2.5.11.1
निवी॑तं मनु॒ष्या॑णां प्राचीनावी॒तं पि॑तृ॒णामुप॑वीतं दे॒वाना॒मुप॑ व्ययते देवल॒क्ष्ममे॒व तत्कु॑रुते॒ तिष्ठ॒न्नन्वा॑ह॒ तिष्ठ॒न् ह्याश्रु॑ततरं॒ वद॑ति॒ तिष्ठ॒न्नन्वा॑ह सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒भिजि॑त्या॒ आसी॑नो यजत्य॒स्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑तिष्ठति॒ यत्क्रौ॒ञ्चम॒न्वाहा॑सु॒रं तद्यन्मं॒द्रं मा॑नु॒षं तद्यद॑न्त॒रा तथ्सदे॑वमन्त॒रानूच्यं॑ सदेव॒त्वाय॑ वि॒द्वांसो॒ वै ६२ पु॒रा होता॑रोऽभूव॒न्तस्मा॒द्विधृ॑ता॒ अध्वा॒नोऽभू॑व॒न्न पन्था॑नः॒ सम॑रुक्षन्नन्तर्वे॒द्य॑न्यः पादो॒ भव॑ति बहिर्वे॒द्य॑न्योऽथान्वा॒हाध्व॑नां॒ विधृ॑त्यै प॒थामसं॑रोहा॒याथो॑ भू॒तं चै॒व भ॑वि॒ष्यच्चाव॑ रु॒न्धेऽथो॒ परि॑मितं चै॒वाप॑रिमितं॒ चाव॑ रु॒न्धेऽथो᳚ ग्रा॒म्याग्श्चै॒व प॒शूना॑र॒ण्याग्श्चाव॑ रु॒न्धेऽथो॑ ६३ देवलो॒कं चै॒व म॑नुष्यलो॒कं चा॒भि ज॑यति दे॒वा वै सा॑मिधे॒नीर॒नूच्य॑ य॒ज्ञं नान्व॑पश्य॒न्थ्स प्र॒जाप॑तिस्तू॒ष्णीमा॑घा॒रमाऽघा॑रय॒त्ततो॒ वै दे॒वा य॒ज्ञमन्व॑पश्य॒न्॒ यत्तू॒ष्णीमा॑घा॒रमा॑घा॒रय॑ति य॒ज्ञस्यानु॑ख्यात्या॒ अथो॑ सामिधे॒नीरे॒वाभ्य॑न॒क्त्यलू᳚क्षो भवति॒ य ए॒वं वेदाथो॑ त॒र्पय॑त्ये॒वैना॒स्तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभि॒ ६४ र्य ए॒वं वेद॒ यदेक॑याघा॒रये॒देकां᳚ प्रीणीया॒द्यद्द्वाभ्यां॒ द्वे प्री॑णीया॒द्यत्ति॒सृभि॒रति॒ तद्रे॑चये॒न्मन॒साघा॑रयति॒ मन॑सा॒ ह्यना᳚प्तमा॒प्यते॑ ति॒र्यञ्च॒मा घा॑रय॒त्यच्छं॑बट्कारं॒ वाक्च॒ मन॑श्चार्तीयेताम॒हं दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं व॑हा॒मीति॒ वाग॑ब्रवीद॒हं दे॒वेभ्य॒ इति॒ मन॒स्तौ प्र॒जाप॑तिं प्र॒श्नमै॑तां॒॒ सो᳚ऽब्रवीत् ६५ प्र॒जाप॑तिर्दू॒तीरे॒व त्वं मन॑सोऽसि॒ यद्धि मन॑सा॒ ध्याय॑ति॒ तद्वा॒चा वद॒तीति॒ तत्खलु॒ तुभ्यं॒ न वा॒चा जु॑हव॒न्नित्य॑ब्रवी॒त् तस्मा॒न्मन॑सा प्र॒जाप॑तये जुह्वति॒ मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै॑ परि॒धीन्थ्सं मा᳚र्ष्टि पु॒नात्ये॒वैना॒न्त्रिर्म॑ध्य॒मं त्रयो॒ वै प्रा॒णाः प्रा॒णाने॒वाभि ज॑यति॒ त्रिर्द॑क्षिणा॒र्ध्यं॑ त्रय॑ ६६ इ॒मे लो॒का इ॒माने॒व लो॒कान॒भि ज॑यति॒ त्रिरु॑त्तरा॒र्ध्यं॑ त्रयो॒ वै दे॑व॒यानाः॒ पन्था॑न॒स्ताने॒वाभि ज॑यति॒ त्रिरुप॑ वाजयति॒ त्रयो॒ वै दे॑वलो॒का दे॑वलो॒काने॒वाभि ज॑यति॒ द्वाद॑श॒ संप॑द्यन्ते॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚ः संवथ्स॒रः सं॑वथ्स॒रमे॒व प्री॑णा॒त्यथो॑ संवथ्स॒रमे॒वास्मा॒ उप॑ दधाति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्या आघा॒रमा घा॑रयति ति॒र इ॑व॒ ६७ वै सु॑व॒र्गो लो॒कः सु॑व॒र्गमे॒वास्मै॑ लो॒कं प्र रो॑चयत्यृ॒जुमा घा॑रयत्यृ॒जुरि॑व॒ हि प्रा॒णः संत॑त॒मा घा॑रयति प्रा॒णाना॑म॒न्नाद्य॑स्य॒ संत॑त्या॒ अथो॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ यं का॒मये॑त प्र॒मायु॑कः स्या॒दिति॑ जि॒ह्मं तस्याघा॑रयेत् प्रा॒णमे॒वास्मा᳚ज्जि॒ह्मं न॑यति ता॒जक् प्र मी॑यते॒ शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॒ यदा॑घा॒र आ॒त्मा ध्रु॒वा ६८ ऽघा॒रमा॒घार्य॑ ध्रु॒वां सम॑नक्त्या॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑ दधात्य॒ग्निर्दे॒वानां᳚ दू॒त आसी॒द्दैव्योऽसु॑राणां॒ तौ प्र॒जाप॑तिं प्र॒श्नमै॑तां॒॒ स प्र॒जाप॑तिर्ब्राह्म॒णम॑ब्रवीदे॒तद्वि ब्रू॒हीत्या श्रा॑व॒येती॒दं दे॑वाः शृणु॒तेति॒ वाव तद॑ब्रवीद॒ग्निर्दे॒वो होतेति॒ य ए॒व दे॒वानां॒ तम॑वृणीत॒ ततो॑ दे॒वा ६९ अभ॑व॒न्परासु॑रा॒ यस्यै॒वं वि॒दुषः॑ प्रव॒रं प्र॑वृ॒णते॒ भव॑त्या॒त्मना॒ परा᳚स्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति॒ यद्ब्रा᳚ह्म॒णश्चाब्रा᳚ह्मणश्च प्र॒श्नमे॒यातां᳚ ब्राह्म॒णायाधि॑ ब्रूया॒द्यद्ब्रा᳚ह्म॒णाया॒ध्याहा॒त्मनेऽध्या॑ह॒ यद्ब्रा᳚ह्म॒णं प॒राहा॒त्मानं॒ परा॑ह॒ तस्मा᳚द् ब्राह्म॒णो न प॒रोच्यः॑
nivītaṃ manuṣyāṇāṃ prācīnāvītaṃ pitṛṇāmupavītaṃ devānāmupa vyayate devalakṣmameva tatkurute tiṣṭhannanvāha tiṣṭhan hyāśrutataraṃ vadati tiṣṭhannanvāha suvargasya lokasyābhijityā āsīno yajatyasminneva loke pratitiṣṭhati yatkrauñcamanvāhāsuraṃ tadyanmaṃdraṃ mānuṣaṃ tadyadantarā tathsadevamantarānūcyaṃ sadevatvāya vidvāṃso vai 62 purā hotāro'bhūvantasmādvidhṛtā adhvāno'bhūvanna panthānaḥ samarukṣannantarvedyanyaḥ pādo bhavati bahirvedyanyo'thānvāhādhvanāṃ vidhṛtyai pathāmasaṃrohāyātho bhūtaṃ caiva bhaviṣyaccāva rundhe'tho parimitaṃ caivāparimitaṃ cāva rundhe'thő grāmyāgścaiva paśūnāraṇyāgścāva rundhe'tho 63 devalokaṃ caiva manuṣyalokaṃ cābhi jayati devā vai sāmidhenīranūcya yajñaṃ nānvapaśyanthsa prajāpatistūṣṇīmāghāramā'ghārayattato vai devā yajñamanvapaśyan yattūṣṇīmāghāramāghārayati yajñasyānukhyātyā atho sāmidhenīrevābhyanaktyalū̋kṣo bhavati ya evaṃ vedātho tarpayatyevaināstṛpyati prajayā paśubhi 64 rya evaṃ veda yadekayāghārayedekāṃ̋ prīṇīyādyaddvābhyāṃ dve prīṇīyādyattisṛbhirati tadrecayenmanasāghārayati manasā hyanā̋ptamāpyate tiryañcamā ghārayatyacchaṃbaṭkāraṃ vākca manaścārtīyetāmahaṃ devebhyo havyaṃ vahāmīti vāgabravīdahaṃ devebhya iti manastau prajāpatiṃ praśnamaitāṃ ső'bravīt 65 prajāpatirdūtīreva tvaṃ manaso'si yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadatīti tatkhalu tubhyaṃ na vācā juhavannityabravīt tasmānmanasā prajāpataye juhvati mana iva hi prajāpatiḥ prajāpaterāptyai paridhīnthsaṃ mā̋rṣṭi punātyevaināntrirmadhyamaṃ trayo vai prāṇāḥ prāṇānevābhi jayati trirdakṣiṇārdhyaṃ traya 66 ime lokā imāneva lokānabhi jayati triruttarārdhyaṃ trayo vai devayānāḥ panthānastānevābhi jayati trirupa vājayati trayo vai devalokā devalokānevābhi jayati dvādaśa saṃpadyante dvādaśa māsā̋ḥ saṃvathsaraḥ saṃvathsarameva prīṇātyatho saṃvathsaramevāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyā āghāramā ghārayati tira iva 67 vai suvargo lokaḥ suvargamevāsmai lokaṃ pra rocayatyṛjumā ghārayatyṛjuriva hi prāṇaḥ saṃtatamā ghārayati prāṇānāmannādyasya saṃtatyā atho rakṣasāmapahatyai yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syāditi jihmaṃ tasyāghārayet prāṇamevāsmā̋jjihmaṃ nayati tājak pra mīyate śiro vā etadyajñasya yadāghāra ātmā dhruvā 68 'ghāramāghārya dhruvāṃ samanaktyātmanneva yajñasya śiraḥ prati dadhātyagnirdevānāṃ̋ dūta āsīddaivyo'surāṇāṃ tau prajāpatiṃ praśnamaitāṃ sa prajāpatirbrāhmaṇamabravīdetadvi brūhītyā śrāvayetīdaṃ devāḥ śṛṇuteti vāva tadabravīdagnirdevo hoteti ya eva devānāṃ tamavṛṇīta tato devā 69 abhavanparāsurā yasyaivaṃ viduṣaḥ pravaraṃ pravṛṇate bhavatyātmanā parā̋sya bhrātṛvyo bhavati yadbrā̋hmaṇaścābrā̋hmaṇaśca praśnameyātāṃ̋ brāhmaṇāyādhi brūyādyadbrā̋hmaṇāyādhyāhātmane'dhyāha yadbrā̋hmaṇaṃ parāhātmānaṃ parāha tasmā̋d brāhmaṇo na parocyaḥ
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
गले में डाला जनेऊ (निवीत) मनुष्यों का है, दाएँ कंधे पर (प्राचीनावीत) पितरों का, बाएँ कंधे पर (उपवीत) देवों का; वह उपवीत पहनता है और इस तरह देवों का चिह्न धारण करता है। सामिधेनी खड़े होकर पढ़ता है, क्योंकि खड़े होकर बोलने से अधिक सुनाई देता है और इससे स्वर्गलोक जीता जाता है; यजन बैठकर करता है, जिससे इसी लोक में टिका रहता है। क्रौंच जैसा ऊँचा स्वर असुरों का है, मन्द्र (धीमा) मनुष्यों का, बीच का देवों का, इसलिए बीच के स्वर में पढ़ा जाए। पहले होता विद्वान थे, इसलिए मार्ग अलग-अलग बने रहे और रास्ते घास से नहीं ढके; एक पैर वेदी के भीतर और दूसरा बाहर रखकर पढ़ता है, जिससे मार्ग अलग रहें, और वह भूत-भविष्य, सीमित-असीमित, ग्राम्य-वन्य पशु तथा देवलोक-मनुष्यलोक पाता है। सामिधेनी पढ़कर देव यज्ञ को नहीं देख पाए; तब प्रजापति ने चुपचाप आघार (घी की धार) डाला और देवों ने यज्ञ देखा; इसलिए आघार मौन होकर, मन से, तिरछा और वषट्कार के बिना डाला जाता है — एक या दो ऋचा से डालने पर एक या दो ही तृप्त होतीं, तीन से अति हो जाती। वाक् और मन में झगड़ा हुआ कि हवि देवों तक कौन ले जाता है; प्रजापति ने वाक् से कहा, 'तू मन की दूती है', तो वाक् ने कहा, 'तब तुम्हें वाणी से आहुति नहीं दी जाएगी' — इसलिए प्रजापति को मन से आहुति दी जाती है। परिधियों को तीन-तीन बार पोंछता है (बीच वाली = तीन प्राण, दक्षिण वाली = तीन लोक, उत्तर वाली = तीन देवयान मार्ग) और तीन बार अग्नि को उकसाता है (= तीन देवलोक); ये बारह होकर संवत्सर (बारह मास) बनते हैं, जो स्वर्ग की प्राप्ति के लिए है। आघार सीधा और अटूट डाला जाता है, क्योंकि प्राण सीधा है, यह प्राणों और अन्न की निरंतरता और राक्षसों को हटाने के लिए है; जिसकी मृत्यु चाहे उसके लिए टेढ़ा डाले, तो वह शीघ्र मरता है। आघार यज्ञ का सिर है और ध्रुवा (स्रुक्) उसका शरीर, इसलिए आघार के बाद ध्रुवा को घी से लगाकर सिर को शरीर पर रखता है। अग्नि देवों का दूत था और दैव्य असुरों का; प्रजापति के कहने पर एक ब्राह्मण ने निर्णय सुनाया — 'आ श्रावय' का अर्थ है 'देवो, यह सुनो', और 'अग्निर्देवो होता' कहकर उसने देवों वाले को चुना; तब देव बढ़े और असुर हारे। जो यह जानकर प्रवर का वरण करता है वह बढ़ता है और उसका शत्रु हारता है; ब्राह्मण और अब्राह्मण के विवाद में ब्राह्मण के पक्ष में निर्णय दे, क्योंकि ब्राह्मण के विरुद्ध बोलना अपने ही विरुद्ध बोलना है।
टिप्पणी:Note: यह पूरा अनुवाक है, इसलिए गलोस को संक्षिप्त किया गया है, पर कोई तर्क छोड़ा नहीं गया। 'तिर इव वै सुवर्गो लोकः' (स्वर्ग मानो छिपा/तिरछा है) और 'उप वाजयति' (परंपरा से: अग्नि को पंखा करना या उकसाना) के अर्थ अनिश्चित हैं। 'दैव्य' को कीथ के अनुसार असुरों के दूत का नाम माना गया है।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
The cord worn round the neck belongs to men, worn over the right shoulder to the Fathers, over the left shoulder to the gods; he wears it over the left and so puts on the mark of the gods. He recites the sāmidhenīs standing, because one standing is heard better and it wins the heavenly world; he offers seated, and so stands firm in this world. A high, curlew-like pitch belongs to the asuras, a low one to men, the middle one to the gods, so he recites in the middle. In the past the hotars were learned, so the roads stayed apart and the paths did not grow over; he recites with one foot inside the vedi and one outside, to keep the roads apart, and so gains past and future, the measured and the unmeasured, village and forest animals, the world of the gods and the world of men. After reciting the sāmidhenīs the gods could not see the sacrifice; Prajāpati poured the āghāra (stream of ghee) in silence and they saw it; so the āghāra is poured silently, in the mind, crosswise and without vaṣaṭ — with one or two verses he would please only one or two, with three he would go too far. Speech and Mind quarrelled over which carries the offering to the gods; Prajāpati told Speech, 'You are Mind's messenger', and Speech said, 'Then they will not offer to you with speech' — so offerings to Prajāpati are made in the mind. He wipes the enclosing sticks three times each (the middle = three breaths, the southern = three worlds, the northern = three god-going paths) and fans the fire three times (= three worlds of the gods); these make twelve, the twelve months of the year, for reaching heaven. He pours the āghāra straight and unbroken, since breath is straight, for the continuity of breath and food and to drive off the rakshases; for someone he wants dead he pours it crooked, and that man soon dies. The āghāra is the head of the sacrifice and the dhruvā ladle its body, so after pouring he smears the dhruvā and sets the head back on the body. Agni was the gods' messenger and Daivya the asuras'; at Prajāpati's bidding a brahmin gave the decision — 'ā śrāvaya' means 'Gods, hear this', and with 'Agni the god is hotar' he chose the gods' one, so the gods prospered and the asuras were defeated. Whoever knows this and has the pravara chosen prospers and his rival is defeated; when a brahmin and a non-brahmin dispute, decide for the brahmin, since deciding against a brahmin is deciding against oneself.
टिप्पणी:Note: This is a whole anuvāka, so the gloss is condensed, but no step of the argument is left out. The sense of 'tira iva vai suvargo lokaḥ' (heaven is as if hidden/across) and of 'upa vājayati' (traditionally: fanning or stirring the fire) is uncertain. 'Daivya' is taken, following Keith, as the name of the asuras' messenger.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction