2.5.5.1
नासो॑मयाजी॒ सं न॑ये॒दना॑गतं॒ वा ए॒तस्य॒ पयो॒ योऽसो॑मयाजी॒ यदसो॑मयाजी सं॒ नये᳚त्परिमो॒ष ए॒व सोऽनृ॑तं करो॒त्यथो॒ परै॒व सि॑च्यते सोमया॒ज्ये॑व सं न॑ये॒त्पयो॒ वै सोमः॒ पयः॑ सांना॒य्यं पय॑सै॒व पय॑ आ॒त्मन्ध॑त्ते॒ वि वा ए॒तं प्र॒जया॑ प॒शुभि॑रर्धयति व॒र्धय॑त्यस्य॒ भ्रातृ॑व्यं॒ यस्य॑ ह॒विर्निरु॑प्तं पु॒रस्ता᳚च्चं॒द्रमा॑ २८ अ॒भ्यु॑देति॑ त्रे॒धात॑ण्डु॒लान्वि भ॑जे॒द्ये म॑ध्य॒माः स्युस्तान॒ग्नये॑ दा॒त्रे पु॑रो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं कुर्या॒द्ये स्थवि॑ष्ठा॒स्तानिंद्रा॑य प्रदा॒त्रे द॒ध२ंश्च॒रुं येऽणि॑ष्ठा॒स्तान्, विष्ण॑वे शिपिवि॒ष्टाय॑ शृ॒ते च॒रुम॒ग्निरे॒वास्मै᳚ प्र॒जां प्र॑ज॒नय॑ति वृ॒द्धामिंद्रः॒ प्र य॑च्छति य॒ज्ञो वै विष्णुः॑ प॒शवः॒ शिपि॑र्य॒ज्ञ ए॒व प॒शुषु॒ प्रति॑तिष्ठति॒ न द्वे २९ य॑जेत॒ यत्पूर्व॑या संप्र॒ति यजे॒तोत्त॑रया छं॒बट्कु॑र्या॒द्यदुत्त॑रया संप्र॒ति यजे॑त॒ पूर्व॑या छं॒बट्कु॑र्या॒न्नेष्टि॒र्भवति॒ न य॒ज्ञस्तदनु॑ ह्रीत मु॒ख्य॑पग॒ल्भो जा॑यत॒ एका॑मे॒व य॑जेत प्रग॒ल्भो᳚ऽस्य जाय॒तेऽना॑दृत्य॒ तद्द्वे ए॒व य॑जेत यज्ञमु॒खमे॒व पूर्व॑या॒लभ॑ते॒ यज॑त॒ उत्त॑रया दे॒वता॑ ए॒व पूर्व॑यावरु॒न्ध इं॑द्रि॒यमुत्त॑रया देवलो॒कमे॒व ३० पूर्व॑याभि॒जय॑ति मनुष्यलो॒कमुत्त॑रया॒ भूय॑सो यज्ञक्र॒तूनुपै᳚त्ये॒षा वै सु॒मना॒ नामेष्टि॒र्यम॒द्येजा॒नं प॒श्चाच्चं॒द्रमा॑ अ॒भ्यु॑देत्य॒स्मिन्ने॒वास्मै॑ लो॒केऽर्धु॑कं भवति दाक्षायणय॒ज्ञेन॑ सुव॒र्गका॑मो यजेत पू॒र्णमा॑से॒ सं न॑येन् मैत्रा वरु॒ण्यामिक्ष॑यामावा॒स्या॑यां यजेत पू॒र्णमा॑से॒ वै दे॒वानां॑ सु॒तस्तेषा॑मे॒तम॑र्धमा॒सं प्रसु॑त॒स्तेषां᳚ मैत्रावरु॒णी व॒शामा॑वा॒स्या॑यामनूब॒न्ध्या॑ यत् ३१ पू᳚र्वे॒द्युर्यज॑ते॒ वेदि॑मे॒व तत्क॑रोति॒ यद्व॒थ्सान॑पा क॒रोति॑ सदोहविर्धा॒ने ए॒व सं मि॑नोति॒ यद्यज॑ते दे॒वैरे॒व सु॒त्यां संपा॑दयति॒ स ए॒तम॑र्धमा॒सं स॑ध॒मादं॑ दे॒वैः सोमं॑ पिबति॒ यन्मै᳚त्रा वरु॒ण्यामिक्ष॑यामा वा॒स्या॑यां॒ यज॑ते॒ यैवासौ दे॒वानां᳚ व॒शानू॑ब॒न्ध्या॑ सो ए॒वैषैतस्य॑ सा॒क्षाद्वा ए॒ष दे॒वान॒भ्यारो॑हति॒ य ए॑षां य॒ज्ञ ३२ म॑भ्या॒रोह॑ति॒ यथा॒ खलु॒ वै श्रेया॑न॒भ्यारू॑ढः का॒मय॑ते॒ तथा॑ करोति॒ यद्य॑व॒विध्य॑ति॒ पापी॑यान्भवति॒ यदि॒ नाव॒विध्य॑ति स॒दृङ्व्या॒वृत्का॑म ए॒तेन॑ य॒ज्ञेन॑ यजेत क्षु॒रप॑वि॒र्ह्ये॑ष य॒ज्ञस्ता॒जक् पुण्यो॑ वा॒ भव॑ति॒ प्र वा॑ मीयते॒ तस्यै॒तद्व्र॒तं नानृ॑तं वदे॒न्न मां॒॒सम॑श्नीया॒न्न स्त्रिय॒मुपे॑या॒न्नास्य॒ पल्पू॑लनेन॒ वासः॑ पल्पूलयेयुरे॒तद्धि दे॒वाः सर्वं॒ न कु॒र्वन्ति॑ चं॒द्रमा॒ द्वे
nāsomayājī saṃ nayedanāgataṃ vā etasya payo yo'somayājī yadasomayājī saṃ naye̋tparimoṣa eva so'nṛtaṃ karotyatho paraiva sicyate somayājyeva saṃ nayetpayo vai somaḥ payaḥ sāṃnāyyaṃ payasaiva paya ātmandhatte vi vā etaṃ prajayā paśubhirardhayati vardhayatyasya bhrātṛvyaṃ yasya havirniruptaṃ purastā̋ccaṃdramā 28 abhyudeti tredhātaṇḍulānvi bhajedye madhyamāḥ syustānagnaye dātre puroḍāśamaṣṭākapālaṃ kuryādye sthaviṣṭhāstāniṃdrāya pradātre dadha2ṃścaruṃ ye'ṇiṣṭhāstān, viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carumagnirevāsmai̋ prajāṃ prajanayati vṛddhāmiṃdraḥ pra yacchati yajño vai viṣṇuḥ paśavaḥ śipiryajña eva paśuṣu pratitiṣṭhati na dve 29 yajeta yatpūrvayā saṃprati yajetottarayā chaṃbaṭkuryādyaduttarayā saṃprati yajeta pūrvayā chaṃbaṭkuryānneṣṭirbhavati na yajñastadanu hrīta mukhyapagalbho jāyata ekāmeva yajeta pragalbhő'sya jāyate'nādṛtya taddve eva yajeta yajñamukhameva pūrvayālabhate yajata uttarayā devatā eva pūrvayāvarundha iṃdriyamuttarayā devalokameva 30 pūrvayābhijayati manuṣyalokamuttarayā bhūyaso yajñakratūnupai̋tyeṣā vai sumanā nāmeṣṭiryamadyejānaṃ paścāccaṃdramā abhyudetyasminnevāsmai loke'rdhukaṃ bhavati dākṣāyaṇayajñena suvargakāmo yajeta pūrṇamāse saṃ nayen maitrā varuṇyāmikṣayāmāvāsyāyāṃ yajeta pūrṇamāse vai devānāṃ sutasteṣāmetamardhamāsaṃ prasutasteṣāṃ̋ maitrāvaruṇī vaśāmāvāsyāyāmanūbandhyā yat 31 pū̋rvedyuryajate vedimeva tatkaroti yadvathsānapā karoti sadohavirdhāne eva saṃ minoti yadyajate devaireva sutyāṃ saṃpādayati sa etamardhamāsaṃ sadhamādaṃ devaiḥ somaṃ pibati yanmai̋trā varuṇyāmikṣayāmā vāsyāyāṃ yajate yaivāsau devānāṃ̋ vaśānūbandhyā so evaiṣaitasya sākṣādvā eṣa devānabhyārohati ya eṣāṃ yajña 32 mabhyārohati yathā khalu vai śreyānabhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti yadyavavidhyati pāpīyānbhavati yadi nāvavidhyati sadṛṅvyāvṛtkāma etena yajñena yajeta kṣurapavirhyeṣa yajñastājak puṇyo vā bhavati pra vā mīyate tasyaitadvrataṃ nānṛtaṃ vadenna māṃsamaśnīyānna striyamupeyānnāsya palpūlanena vāsaḥ palpūlayeyuretaddhi devāḥ sarvaṃ na kurvanti caṃdramā dve
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
जिसने सोमयाग नहीं किया, वह सांनाय्य (दूध-दही की हवि) न चढ़ाए, क्योंकि दूध अभी उसे प्राप्त नहीं हुआ; ऐसा करना चोरी और असत्य है। सोमयाजी ही चढ़ाए, क्योंकि सोम दूध है और सांनाय्य भी दूध है। जिसकी हवि निकाल लेने के बाद चन्द्रमा पूर्व में उदित दिखे, वह चावल के दानों को तीन भागों में बाँटे: मध्यम दानों से 'दाता' अग्नि के लिए आठ कपालों का पुरोडाश, सबसे मोटे दानों से 'प्रदाता' इन्द्र के लिए दही में चरु, और सबसे बारीक दानों से शिपिविष्ट विष्णु के लिए पके दूध में चरु। अग्नि संतान उत्पन्न करता है, इन्द्र उसे बढ़ाकर देता है; विष्णु यज्ञ है और 'शिपि' पशु हैं। दो इष्टियाँ करने के पक्ष-विपक्ष के बाद निर्णय है कि दोनों करे: पहली से वह देवताओं और देवलोक को पाता है, दूसरी से इन्द्रिय-बल और मनुष्यलोक को। जिसके यज्ञ करने के बाद चन्द्रमा पश्चिम में उदित हो, उसके लिए यह 'सुमना' नाम की इष्टि इसी लोक में समृद्धि देती है। स्वर्ग चाहने वाला दाक्षायण यज्ञ करे: पूर्णिमा को सांनाय्य और अमावस्या को मित्र-वरुण के लिए आमिक्षा। पूर्णिमा को देवों का सोम निचोड़ा जाता है और यह आमिक्षा उनकी अनूबन्ध्या गौ के समान है, इसलिए वह आधे मास तक देवों के साथ सोम पीता है। यह यज्ञ उस्तरे की धार जैसा है: इसे करने वाला या तो तुरंत पुण्यवान होता है या नष्ट हो जाता है। इसका व्रत है कि वह असत्य न बोले, मांस न खाए, स्त्री के पास न जाए और उसके वस्त्र खार से न धोए जाएँ, क्योंकि देवता इनमें से कुछ नहीं करते।
टिप्पणी:Note: यह पूरा अंश ब्राह्मण (व्याख्या) है, इसलिए इसे अत्यधिक संक्षेप में दिया गया है। 'न द्वे यजेत... छंबट्कुर्यात्... ह्रीत मुखी अपगल्भः' वाला भाग कठिन है। 'छंबट्' का सामान्य अर्थ 'निष्फल करना' लिया जाता है। 'मुखी' को घर का मुखिया या प्रमुख संतान माना जाता है, जो लज्जित और अप्रगल्भ होता है। यहाँ 'दो' से कौन-सी दो इष्टियाँ अभिप्रेत हैं, यह स्पष्ट नहीं है; प्रायः इन्हें नियमित दर्श-इष्टि और ऊपर बताई प्रायश्चित्त-इष्टि माना जाता है। 'यद्यवविध्यति' का कर्ता प्रायः 'श्रेष्ठ' (देव) माना जाता है: यदि वह गिरा दे तो यजमान हीन होता है, न गिराए तो बराबर रहता है। यह वाक्य सारांश में छोड़ दिया गया है। अन्त का 'चंद्रमा द्वे' अनुवाक-सूची का अंश है, मूल पाठ नहीं।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
A man who has not performed the soma sacrifice should not offer the sāṃnāyya (milk and curds), because the milk has not yet come to him. If he does, it is theft and he speaks untruth; only a soma-sacrificer should offer it, since soma is milk and the sāṃnāyya is milk. If the moon is seen rising in the east after his oblation has been set out, he should divide the rice grains into three. The middle-sized grains go into a cake on eight potsherds for Agni the Giver, the largest into a pot of rice cooked in curds for Indra the Bestower, and the smallest into a pot of rice cooked in milk for Vishnu Shipivishta. Agni brings forth offspring for him and Indra grants them grown; Vishnu is the sacrifice and the cattle are 'shipi', so he stands firm in cattle. After weighing whether to offer two iṣṭis, the text decides that he should offer both: by the first he wins the gods and the world of the gods, by the second strength and the world of men. When the moon rises in the west after he has sacrificed that day, this iṣṭi, called Sumanas, brings him prosperity in this world. One who wants heaven should perform the Dākṣāyaṇa sacrifice, offering sāṃnāyya at full moon and curds to Mitra and Varuna at new moon. At full moon the gods' soma is pressed, and this offering stands in for their closing cow, so for half a month he drinks soma in company with the gods. This sacrifice is razor-edged: at once he either gains merit or perishes. His vow is that he must not speak untruth, eat meat or go to a woman, and his clothes must not be washed with lye, because the gods do none of these things.
टिप्पणी:Note: The whole passage is brāhmaṇa (explanation), so it is given here in heavily condensed form. The section 'na dve yajeta... chambaṭ kuryāt... hrīta mukhy apagalbhaḥ' is difficult. 'Chambaṭ' is usually taken to mean 'make fruitless', and 'mukhī' as the head of the house or chief offspring, who is born bashful and timid. Which two iṣṭis are meant is not clear; they are usually taken as the regular new-moon offering and the corrective iṣṭi described above. In 'yady avavidhyati', the subject is usually taken to be the superior (the gods): if they strike him down he becomes worse off, and if not he stays their equal. This sentence is left out of the summary. The closing 'caṃdramā dve' belongs to the anuvāka index, not to the text.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction