यजुर्वेदYajurveda

2.5.7.1

दे॒वा वै नर्चि न यजु॑ष्यश्रयन्त॒ ते साम॑न्ने॒वाश्र॑यन्त॒ हिं क॑रोति॒ सामै॒वाक॒र्हिं क॑रोति॒ यत्रै॒व दे॒वा अश्र॑यन्त॒ तत॑ ए॒वैना॒न् प्र यु॑ङ्क्ते॒ हिं क॑रोति वा॒च ए॒वैष योगो॒ हिं क॑रोति प्र॒जा ए॒व तद्यज॑मानः सृजते॒ त्रिः प्र॑थ॒मामन्वा॑ह॒ त्रिरु॑त्त॒मां य॒ज्ञस्यै॒व तद्ब॒र्सं ४० न॑ह्य॒त्यप्र॑स्रंसाय॒ संत॑त॒मन्वा॑ह प्रा॒णाना॑म॒न्नाद्य॑स्य॒ संत॑त्या॒ अथो॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ राथं॑तरीं प्रथ॒मामन्वा॑ह॒ राथं॑तरो॒ वा अ॒यं लो॒क इ॒ममे॒व लो॒कम॒भि ज॑यति॒ त्रिर्वि गृ॑ह्णाति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का इ॒माने॒व लो॒कान॒भि ज॑यति॒ बार्ह॑तीमुत्त॒मामन्वा॑ह॒ बार्ह॑तो॒ वा अ॒सौ लो॒कोऽ॑मुमे॒व लो॒कम॒भि ज॑यति॒ प्र वो॒ ४१ वाजा॒ इत्यनि॑रुक्तां प्राजाप॒त्यामन्वा॑ह य॒ज्ञो वै प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञमे॒व प्र॒जाप॑ति॒मा र॑भते॒ प्र वो॒ वाजा॒ इत्यन्वा॒हान्नं॒ वै वाजोऽन्न॑मे॒वाव॑ रुन्धे॒ प्र वो॒ वाजा॒ इत्यन्वा॑ह॒ तस्मा᳚त्प्रा॒चीनं॒॒ रेतो॑ धीय॒तेऽग्न॒ आ या॑हि वी॒तय॒ इत्या॑ह॒ तस्मा᳚त्प्र॒तीची᳚ः प्र॒जा जा॑यन्ते॒ प्र वो॒ वाजा॒ ४२ इत्यन्वा॑ह॒ मासा॒ वै वाजा॑ अर्धमा॒सा अ॒भिद्य॑वो दे॒वा ह॒विष्म॑न्तो॒ गौर्घृ॒ताची॑ य॒ज्ञो दे॒वाञ्जि॑गाति॒ यज॑मानः सुम्न॒युरि॒दम॑सी॒दम॒सीत्ये॒व य॒ज्ञस्य॑ प्रि॒यं धामाव॑ रुन्धे॒ यं का॒मये॑त॒ सर्व॒मायु॑रिया॒दिति॒ प्र वो॒ वाजा॒ इति॒ तस्या॒नूच्याग्न॒ आ या॑हि वी॒तय॒ इति॒ संत॑त॒मुत्त॑रमर्ध॒र्चमा ल॑भेत ४३ प्रा॒णेनै॒वास्या॑पा॒नं दा॑धार॒ सर्व॒मायु॑रेति॒ यो वा अ॑र॒त्निं सा॑मिधे॒नीनां॒ वेदा॑र॒त्नावे॒व भ्रातृ॑व्यं कुरुतेऽर्ध॒र्चौ सं द॑धात्ये॒ष वा अ॑र॒त्निः सा॑मिधे॒नीनां॒ य ए॒वं वेदा॑र॒त्नावे॒व भ्रातृ॑व्यं कुरुत॒ ऋषेर्॑ऋर्षे॒र्वा ए॒ता निर्मि॑ता॒ यथ्सा॑मिधे॒न्य॑स्ता यदसं॑युक्ताः॒ स्युः प्र॒जया॑ प॒शुभि॒र्यज॑मानस्य॒ वि ति॑ष्ठेरन्नर्ध॒र्चौ संद॑धाति॒ सं यु॑नक्त्ये॒वैना॒स्ता अ॑स्मै॒ संयु॑क्ता॒ अव॑रुद्धाः॒ सर्वा॑मा॒शिषं॑ दुह्रे

devā vai narci na yajuṣyaśrayanta te sāmannevāśrayanta hiṃ karoti sāmaivākarhiṃ karoti yatraiva devā aśrayanta tata evainān pra yuṅkte hiṃ karoti vāca evaiṣa yogo hiṃ karoti prajā eva tadyajamānaḥ sṛjate triḥ prathamāmanvāha triruttamāṃ yajñasyaiva tadbarsaṃ 40 nahyatyaprasraṃsāya saṃtatamanvāha prāṇānāmannādyasya saṃtatyā atho rakṣasāmapahatyai rāthaṃtarīṃ prathamāmanvāha rāthaṃtaro vā ayaṃ loka imameva lokamabhi jayati trirvi gṛhṇāti traya ime lokā imāneva lokānabhi jayati bārhatīmuttamāmanvāha bārhato vā asau loko'mumeva lokamabhi jayati pra vo 41 vājā ityaniruktāṃ prājāpatyāmanvāha yajño vai prajāpatiryajñameva prajāpatimā rabhate pra vo vājā ityanvāhānnaṃ vai vājo'nnamevāva rundhe pra vo vājā ityanvāha tasmā̋tprācīnaṃ reto dhīyate'gna ā yāhi vītaya ityāha tasmā̋tpratīcī̋ḥ prajā jāyante pra vo vājā 42 ityanvāha māsā vai vājā ardhamāsā abhidyavo devā haviṣmanto gaurghṛtācī yajño devāñjigāti yajamānaḥ sumnayuridamasīdamasītyeva yajñasya priyaṃ dhāmāva rundhe yaṃ kāmayeta sarvamāyuriyāditi pra vo vājā iti tasyānūcyāgna ā yāhi vītaya iti saṃtatamuttaramardharcamā labheta 43 prāṇenaivāsyāpānaṃ dādhāra sarvamāyureti yo vā aratniṃ sāmidhenīnāṃ vedāratnāveva bhrātṛvyaṃ kurute'rdharcau saṃ dadhātyeṣa vā aratniḥ sāmidhenīnāṃ ya evaṃ vedāratnāveva bhrātṛvyaṃ kuruta ṛṣerṛrṣervā etā nirmitā yathsāmidhenyastā yadasaṃyuktāḥ syuḥ prajayā paśubhiryajamānasya vi tiṣṭherannardharcau saṃdadhāti saṃ yunaktyevaināstā asmai saṃyuktā avaruddhāḥ sarvāmāśiṣaṃ duhre

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

देवों ने ऋक् या यजुस् का नहीं, साम का आश्रय लिया। इसलिए होता 'हिं' बोलता है, जिससे साम पूरा होता है, वाणी जुतती है और यजमान प्रजा उत्पन्न करता है। पहली और अन्तिम ऋचा तीन-तीन बार पढ़कर वह यज्ञ की गाँठ (बर्स) बाँधता है ताकि यज्ञ खिसके नहीं। ऋचाएँ लगातार पढ़ने से प्राणों और अन्न की निरन्तरता बनी रहती है और राक्षस दूर होते हैं। पहली ऋचा रथन्तर (इस लोक) की और अन्तिम बृहत् (उस लोक) की है, तीन विराम तीन लोक हैं, जिन्हें वह जीत लेता है। 'प्र वो वाजाः' प्रजापति की अनिरुक्त ऋचा है: वाज अन्न है, और इसके शब्दों में मास, अर्धमास, देव, गौ, यज्ञ और यजमान दिखाए गए हैं; इस ऋचा से वीर्य आगे की ओर रखा जाता है और 'अग्न आ याहि वीतये' से सन्तान उलटी ओर से जन्मती है। जिसे पूरी आयु दिलानी हो, उसके लिए 'प्र वो वाजाः' के बाद 'अग्न आ याहि' का पहला अर्धर्च बिना रुके पढ़े; ऐसे प्राण से अपान को थाम लिया जाता है। अर्धर्चों को जोड़ना सामिधेनियों का 'अरत्नि' है, और जो इसे जानता है वह शत्रु को अपनी कोहनी तले कर लेता है। सामिधेनियाँ अलग-अलग ऋषियों की रचना हैं, जुड़ी न हों तो यजमान की प्रजा और पशुओं से अलग हो जाएँ; जुड़ी और वश में होकर वे उसकी हर कामना पूरी करती हैं।

टिप्पणी:Note: यह सामिधेनी (अग्नि को प्रज्वलित करने वाली) ऋचाओं की व्याख्या है, स्वयं पाठ नहीं। 'बर्स' का अर्थ सायण के अनुसार गाँठ (ग्रन्थि) माना जाता है। 'त्रिर्वि गृह्णाति' को सामान्यतः ऋचा के तीन विराम मानते हैं। 'अरत्नौ भ्रातृव्यं कुरुते' का ठीक भाव अस्पष्ट है; 'शत्रु को कोहनी तले दबाना' प्रचलित व्याख्या है। प्राचीन/प्रतीची (वीर्य आगे, सन्तान उलटी ओर) का अर्थ भी व्याख्याकारों का है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

The gods sought support not in the rc or the yajus but in the saman, so the hotar utters 'him': this completes the saman, yokes speech and lets the sacrificer bring forth offspring. Reciting the first and last verses three times each ties the knot (barsa) of the sacrifice so it does not slip loose. Reciting without a break keeps breath and food continuous and drives off the Rakshases. The first verse is of the rathantara (this world), the last of the brhat (yonder world), and the three pauses are the three worlds: he wins them all. 'Pra vo vajah' is Prajapati's undefined verse: vaja is food, and its words stand for the months, half-months, gods, cow, sacrifice and sacrificer. With this verse seed is set forward, and with 'agna a yahi vitaye' offspring are born facing back. For a man he wants to reach his full lifespan, he should run on into the first half of 'agna a yahi' after 'pra vo vajah' without a pause; with in-breath he thereby holds the out-breath. Joining the half-verses is the 'elbow' (aratni) of the kindling verses, and whoever knows this gets his rival under his elbow. The kindling verses come from different seers, and if left unjoined they would part from the sacrificer's offspring and cattle; joined and held, they yield him every blessing.

टिप्पणी:Note: This explains the samidheni (kindling) verses; it is not itself recited. 'Barsa' is usually taken, after Sayana, as a knot. 'Trir vi grhnati' is usually read as three pauses in the verse. The exact force of 'he makes his rival in his elbow' is unclear; 'gets him under his elbow' is the common interpretation. The forward/backward reading of seed and birth also comes from the commentators.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction