2.5.6.1
ए॒ष वै दे॑वर॒थो यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यो द॑र्शपूर्णमा॒सावि॒ष्ट्वा सोमे॑न॒ यज॑ते॒ रथ॑स्पष्ट ए॒वाव॒साने॒ वरे॑ दे॒वाना॒मव॑ स्यत्ये॒तानि॒ वा अङ्गा॒परूं॑षि संवथ्स॒रस्य॒ यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं वि॒द्वान्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॒तेऽङ्गा॒परूग्॑ष्ये॒व सं॑वथ्स॒रस्य॒ प्रति॑ दधात्ये॒ते वै सं॑वथ्स॒रस्य॒ चक्षु॑षी॒ यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं वि॒द्वान्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ ताभ्या॑मे॒व सु॑व॒र्गं लो॒कमनु॑ पश्य ३४ त्ये॒षा वै दे॒वानां॒ विक्रा᳚न्ति॒र्यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं वि॒द्वान् द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते दे॒वाना॑मे॒व विक्रा᳚न्ति॒मनु॒ वि क्र॑मत ए॒ष वै दे॑व॒यानः॒ पन्था॒ यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं वि॒द्वान् द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ य ए॒व दे॑व॒यानः॒ पन्था॒स्तं स॒मारो॑हत्ये॒तौ वै दे॒वानां॒॒ हरी॒ यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं वि॒द्वान् द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ यावे॒व दे॒वानां॒॒ हरी॒ ताभ्या॑ ३५ मे॒वैभ्यो॑ ह॒व्यं व॑हत्ये॒तद्वै दे॒वाना॑मा॒स्यं॑ यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं वि॒द्वान् द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते सा॒क्षादे॒व दे॒वाना॑मा॒स्ये॑ जुहोत्ये॒ष वै ह॑विर्धा॒नी यो द॑र्शपूर्णमास या॒जी सा॒यं प्रा॑तरग्निहो॒त्रं जु॑होति॒ यज॑ते दर्शपूर्ण मा॒सावह॑रहर् हविर्धा॒निनां॑ सु॒तो य ए॒वं वि॒द्वान् द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते हविर्धा॒न्य॑स्मीति॒ सर्व॑मे॒वास्य॑ बर्हि॒ष्यं॑ द॒त्तंभ॑वति दे॒वा वा अह॑ ३६ र्य॒ज्ञियं॒ नावि॑न्द॒न्ते द॑र्शपूर्णमा॒साव॑पुन॒न्तौ वा ए॒तौ पू॒तौ मेध्यौ॒ यद्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं वि॒द्वान् द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते पू॒तावे॒वैनौ॒ मेध्यौ॑ यजते॒ नामा॑वा॒स्या॑यां च पौर्णमा॒स्यां च॒ स्त्रिय॒मुपे॑या॒द्यदु॑पे॒यान्निरिं॑द्रियः स्या॒थ्सोम॑स्य॒ वै राज्ञो᳚ऽर्धमा॒सस्य॒ रात्र॑यः॒ पत्न॑य आस॒न्तासा॑ममावा॒स्यां᳚ च पौर्णमा॒सीं च॒ नोपै॒त् ३७ ते ए॑नम॒भि सम॑नह्येतां॒ तं यक्ष्म॑ आर्च्छ॒द्राजा॑नं॒ यक्ष्म॑ आर॒दिति॒ तद्रा॑जय॒क्ष्मस्य॒ जन्म॒ यत्पापी॑या॒नभ॑व॒त् तत्पा॑पय॒क्ष्मस्य॒ यज्जा॒याभ्या॒मवि॑न्द॒त् तज्जा॒येन्य॑स्य॒ य ए॒वमे॒तेषां॒ यक्ष्मा॑णां॒ जन्म॒ वेद॒ नैन॑मे॒ते यक्ष्मा॑ विन्दन्ति॒ स ए॒ते ए॒व न॑म॒स्यन्नुपा॑धाव॒त्ते अ॑ब्रूतां॒ वरं॑ वृणावहा आ॒वं दे॒वानां᳚ भाग॒धे अ॑सावा॒ ३८ ऽवदधि॑ दे॒वा इ॑ज्यान्ता॒ इति॒ तस्मा᳚थ् स॒दृशी॑नां॒॒ रात्री॑णाममावा॒स्या॑यां च पौर्णमा॒स्यां च॑ दे॒वा इ॑ज्यन्त ए॒ते हि दे॒वानां᳚ भाग॒धे भा॑ग॒धा अ॑स्मै मनु॒ष्या॑ भवन्ति॒ य ए॒वं वेद॑ भू॒तानि॒ क्षुध॑मघ्नन्थ्स॒द्यो म॑नु॒ष्या॑ अर्धमा॒से दे॒वा मा॒सि पि॒तरः॑ संवथ्स॒रे वन॒स्पत॑य॒स्तस्मा॒दह॑रहर्मनु॒ष्या॑ अश॑नमिच्छन्तेऽर्धमा॒से दे॒वा इ॑ज्यन्ते मा॒सि पि॒तृभ्यः॑ क्रियते संवथ्स॒रे वन॒स्पत॑यः॒ फलं॑ गृह्णन्ति॒ य ए॒वं वेद॒ हन्ति॒ क्षुधं॒ भ्रातृ॑व्यम् प॒श्य॒ति॒ ताभ्या॒मह॑रैदसाव॒
eṣa vai devaratho yaddarśapūrṇamāsau yo darśapūrṇamāsāviṣṭvā somena yajate rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānāmava syatyetāni vā aṅgāparūṃṣi saṃvathsarasya yaddarśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvāndarśapūrṇamāsau yajate'ṅgāparūgṣyeva saṃvathsarasya prati dadhātyete vai saṃvathsarasya cakṣuṣī yaddarśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvāndarśapūrṇamāsau yajate tābhyāmeva suvargaṃ lokamanu paśya 34 tyeṣā vai devānāṃ vikrā̋ntiryaddarśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate devānāmeva vikrā̋ntimanu vi kramata eṣa vai devayānaḥ panthā yaddarśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate ya eva devayānaḥ panthāstaṃ samārohatyetau vai devānāṃ harī yaddarśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate yāveva devānāṃ harī tābhyā 35 mevaibhyo havyaṃ vahatyetadvai devānāmāsyaṃ yaddarśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate sākṣādeva devānāmāsye juhotyeṣa vai havirdhānī yo darśapūrṇamāsa yājī sāyaṃ prātaragnihotraṃ juhoti yajate darśapūrṇa māsāvaharahar havirdhānināṃ suto ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate havirdhānyasmīti sarvamevāsya barhiṣyaṃ dattaṃbhavati devā vā aha 36 ryajñiyaṃ nāvindante darśapūrṇamāsāvapunantau vā etau pūtau medhyau yaddarśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate pūtāvevainau medhyau yajate nāmāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca striyamupeyādyadupeyānniriṃdriyaḥ syāthsomasya vai rājñő'rdhamāsasya rātrayaḥ patnaya āsantāsāmamāvāsyāṃ̋ ca paurṇamāsīṃ ca nopait 37 te enamabhi samanahyetāṃ taṃ yakṣma ārcchadrājānaṃ yakṣma āraditi tadrājayakṣmasya janma yatpāpīyānabhavat tatpāpayakṣmasya yajjāyābhyāmavindat tajjāyenyasya ya evameteṣāṃ yakṣmāṇāṃ janma veda nainamete yakṣmā vindanti sa ete eva namasyannupādhāvatte abrūtāṃ varaṃ vṛṇāvahā āvaṃ devānāṃ̋ bhāgadhe asāvā 38 'vadadhi devā ijyāntā iti tasmā̋th sadṛśīnāṃ rātrīṇāmamāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca devā ijyanta ete hi devānāṃ̋ bhāgadhe bhāgadhā asmai manuṣyā bhavanti ya evaṃ veda bhūtāni kṣudhamaghnanthsadyo manuṣyā ardhamāse devā māsi pitaraḥ saṃvathsare vanaspatayastasmādaharaharmanuṣyā aśanamicchante'rdhamāse devā ijyante māsi pitṛbhyaḥ kriyate saṃvathsare vanaspatayaḥ phalaṃ gṛhṇanti ya evaṃ veda hanti kṣudhaṃ bhrātṛvyam paśyati tābhyāmaharaidasāva
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
दर्शपूर्णमास देवताओं का रथ, संवत्सर के जोड़ और दो नेत्र, देवताओं का पराक्रम, देवयान मार्ग, देवताओं के दो हरि घोड़े और उनका मुख हैं; जो यह जानकर इन्हें करता है, वह संवत्सर के जोड़ जोड़ता है, स्वर्गलोक को देखता है, देवयान पर चढ़ता है और सीधे देवताओं के मुख में आहुति देता है; जो इन्हें और सुबह-शाम अग्निहोत्र करता है, वह हविर्धानी है और उसका दिया सब कुछ बर्हि पर दिए दान जैसा होता है। अमावस्या और पूर्णिमा को स्त्री के पास नहीं जाना चाहिए: राजा सोम की पत्नियाँ आधे महीने की रातें थीं, उसने अमावस्या और पूर्णिमा के पास जाना छोड़ा तो दोनों ने मिलकर उसे यक्ष्मा से पकड़वा दिया (इसी से राजयक्ष्मा, पापयक्ष्मा और जायेन्य नाम पड़े); मनाने पर इन दोनों ने यह वर माँगा कि वे देवताओं का भाग धारण करें, इसलिए इन्हीं दो रातों में देवताओं का यजन होता है। प्राणियों ने भूख को अलग-अलग अवधि पर मारा — मनुष्य प्रतिदिन, देवता आधे महीने में, पितर महीने में, वनस्पतियाँ वर्ष में; जो यह जानता है, वह भूख रूपी शत्रु को मारता है।
टिप्पणी:Note: यह बहुत लंबा ब्राह्मण-गद्य है, इसलिए अर्थ संक्षेप में दिया गया है; हर बार दोहराया गया 'य एवं विद्वान्… यजते' वाक्य जोड़कर रखा गया है। 'रथस्पष्ट' का अर्थ अस्पष्ट है; इसे 'रथ जुता/तैयार रहते' माना गया है। 'अहरहर् हविर्धानिनां सुतः' का अर्थ 'हविर्धानी के लिए मानो प्रतिदिन सोम निचोड़ा जाता है' लिया गया है। 'यक्ष्म' को सामान्यतः क्षयरोग समझा जाता है। अंत के 'पश्यति ताभ्याम् अहर्… अव…' शब्द पचास-पचास शब्दों के खंडों के आरंभिक संकेत (प्रतीक) हैं, पाठ का हिस्सा नहीं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The new- and full-moon offerings are the gods' chariot, the joints and the two eyes of the year, the gods' stride, the path to the gods, the gods' two bay horses and their mouth; whoever performs them knowing this restores the year's joints, sees the heavenly world, climbs the gods' path, and offers straight into the gods' mouth. One who performs them and the morning and evening agnihotra is a havirdhānin, and everything he gives counts as given on the barhis. A man should not approach a woman on new-moon or full-moon night: the nights of the half-month were King Soma's wives, and when he neglected these two they turned on him and consumption (yakshma) seized him, which is how rājayakshma, pāpayakshma and jāyenya got their names; when he came to them with homage, they asked as their boon to hold the gods' share, so the gods are offered to on those two nights. Beings struck down hunger at different intervals: men every day, the gods every half-month, the fathers every month, trees every year. Whoever knows this strikes down hunger, his rival.
टिप्पणी:Note: This is a long Brahmana prose passage, so the gloss condenses it; the refrain 'whoever performs them knowing this' has been folded together each time it recurs. 'Rathaspaṣṭa' is obscure and is read as 'with the chariot still yoked/ready'. 'Aharahar havirdhāninām sutaḥ' is taken to mean that for a havirdhānin, soma is pressed every day, as it were. 'Yakshma' is usually understood as consumption. The trailing words 'paśyati tābhyām ahar… ava…' are index markers (pratīkas) for the 50-word blocks, not part of the text.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction