2.5.3.1

त्वष्टा॑ ह॒तपु॑त्रो॒ वींद्रं॒॒ सोम॒माह॑र॒त् तस्मि॒न्निंद्र॑ उपह॒वमै᳚च्छत॒ तं नोपा᳚ह्वयत पु॒त्रं मेऽ॑वधी॒रिति॒ स य॑ज्ञवेश॒सं कृ॒त्वा प्रा॒सहा॒ सोम॑मपिब॒त् तस्य॒ यद॒त्यशि॑ष्यत॒ तत् त्वष्टा॑हव॒नीय॒मुप॒ प्राव॑र्तय॒थ् स्वाहेंद्र॑शत्रुर्वर्ध॒स्वेति॒ यदव॑र्तय॒त् तद्वृ॒त्रस्य॑ वृत्र॒त्वं यदब्र॑वी॒थ् स्वाहेंद्र॑शत्रुर्वर्ध॒स्वेति॒ तस्मा॑द॒स्ये ९ न्द्रः॒ शत्रु॑रभव॒थ्स सं॒भव॑न्न॒ग्नीषोमा॑व॒भि सम॑भव॒थ्स इ॑षुमा॒त्रमि॑षुमात्रं॒ विष्व॑ङ्ङवर्धत॒ स इ॒मा३ं ल्लो॒कान॑वृणो॒द्यदि॒मा३ंल्लो॒कानवृ॑णो॒त् तद् वृ॒त्रस्य॑ वृत्र॒त्वं तस्मा॒दिंद्रोऽ॑बिभे॒थ्स प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धाव॒च्छत्रु॑र्मेऽज॒नीति॒ तस्मै॒ वज्रं॑ सि॒क्त्वा प्राय॑च्छदे॒तेन॑ ज॒हीति॒ तेना॒भ्या॑यत॒ ताव॑ब्रूताम॒ग्नीषोमौ॒ मा १० प्र हा॑रा॒वम॒न्तः स्व॒ इति॒ मम॒ वै यु॒व२ं स्थ॒ इत्य॑ब्रवी॒न्माम॒भ्येत॒मिति॒ तौ भा॑ग॒धेय॑मैच्छेतां॒ ताभ्या॑मे॒तम॑ग्नी षो॒मीय॒मेका॑ दशकपालं पू॒र्णमा॑से॒ प्राय॑च्छ॒त् ताव॑ब्रूताम॒भि संद॑ष्टौ॒ वै स्वो॒ न श॑क्नुव॒ ऐतु॒मिति॒ स इंद्र॑ आ॒त्मनः॑ शीतरू॒राव॑जनय॒त् तच्छी॑तरू॒रयो॒र्जन्म॒ य ए॒वं शी॑तरू॒रयो॒र्जन्म॒ वेद॒ ११ नैनं॑ शीतरू॒रौ ह॑त॒स्ताभ्या॑मेनम॒भ्य॑ नय॒त् तस्मा᳚ज्जञ्ज॒भ्यमा॑नाद॒ग्नीषोमौ॒ निर॑क्रामतां प्राणापा॒नौ वा ए॑नं॒ तद॑जहितां प्रा॒णो वै दक्षोऽ॑पा॒नः क्रतु॒स्तस्मा᳚ज्जञ्ज॒भ्यमा॑नो ब्रूया॒न्मयि॑ दक्षक्र॒तू इति॑ प्राणापा॒नावे॒वात्मन्ध॑त्ते॒ सर्व॒मायु॑रेति॒ स दे॒वता॑ वृ॒त्रान्नि॒र्हूय॒ वार्त्र॑घ्नं ह॒विः पू॒र्णमा॑से॒ निर॑वप॒द्घ्नन्ति॒ वा ए॑नं पू॒र्णमा॑स॒ आ १२ ऽमा॑वा॒स्या॑यां प्याययन्ति॒ तस्मा॒द्वार्त्र॑घ्नी पू॒र्णमा॒सेऽनू᳚च्येते॒ वृध॑न्वती अमावा॒स्या॑यां॒ तथ्स॒ग्ग्॒ स्थाप्य॒ वार्त्र॑घ्नं ह॒विर्वज्र॑मा॒दाय॒ पुन॑र॒भ्या॑यत॒ ते अ॑ब्रूतां॒ द्यावा॑पृथि॒वी मा प्र हा॑रा॒वयो॒र्वै श्रि॒त इति॒ ते अ॑ब्रूतां॒ वरं॑ वृणावहै॒ नक्ष॑त्र विहिता॒हमसा॒नीत्य॒साव॑ब्रवीच्चि॒त्र वि॑हिता॒हमिती॒यं तस्मा॒न्नक्ष॑त्र विहिता॒सौ चि॒त्रवि॑हितेऽ॒यं य ए॒वं द्यावा॑पृथि॒व्यो १३ र्वरं॒ वेदैनं॒ वरो॑ गच्छति॒ स आ॒भ्यामे॒व प्रसू॑त॒ इंद्रो॑ वृ॒त्रम॑ह॒न्ते दे॒वा वृ॒त्रं ह॒त्वाग्नीषोमा॑वब्रुवन्, ह॒व्यं नो॑ वहत॒मिति॒ ताव॑ब्रूता॒मप॑तेजसौ॒ वै त्यौ वृ॒त्रे वै त्ययो॒स्तेज॒ इति॒ ते᳚ऽब्रुव॒न्क इ॒दमच्छै॒तीति॒ गौरित्य॑ब्रुव॒न्गौर्वाव सर्व॑स्य मि॒त्रमिति॒ साब्र॑वी॒द् १४ वरं॑ वृणै॒ मय्ये॒व स॒तोऽभये॑न भुनजाध्वा॒ इति॒ तद्गौराह॑र॒त् तस्मा॒द्गवि॑ स॒तोऽभये॑न भुञ्जत ए॒तद्वा अ॒ग्नेस्तेजो॒ यद्घृ॒तमे॒तथ्सोम॑स्य॒ यत्पयो॒ य ए॒वम॒ग्नीषोम॑यो॒स्तेजो॒ वेद॑ तेज॒स्व्ये॑व भ॑वति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति किंदेव॒त्यं॑ पौर्णमा॒समिति॑ प्राजाप॒त्यमिति॑ ब्रूया॒त्तेनेंद्रं॑ ज्ये॒ष्ठं पु॒त्रं नि॒रवा॑सायय॒दिति॒ तस्मा᳚ज्ज्ये॒ष्ठं पु॒त्रं धने॑न नि॒रव॑साययन्ति ॥ २। ५। २॥ अ॒स्य॒ मा वेदा द्यावा॑पृथि॒व्योर॑ब्रवी॒दिति॒ तस्मा᳚च्च॒त्वारि॑ च ॥ २। ५। २॥ १५ इंद्रं॑ वृ॒त्रं ज॑घ्नि॒वांसं॒ मृधोऽ॒भि प्रावे॑पन्त॒ स ए॒तं वै॑मृ॒धं पू॒र्णमा॑सेऽनु निर्वा॒प्य॑मपश्य॒त् तं निर॑वप॒त् तेन॒ वै स मृधोऽपा॑हत॒ यद्वै॑मृ॒धः पू॒र्णमा॑सेऽनु निर्वा॒प्यो॑ भव॑ति॒ मृध॑ ए॒व तेन॒ यज॑मा॒नोऽप॑ हत॒ इंद्रो॑ वृ॒त्रं ह॒त्वा दे॒वता॑भिश्चेंद्रि॒येण॑ च॒ व्या᳚र्ध्यत॒ स ए॒तमा᳚ग्ने॒यम॒ष्टा क॑पालममावा॒स्या॑यामपश्यदैं॒द्रं दधि॒ १६ तं निर॑वप॒त्तेन॒ वै स दे॒वता᳚श्चेंद्रि॒यं चावा॑रुन्ध॒ यदा᳚ग्ने॒यो᳚ऽष्टाक॑पालोऽमावा॒स्या॑यां॒ भव॑त्यैं॒द्रं दधि॑ दे॒वता᳚श्चै॒व तेनें᳚द्रि॒यं च॒ यज॑मा॒नोऽव॑ रुन्ध॒ इंद्र॑स्य वृ॒त्रं ज॒घ्नुष॑ इंद्रि॒यं वी॒र्यं॑ पृथि॒वीमनु॒ व्या᳚र्च्छ॒त्तदोष॑धयो वी॒रुधोऽ॑भव॒न्थ्स प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धावद्वृ॒त्रं मे॑ ज॒घ्नुष॑ इंद्रि॒यं वी॒र्यं॑ १७ पृथि॒वीमनु॒ व्या॑र॒त्तदोष॑धयो वी॒रुधोऽ॑भूव॒न्निति॒ स प्र॒जाप॑तिः प॒शून॑ब्रवीदे॒तद॑स्मै॒ सं न॑य॒तेति॒ तत्प॒शव॒ ओष॑धी॒भ्योऽध्या॒त्मन्थ्सम॑नय॒न् तत्प्रत्य॑दुह॒न्॒, यथ्स॒मन॑य॒न् तथ्सां᳚ना॒य्यस्य॑ सांनाय्य॒त्वं यत्प्र॒त्यदु॑ह॒न् तत्प्र॑ति॒धुषः॑ प्रतिधु॒क्त्वं सम॑नैषुः॒ प्रत्य॑धुक्ष॒न्न तु मयि॑ श्रयत॒ इत्य॑ब्रवीदे॒तद॑स्मै १८ शृ॒तं कु॑रु॒तेत्य॑ब्रवी॒त्तद॑स्मै शृ॒तम॑कुर्वन्निंद्रि॒यं वावास्मि॑न्वी॒र्यं॑ तद॑श्रय॒न्तच्छृ॒तस्य॑ शृत॒त्वं सम॑नैषुः॒ प्रत्य॑धुक्षञ्छृ॒तम॑क्र॒न्न तु मा॑ धिनो॒तीत्य॑ब्रवीदे॒तद॑स्मै॒ दधि॑ कुरु॒तेत्य॑ब्रवी॒त्तद॑स्मै॒ दध्य॑कुर्व॒न्तदे॑नमधिनो॒त्तद्द॒ध्नो द॑धि॒त्वं ब्र॑ह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति द॒ध्नः पूर्व॑स्याव॒देयं॒ १९ दधि॒ हि पूर्वं॑ क्रि॒यत॒ इत्यना॑दृत्य॒ तच्छृ॒तस्यै॒व पूर्व॒स्याव॑द्येदिंद्रि॒यमे॒वास्मि॑न् वी॒र्यं॑ श्रि॒त्वा द॒ध्नोपरि॑ष्टाद्धिनोति यथापू॒र्वमुपै॑ति॒ यत्पू॒तीकै᳚र्वा पर्णव॒ल्कैर्वा॑त॒ञ्च्याथ्सौ॒म्यं तद्यत्क्व॑लै राक्ष॒सं तद्यत्त॑ण्डु॒लैर्वै᳚श्वदे॒वं तद्यदा॒तञ्च॑नेन मानु॒षं तद्यद्द॒ध्ना तथ्सेंद्रं॑ द॒ध्नात॑नक्ति २० सेंद्र॒त्वाया᳚ग्निहोत्रोच्छेष॒णम॒भ्यात॑नक्ति य॒ज्ञस्य॒ संत॑त्या॒ इंद्रो॑ वृ॒त्रं ह॒त्वा परां᳚ परा॒वत॑मगच्छ॒दपा॑राध॒मिति॒ मन्य॑मान॒स्तं दे॒वताः॒ प्रैष॑मैच्छ॒न्थ्सो᳚ऽब्रवीत्प्र॒जाप॑ति॒र्यः प्र॑थ॒मोऽ॑नु वि॒न्दति॒ तस्य॑ प्रथ॒मं भा॑ग॒धेय॒मिति॒ तं पि॒तरोऽन्व॑विन्द॒न्तस्मा᳚त्पि॒तृभ्यः॑ पूर्वे॒द्युः क्रि॑यते॒ सोऽ॑मावा॒स्यां᳚ प्रत्याग॑च्छ॒त्तं दे॒वा अ॒भि सम॑गच्छन्ता॒मा वै नो॒ २१ ऽद्य वसु॑ वस॒तीतींद्रो॒ हि दे॒वानां॒ वसु॒ तद॑मावा॒स्या॑या अमावास्य॒त्वं ब्र॑ह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति किंदेव॒त्यं॑ सांना॒य्यमिति॑ वैश्वदे॒वमिति॑ ब्रूया॒द्विश्वे॒ हि तद्दे॒वा भा॑ग॒धेय॑म॒भि स॒मग॑च्छ॒न्तेत्यथो॒ खल्वैं॒द्रमित्ये॒व ब्रू॑या॒दिंद्रं॒ वाव ते तद्भि॑ष॒ज्यन्तोऽ॒भि सम॑गच्छ॒न्तेति॑ दधि॑ मे ज॒घ्नुष॑ इंद्रि॒यं

tvaṣṭā hataputro vīṃdraṃ somamāharat tasminniṃdra upahavamai̋cchata taṃ nopā̋hvayata putraṃ me'vadhīriti sa yajñaveśasaṃ kṛtvā prāsahā somamapibat tasya yadatyaśiṣyata tat tvaṣṭāhavanīyamupa prāvartayath svāheṃdraśatrurvardhasveti yadavartayat tadvṛtrasya vṛtratvaṃ yadabravīth svāheṃdraśatrurvardhasveti tasmādasye 9 ndraḥ śatrurabhavathsa saṃbhavannagnīṣomāvabhi samabhavathsa iṣumātramiṣumātraṃ viṣvaṅṅavardhata sa imā3ṃ llokānavṛṇodyadimā3ṃllokānavṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvaṃ tasmādiṃdro'bibhethsa prajāpatimupādhāvacchatrurme'janīti tasmai vajraṃ siktvā prāyacchadetena jahīti tenābhyāyata tāvabrūtāmagnīṣomau mā 10 pra hārāvamantaḥ sva iti mama vai yuva2ṃ stha ityabravīnmāmabhyetamiti tau bhāgadheyamaicchetāṃ tābhyāmetamagnī ṣomīyamekā daśakapālaṃ pūrṇamāse prāyacchat tāvabrūtāmabhi saṃdaṣṭau vai svo na śaknuva aitumiti sa iṃdra ātmanaḥ śītarūrāvajanayat tacchītarūrayorjanma ya evaṃ śītarūrayorjanma veda 11 nainaṃ śītarūrau hatastābhyāmenamabhya nayat tasmā̋jjañjabhyamānādagnīṣomau nirakrāmatāṃ prāṇāpānau vā enaṃ tadajahitāṃ prāṇo vai dakṣo'pānaḥ kratustasmā̋jjañjabhyamāno brūyānmayi dakṣakratū iti prāṇāpānāvevātmandhatte sarvamāyureti sa devatā vṛtrānnirhūya vārtraghnaṃ haviḥ pūrṇamāse niravapadghnanti vā enaṃ pūrṇamāsa ā 12 'māvāsyāyāṃ pyāyayanti tasmādvārtraghnī pūrṇamāse'nū̋cyete vṛdhanvatī amāvāsyāyāṃ tathsagg sthāpya vārtraghnaṃ havirvajramādāya punarabhyāyata te abrūtāṃ dyāvāpṛthivī mā pra hārāvayorvai śrita iti te abrūtāṃ varaṃ vṛṇāvahai nakṣatra vihitāhamasānītyasāvabravīccitra vihitāhamitīyaṃ tasmānnakṣatra vihitāsau citravihite'yaṃ ya evaṃ dyāvāpṛthivyo 13 rvaraṃ vedainaṃ varo gacchati sa ābhyāmeva prasūta iṃdro vṛtramahante devā vṛtraṃ hatvāgnīṣomāvabruvan, havyaṃ no vahatamiti tāvabrūtāmapatejasau vai tyau vṛtre vai tyayosteja iti te̋'bruvanka idamacchaitīti gaurityabruvangaurvāva sarvasya mitramiti sābravīd 14 varaṃ vṛṇai mayyeva sato'bhayena bhunajādhvā iti tadgaurāharat tasmādgavi sato'bhayena bhuñjata etadvā agnestejo yadghṛtametathsomasya yatpayo ya evamagnīṣomayostejo veda tejasvyeva bhavati brahmavādino vadanti kiṃdevatyaṃ paurṇamāsamiti prājāpatyamiti brūyātteneṃdraṃ jyeṣṭhaṃ putraṃ niravāsāyayaditi tasmā̋jjyeṣṭhaṃ putraṃ dhanena niravasāyayanti || 2| 5| 2|| asya mā vedā dyāvāpṛthivyorabravīditi tasmā̋ccatvāri ca || 2| 5| 2|| 15 iṃdraṃ vṛtraṃ jaghnivāṃsaṃ mṛdho'bhi prāvepanta sa etaṃ vaimṛdhaṃ pūrṇamāse'nu nirvāpyamapaśyat taṃ niravapat tena vai sa mṛdho'pāhata yadvaimṛdhaḥ pūrṇamāse'nu nirvāpyo bhavati mṛdha eva tena yajamāno'pa hata iṃdro vṛtraṃ hatvā devatābhiśceṃdriyeṇa ca vyā̋rdhyata sa etamā̋gneyamaṣṭā kapālamamāvāsyāyāmapaśyadaiṃdraṃ dadhi 16 taṃ niravapattena vai sa devatā̋śceṃdriyaṃ cāvārundha yadā̋gneyő'ṣṭākapālo'māvāsyāyāṃ bhavatyaiṃdraṃ dadhi devatā̋ścaiva teneṃ̋driyaṃ ca yajamāno'va rundha iṃdrasya vṛtraṃ jaghnuṣa iṃdriyaṃ vīryaṃ pṛthivīmanu vyā̋rcchattadoṣadhayo vīrudho'bhavanthsa prajāpatimupādhāvadvṛtraṃ me jaghnuṣa iṃdriyaṃ vīryaṃ 17 pṛthivīmanu vyārattadoṣadhayo vīrudho'bhūvanniti sa prajāpatiḥ paśūnabravīdetadasmai saṃ nayateti tatpaśava oṣadhībhyo'dhyātmanthsamanayan tatpratyaduhan, yathsamanayan tathsāṃ̋nāyyasya sāṃnāyyatvaṃ yatpratyaduhan tatpratidhuṣaḥ pratidhuktvaṃ samanaiṣuḥ pratyadhukṣanna tu mayi śrayata ityabravīdetadasmai 18 śṛtaṃ kurutetyabravīttadasmai śṛtamakurvanniṃdriyaṃ vāvāsminvīryaṃ tadaśrayantacchṛtasya śṛtatvaṃ samanaiṣuḥ pratyadhukṣañchṛtamakranna tu mā dhinotītyabravīdetadasmai dadhi kurutetyabravīttadasmai dadhyakurvantadenamadhinottaddadhno dadhitvaṃ brahmavādino vadanti dadhnaḥ pūrvasyāvadeyaṃ 19 dadhi hi pūrvaṃ kriyata ityanādṛtya tacchṛtasyaiva pūrvasyāvadyediṃdriyamevāsmin vīryaṃ śritvā dadhnopariṣṭāddhinoti yathāpūrvamupaiti yatpūtīkai̋rvā parṇavalkairvātañcyāthsaumyaṃ tadyatkvalai rākṣasaṃ tadyattaṇḍulairvai̋śvadevaṃ tadyadātañcanena mānuṣaṃ tadyaddadhnā tathseṃdraṃ dadhnātanakti 20 seṃdratvāyā̋gnihotroccheṣaṇamabhyātanakti yajñasya saṃtatyā iṃdro vṛtraṃ hatvā parāṃ̋ parāvatamagacchadapārādhamiti manyamānastaṃ devatāḥ praiṣamaicchanthső'bravītprajāpatiryaḥ prathamo'nu vindati tasya prathamaṃ bhāgadheyamiti taṃ pitaro'nvavindantasmā̋tpitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ kriyate so'māvāsyāṃ̋ pratyāgacchattaṃ devā abhi samagacchantāmā vai no 21 'dya vasu vasatītīṃdro hi devānāṃ vasu tadamāvāsyāyā amāvāsyatvaṃ brahmavādino vadanti kiṃdevatyaṃ sāṃnāyyamiti vaiśvadevamiti brūyādviśve hi taddevā bhāgadheyamabhi samagacchantetyatho khalvaiṃdramityeva brūyādiṃdraṃ vāva te tadbhiṣajyanto'bhi samagacchanteti dadhi me jaghnuṣa iṃdriyaṃ

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction