2.5.4.1
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वै द॑र्शपूर्णमा॒सौ य॑जेत॒ य ए॑नौ॒ सेंद्रौ॒ यजे॒तेति॑ वैमृ॒धः पू॒र्णमा॑सेऽनु निर्वा॒प्यो॑ भवति॒ तेन॑ पू॒र्णमा॑सः॒ सेंद्र॑ ऐं॒द्रं दध्य॑मावा॒स्या॑यां॒ तेना॑मावा॒स्या॑ सेंद्रा॒ य ए॒वं वि॒द्वान्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ सेंद्रा॑वे॒वैनौ॑ यजते॒ श्वःश्वो᳚ऽस्मा ईजा॒नाय॒ वसी॑यो भवति दे॒वा वै यद्य॒ज्ञेऽकु॑र्वत॒ तदसु॑रा अकुर्वत॒ ते दे॒वा ए॒ता २३ मिष्टि॑मपश्यन्नाग्नावैष्ण॒वमेका॑दशकपालं॒॒ सर॑स्वत्यै च॒रुं सर॑स्वते च॒रुं तां पौ᳚र्णमा॒सं स॒ग्ग्॒स्थाप्यानु॒ निर॑वप॒न्ततो॑ दे॒वा अभ॑व॒न् परासु॑रा॒ यो भ्रातृ॑व्यवा॒न्थ्स्याथ्स पौ᳚र्णमा॒सं स॒ग्ग्॒स्थाप्यै॒तामिष्टि॒मनु॒ निर्व॑पेत् पौर्णमा॒सेनै॒व वज्रं॒ भ्रातृ॑व्याय प्र॒हृत्या᳚ग्नावैष्ण॒वेन॑ दे॒वता᳚श्च य॒ज्ञं च॒ भ्रातृ॑व्यस्य वृङ्क्ते मिथु॒नान् प॒शून्थ्सा॑रस्व॒ताभ्यां॒ याव॑दे॒वास्यास्ति॒ तथ् २४ सर्वं॑ वृङ्क्ते पौर्णमा॒सीमे॒व य॑जेत॒ भ्रातृ॑व्यवा॒न्नामा॑वा॒स्यां॑ ह॒त्वा भ्रातृ॑व्यं॒ नाप्या॑ययति साकं प्रस्था॒यीये॑न यजेत प॒शुका॑मो॒ यस्मै॒ वा अल्पे॑ना॒हर॑न्ति॒ नात्मना॒ तृप्य॑ति॒ नान्यस्मै॑ ददाति॒ यस्मै॑ मह॒ता तृप्य॑त्या॒त्मना॒ ददा᳚त्य॒न्यस्मै॑ मह॒ता पू॒र्णं हो॑त॒व्यं॑ तृप्त ए॒वैन॒मिंद्रः॑ प्र॒जया॑ प॒शुभि॑स्तर्पयति दारुपा॒त्रेण॑ जुहोति॒ न हि मृ॒न्मय॒माहु॑तिमान॒श औदुं॑बरं २५ भव॒त्यूर्ग्वा उ॑दुं॒बर॒ ऊर्क्प॒शव॑ ऊ॒र्जैवास्मा॒ ऊर्जं॑ प॒शूनव॑ रुन्धे॒ नाग॑तश्रीर्महें॒द्रं य॑जेत॒ त्रयो॒ वै ग॒तश्रि॑यः शुश्रु॒वान्ग्रा॑म॒णी रा॑ज॒न्य॑स्तेषां᳚ महें॒द्रो दे॒वता॒ यो वै स्वां दे॒वता॑मति॒यज॑ते॒ प्र स्वायै॑ दे॒वता॑यै च्यवते॒ न परां॒ प्राप्नो॑ति॒ पापी॑यान्भवति संवथ्स॒रमिंद्रं॑ यजेत संवथ्स॒रं हि व्र॒तं नाति॒ स्वै २६ वैनं॑ दे॒वते॒ज्यमा॑ना॒ भूत्या॑ इन्धे॒ वसी॑यान्भवति संवथ्स॒रस्य॑ प॒रस्ता॑द॒ग्नये᳚ व्र॒तप॑तये पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पेथ्संवथ्स॒रमे॒वैनं॑ वृ॒त्रं ज॑घ्नि॒वां स॑म॒ग्निर्व्र॒तप॑तिर्व्र॒तमा लं॑भयति॒ ततोऽधि॒ कामं॑ यजेत
brahmavādino vadanti sa tvai darśapūrṇamāsau yajeta ya enau seṃdrau yajeteti vaimṛdhaḥ pūrṇamāse'nu nirvāpyo bhavati tena pūrṇamāsaḥ seṃdra aiṃdraṃ dadhyamāvāsyāyāṃ tenāmāvāsyā seṃdrā ya evaṃ vidvāndarśapūrṇamāsau yajate seṃdrāvevainau yajate śvaḥśvő'smā ījānāya vasīyo bhavati devā vai yadyajñe'kurvata tadasurā akurvata te devā etā 23 miṣṭimapaśyannāgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ sarasvatyai caruṃ sarasvate caruṃ tāṃ paűrṇamāsaṃ saggsthāpyānu niravapantato devā abhavan parāsurā yo bhrātṛvyavānthsyāthsa paűrṇamāsaṃ saggsthāpyaitāmiṣṭimanu nirvapet paurṇamāsenaiva vajraṃ bhrātṛvyāya prahṛtyā̋gnāvaiṣṇavena devatā̋śca yajñaṃ ca bhrātṛvyasya vṛṅkte mithunān paśūnthsārasvatābhyāṃ yāvadevāsyāsti tath 24 sarvaṃ vṛṅkte paurṇamāsīmeva yajeta bhrātṛvyavānnāmāvāsyāṃ hatvā bhrātṛvyaṃ nāpyāyayati sākaṃ prasthāyīyena yajeta paśukāmo yasmai vā alpenāharanti nātmanā tṛpyati nānyasmai dadāti yasmai mahatā tṛpyatyātmanā dadā̋tyanyasmai mahatā pūrṇaṃ hotavyaṃ tṛpta evainamiṃdraḥ prajayā paśubhistarpayati dārupātreṇa juhoti na hi mṛnmayamāhutimānaśa auduṃbaraṃ 25 bhavatyūrgvā uduṃbara ūrkpaśava ūrjaivāsmā ūrjaṃ paśūnava rundhe nāgataśrīrmaheṃdraṃ yajeta trayo vai gataśriyaḥ śuśruvāngrāmaṇī rājanyasteṣāṃ̋ maheṃdro devatā yo vai svāṃ devatāmatiyajate pra svāyai devatāyai cyavate na parāṃ prāpnoti pāpīyānbhavati saṃvathsaramiṃdraṃ yajeta saṃvathsaraṃ hi vrataṃ nāti svai 26 vainaṃ devatejyamānā bhūtyā indhe vasīyānbhavati saṃvathsarasya parastādagnaye̋ vratapataye puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapethsaṃvathsaramevainaṃ vṛtraṃ jaghnivāṃ samagnirvratapatirvratamā laṃbhayati tato'dhi kāmaṃ yajeta
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
ब्रह्मवादी कहते हैं कि दर्शपूर्णमास वही ठीक से करता है जो उन्हें इन्द्र के साथ करता है: पूर्णमास के बाद इन्द्र विमृध् को आहुति दी जाती है और अमावस्या को इन्द्र को दही, इससे दोनों इन्द्र-सहित हो जाते हैं, और ऐसा जानकर यज्ञ करने वाले का दिन-प्रतिदिन भला होता है। देवों ने असुरों पर विजय के लिए पूर्णमास के बाद अग्नि-विष्णु को ग्यारह कपालों का पुरोडाश तथा सरस्वती और सरस्वान् को चरु देने वाली इष्टि देखी; जिसका प्रतिद्वन्द्वी हो वह भी यही करे और पूर्णमास से उस पर वज्र चलाकर उसके देवता, यज्ञ और जोड़े वाले पशु, सब कुछ छीन ले; ऐसा व्यक्ति केवल पूर्णमास करे, अमावस्या नहीं, ताकि मारे गए शत्रु को फिर बढ़ने न दे। पशु चाहने वाला साकंप्रस्थायीय से यज्ञ करे और प्रचुर मात्रा में भरकर आहुति दे, क्योंकि जिसे थोड़ा मिलता है वह न स्वयं तृप्त होता है न दूसरे को देता है, और तृप्त इन्द्र उसे प्रजा और पशुओं से तृप्त करता है; आहुति लकड़ी के पात्र से दी जाती है, क्योंकि मिट्टी का पात्र आहुति तक नहीं पहुँचता, और वह उदुम्बर का हो, क्योंकि उदुम्बर ऊर्ज् (पोषण-शक्ति) है और पशु भी ऊर्ज् हैं। जिसने श्री नहीं पाई वह महेन्द्र का यज्ञ न करे; श्री पाए हुए तीन हैं—विद्वान्, ग्रामणी और राजन्य—इनका देवता महेन्द्र है; जो अपने देवता से आगे बढ़कर यज्ञ करता है वह अपने देवता से गिरता है, दूसरे को पाता नहीं और बुरी दशा में पड़ता है। इसलिए वह एक वर्ष इन्द्र का यज्ञ करे, क्योंकि व्रत एक वर्ष से आगे नहीं जाता, और अपना देवता पूजा जाकर उसे समृद्धि के लिए प्रज्वलित करता है; वर्ष के अन्त में अग्नि व्रतपति को आठ कपालों का पुरोडाश दे, तब अग्नि व्रतपति उस वर्ष-भर वृत्र को मार चुके व्यक्ति को व्रत ग्रहण कराता है, और उसके बाद वह इच्छानुसार (महेन्द्र का) यज्ञ करे।
टिप्पणी:Note: यह लम्बा ब्राह्मण-अंश है, इसलिए अर्थ को संक्षेप में दिया गया है। 'विमृध्' (शत्रुओं को हटाने वाला) इन्द्र का विशेषण है। 'साकंप्रस्थायीय' एक विशेष दर्शयाग का नाम है, जिसमें दूध-दही की आहुतियाँ एक साथ आगे ले जाई जाती हैं; इसके ब्योरे पर व्याख्याएँ अलग-अलग हैं। अन्तिम वाक्य ('संवत्सरमेवैनं वृत्रं जघ्निवांसम्... व्रतमा लम्भयति') कठिन है; अधिक मान्य अर्थ यह है कि वर्ष-भर के इन्द्र-याग से यजमान मानो वृत्रहन्ता बन जाता है और तब महेन्द्र-व्रत का अधिकारी होता है। 'नाति' के बाद का अंश भी संक्षिप्त है—'व्रत वर्ष से आगे नहीं जाता' सामान्य अर्थ है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The theologians say that only he truly performs the new- and full-moon sacrifices who performs them together with Indra: an offering to Indra Vimṛdh is made after the full moon and curds to Indra at the new moon, so both include Indra, and for the one who sacrifices knowing this, things get better day after day. The gods saw this iṣṭi for defeating the Asuras — after completing the full-moon rite, a cake on eleven potsherds to Agni and Vishnu and a caru each to Sarasvatī and Sarasvant; a man with a rival should do the same, hurling the vajra at him through the full-moon rite and taking away his gods, his sacrifice, his paired cattle — everything he has; such a man should perform only the full-moon rite, not the new-moon one, so that he does not make the rival he has struck swell again. One who wants cattle should sacrifice with the sākaṃprasthāyīya, offering it full and abundant, since a man brought little is neither satisfied himself nor gives to others, while Indra, satisfied, satisfies him with offspring and cattle; he offers with a wooden vessel, for an earthen one does not reach the oblation, and it is of udumbara wood, because udumbara is nourishing strength (ūrj) and cattle are ūrj. One who has not attained prosperity should not sacrifice to Mahendra; three have attained it — the learned man, the village headman and the rājanya — and their deity is Mahendra; whoever sacrifices beyond his own deity falls from his own deity, does not reach the other, and becomes worse off. So he should sacrifice to Indra for a year, since the vow does not go beyond a year, and his own deity, being worshipped, kindles him to prosperity; at the end of the year he should offer a cake on eight potsherds to Agni Vratapati, and Agni, lord of vows, makes him who has for a year slain Vṛtra take hold of the vow; after that he may sacrifice (to Mahendra) at will.
टिप्पणी:Note: This is a long Brāhmaṇa passage, so the gloss condenses it. 'Vimṛdh' (repeller of foes) is an epithet of Indra. 'Sākaṃprasthāyīya' is a particular form of the new-moon rite in which the milk and curd offerings are carried forward together; accounts of its details differ. The closing clause ('saṃvatsaram evainaṃ vṛtraṃ jaghnivāṃsam … vratam ā lambhayati') is difficult; the usual reading is that a year of Indra offerings makes the sacrificer a Vṛtra-slayer, as it were, and so qualifies him for the Mahendra vow. The phrase after 'nāti' is also elliptical; 'the vow does not go beyond a year' is the usual reading.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction