तोऽश्र॑द्दधानो॒ यजा॑तै॒ सा मे॑ य॒ज्ञस्या॒शीर॑स॒दिति॒ तस्मा॒द्यदब्रा᳚ह्मणो॒क्तोऽश्र॑द्दधानो॒ यज॑ते शं॒युमे॒व तस्य॑ बार्हस्प॒त्यं य॒ज्ञस्या॒शीर्ग॑च्छत्ये॒तन्ममेत्य॑ब्रवी॒त्किं॑ मे᳚ प्र॒जाया॒ ५८ इति॒ योऽ॑पगु॒रातै॑ श॒तेन॑ यातया॒द्यो नि॒हन॑त् स॒हस्रे॑ण यातया॒द्यो लोहि॑तं क॒रव॒द्याव॑तः प्र॒स्कद्य॑ पां॒॒सून्थ्सं॑ गृ॒ह्णात्ताव॑तः संवथ्स॒रान्पि॑तृलो॒कं न प्र जा॑ना॒दिति॒ तस्मा᳚द्ब्राह्म॒णाय॒ नाप॑ गुरेत॒ न नि ह॑न्या॒न्न लोहि॑तं कुर्यादे॒ताव॑ता॒ हैन॑सा भवति॒ तच्छं॒योरा वृ॑णीमह॒ इत्या॑ह य॒ज्ञमे॒वतथ्स्व॒गा क॑रोति॒ त ५९ च्छं॒योरा वृ॑णीमह॒ इत्या॑ह शं॒युमे॒व बा॑र्हस्प॒त्यं भा॑ग॒धेये॑न॒ सम॑र्धयति गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ गा॒तुं य॒ज्ञप॑तय॒ इत्या॑हा॒शिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्ते॒ सोमं॑ यजति॒ रेत॑ ए॒व तद्द॑धाति॒ त्वष्टा॑रं यजति॒ रेत॑ ए॒व हि॒तं त्वष्टा॑ रू॒पाणि॒ वि क॑रोति दे॒वानां॒ पत्नी᳚र्यजति मिथुन॒त्वाया॒ग्निं गृ॒हप॑तिं यजति॒ प्रति॑ष्ठित्यै जा॒मि वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ क्रियते॒ ६० यदाज्ये॑न प्रया॒जा इ॒ज्यन्त॒ आज्ये॑न पत्नीसंया॒जा ऋच॑म॒नूच्य॑ पत्नीसंया॒जाना॑मृ॒चा य॑ज॒त्यजा॑मित्वा॒याथो॑ मिथुन॒त्वाय॑ पं॒क्तिप्रा॑यणो॒ वै य॒ज्ञः पं॒क्त्यु॑दयनः॒ पंच॑ प्रया॒जा इ॑ज्यन्ते च॒त्वारः॑ पत्नीसंया॒जाः स॑मिष्टय॒जुः पं॑च॒मं पं॒क्तिमे॒वानु॑ प्र॒यन्ति॑ पं॒क्तिमनूद्य॑न्ति
devā vai yajñasya svagākartāraṃ nāvindante śaṃyuṃ bārhaspatyamabruvannimaṃ no yajña2ṃ svagā kurviti ső'bravīdvaraṃ vṛṇai yadevābrā̋hmaṇokto'śraddadhāno yajātai sā me yajñasyāśīrasaditi tasmādyadabrā̋hmaṇokto'śraddadhāno yajate śaṃyumeva tasya bārhaspatyaṃ yajñasyāśīrgacchatyetanmametyabravītkiṃ me̋ prajāyā 58 iti yo'pagurātai śatena yātayādyo nihanat sahasreṇa yātayādyo lohitaṃ karavadyāvataḥ praskadya pāṃsūnthsaṃ gṛhṇāttāvataḥ saṃvathsarānpitṛlokaṃ na pra jānāditi tasmā̋dbrāhmaṇāya nāpa gureta na ni hanyānna lohitaṃ kuryādetāvatā hainasā bhavati tacchaṃyorā vṛṇīmaha ityāha yajñamevatathsvagā karoti ta 59 cchaṃyorā vṛṇīmaha ityāha śaṃyumeva bārhaspatyaṃ bhāgadheyena samardhayati gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataya ityāhāśiṣamevaitāmā śā̋ste somaṃ yajati reta eva taddadhāti tvaṣṭāraṃ yajati reta eva hitaṃ tvaṣṭā rūpāṇi vi karoti devānāṃ patnī̋ryajati mithunatvāyāgniṃ gṛhapatiṃ yajati pratiṣṭhityai jāmi vā etadyajñasya kriyate 60 yadājyena prayājā ijyanta ājyena patnīsaṃyājā ṛcamanūcya patnīsaṃyājānāmṛcā yajatyajāmitvāyātho mithunatvāya paṃktiprāyaṇo vai yajñaḥ paṃktyudayanaḥ paṃca prayājā ijyante catvāraḥ patnīsaṃyājāḥ samiṣṭayajuḥ paṃcamaṃ paṃktimevānu prayanti paṃktimanūdyanti
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
देवताओं को यज्ञ को 'स्वगा' (अच्छी तरह पूरा) करने वाला कोई नहीं मिला, तो उन्होंने शंयु बार्हस्पत्य से कहा, 'हमारे इस यज्ञ को स्वगा करो।' उसने कहा, 'मैं वर माँगता हूँ: जो ब्राह्मण के निर्देश के बिना, श्रद्धा के बिना यज्ञ करे, उस यज्ञ का आशीर्वाद मेरा हो।' इसलिए ऐसे यज्ञ का आशीर्वाद शंयु बार्हस्पत्य को जाता है। उसने कहा, 'यह मेरा हुआ, मेरी संतान को क्या मिलेगा?' (देवताओं ने कहा:) 'जो (ब्राह्मण को) मारने की धमकी दे, उसे सौ का दंड मिले; जो मारे, उसे हज़ार का; जो खून निकाले, वह खून गिरकर जितने धूल-कण समेटे, उतने वर्ष तक वह पितृलोक को न जान पाए।' इसलिए ब्राह्मण को धमकी न दे, न मारे, न उसका खून निकाले, क्योंकि ऐसा करने वाला उतने ही पाप का भागी होता है। 'तच्छंयोरा वृणीमहे' कहकर वह यज्ञ को स्वगा करता है, और शंयु बार्हस्पत्य को उसका भाग देकर संतुष्ट करता है। 'गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतये' कहकर वह यह आशीर्वाद माँगता है। वह सोम को आहुति देता है: इससे वीर्य स्थापित करता है; त्वष्टा को देता है: त्वष्टा स्थापित वीर्य के रूप गढ़ता है; देवपत्नियों को देता है: जोड़ा बनाने के लिए; अग्नि गृहपति को देता है: दृढ़ आधार के लिए। प्रयाज भी घी से और पत्नीसंयाज भी घी से हों तो यज्ञ में दोहराव होता है; इसलिए वह एक ऋचा पढ़कर पत्नीसंयाजों की आहुति ऋचा से देता है, दोहराव से बचने और जोड़ा बनाने के लिए। यज्ञ पंक्ति (पाँच) से शुरू होता है और पंक्ति पर समाप्त होता है: पाँच प्रयाज दिए जाते हैं; चार पत्नीसंयाज और पाँचवाँ समिष्टयजुस्; इस तरह वे पंक्ति के अनुसार आगे बढ़ते हैं और पंक्ति के अनुसार ही समाप्त करते हैं।
टिप्पणी:Note: 'स्वगा' का अर्थ स्पष्ट नहीं है; प्रायः इसे यज्ञ को उसके ठिकाने पहुँचाना, यानी शुभ समापन करना समझा जाता है। 'यातयात्' को अधिकतर अनुवादक 'सौ/हज़ार का दंड चुकाए' के अर्थ में लेते हैं, पर क्या चुकाना है, यह पाठ में नहीं कहा गया। धमकी और मारने के दंड वाली बात में उक्त का कहने वाला देवता हैं, ऐसा माना जाता है, पर पाठ में यह स्पष्ट नहीं लिखा। इस खण्ड में उद्धृत मन्त्र 'तच्छंयोरा वृणीमहे' शंयुवाक है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The gods found no one to make the yajna svagā, to bring it to a good close, so they said to Shamyu Barhaspatya, 'Make this yajna of ours svagā.' He said, 'I choose a boon: whenever someone sacrifices without a brahmin's instruction and without faith, let the blessing of that yajna be mine.' So when someone sacrifices that way, the blessing of the yajna goes to Shamyu Barhaspatya. He said, 'That is mine. What is there for my offspring?' (The gods said:) 'Whoever threatens (a brahmin) shall pay a hundred; whoever strikes him, a thousand; whoever draws his blood shall not know the world of the fathers for as many years as there are specks of dust the spilt blood gathers up.' So one should not threaten a brahmin, strike him, or draw his blood, for one incurs that much guilt. By saying 'tac chaṃyor ā vṛṇīmahe' he makes the yajna svagā, and he gives Shamyu Barhaspatya his share. By saying 'gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataye' he asks for this blessing. He offers to Soma: that places the seed. He offers to Tvashtar: Tvashtar shapes the forms of the seed once it is placed. He offers to the wives of the gods, to make a pair, and to Agni Grihapati, for a firm footing. It is repetitive if both the prayajas and the patnisamyajas are offered with ghee; so he recites a verse and offers the patnisamyajas with a verse, to avoid repetition and to make a pair. The yajna opens with a pankti (a set of five) and closes with one: five prayajas are offered, then four patnisamyajas with the samishtayajus as the fifth, so they begin by the pankti and end by the pankti.
टिप्पणी:Note: 'svagā' is obscure; it is usually taken to mean bringing the yajna 'to its home', i.e. closing it auspiciously. 'yātayāt' is generally read as 'shall pay a fine of a hundred / a thousand', though the text does not say what is paid. The gods are usually taken as the speakers of the penalty clauses, but the text does not say so explicitly. The quoted 'tac chaṃyor ā vṛṇīmahe' is the Shamyuvaka formula.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction